Kościół w Błędowie - dwa kościoły jednej parafii, przewodnik dla odwiedzających

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 28.10.2026

Spis rozdziałów

Kościół w Błędowie w skrócie: dwa rynki, dwie świątynie

Kościół w Błędowie to w praktyce dwa kościoły jednej parafii: neobarokowy kościół Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku (1882-1884, parafialny) i mały kościół św. Prokopa Opata przy Starym Rynku, zaprojektowany przez Jana Koszczyca-Witkiewicza (filialny). Rozdzielił je spór o lokalizację z 1882 r., opisany w monografii parafii.

Do Błędowa przyciągnęło mnie właśnie to zestawienie: dwa place, dwie bryły i opowieść o chłopach, którzy nocą wozili materiały budowlane z powrotem. Ten tekst to przewodnik dla odwiedzających, oparty na monografii z dawnej strony parafii (Internet Archive), na jej tekstach przeniesionych na oficjalną stronę i na Wikipedii. Szerszy obraz wspólnoty daje opis, jakim jest parafia św. Prokopa Opata w Błędowie. Serwis jest niezależny i nie jest stroną parafii; jej oficjalny adres to parafiabledow.mkw.pl.

Dlaczego w Błędowie są dwa kościoły?

Dwa kościoły w Błędowie są skutkiem sporu z 1882 r. Wsie i proboszcz chcieli nowej świątyni przy Starym Rynku, a kolator Jan Chryzostom Kijewski i mieszkańcy osady przy Nowym Rynku. Wygrała osada: tak powstał kościół św. Józefa (1882-1884), a na starym miejscu w latach 1934-1936 stanął mały kościół św. Prokopa (monografia parafii, Internet Archive).

Co stało przy Starym Rynku przed 1882 rokiem?

Przy Starym Rynku stał tymczasowy kościół z 1822 r., ufundowany przez Karola Zagórskiego po pożarze z Niedzieli Wielkanocnej 6 kwietnia 1817 r. Ogień strawił wtedy drewniany kościół, plebanię, szpital i księgi. Szachulcową świątynię Zagórskiego, fabrykanta jedwabiu i piwa angielskiego, poświęcono 4 lipca 1822 r., w dzień św. Prokopa. Po mniej więcej pięćdziesięciu latach była już w ruinie.

Spór o Stary i Nowy Rynek w 1882 roku

Zgoda na budowę nowego kościoła przyszła 10 maja 1882 r. I wtedy zaczął się spór, który do dziś czytam z uśmiechem. Monografia opisuje dwa obozy:

• Wsie parafii i proboszcz - chcieli budować na dawnym miejscu przy Starym Rynku, obok cmentarza przykościelnego.
• Kolator Jan Chryzostom Kijewski - opowiadał się za Nowym Rynkiem, pokrył ok. połowy kosztów budowy i podarował plac o powierzchni 2538 m2.
• Mieszkańcy osady fabrycznej - poparli Nowy Rynek, przy którym toczyło się życie osady założonej przez Zagórskiego w latach 1827-1830.
• Chłopi z okolicznych wsi - trzy razy nocą przewozili zwiezione materiały z powrotem na Stary Rynek, zanim ustąpili.

Jak spór zakończył się dwoma kościołami?

Kościół stanął przy Nowym Rynku, ale stare miejsce nie opustoszało. Kolejność zdarzeń wygląda tak:

1. 1882-1884 - budowa kościoła Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku, poświęconego w 1884 r.
2. 1896 - stary kościół Zagórskiego staje się kaplicą pogrzebową, w 1899 r. przechodzi remont.
3. Około 1926 - nadzór budowlany starostwa zamyka starą świątynię.
4. 15 maja 1934 - rozbiórka kościoła z 1822 r.
5. 11 sierpnia 1934 - kamień węgielny pod nowy kościół św. Prokopa na najstarszym miejscu kościelnym Błędowa.
6. 11 października 1936 - poświęcenie małego kościoła.

Najstarszy kościół w Błędowie stał więc przy Starym Rynku, dawnym „Rynku Hipolita”. Według monografii dzisiejszy kościół św. Prokopa to prawdopodobnie trzecia lub czwarta świątynia w tym miejscu, a kościół istniał tu już w XIV w.

Duży czy mały kościół: porównanie

Duży i mały kościół w Błędowie różnią się niemal wszystkim: wezwaniem, placem, statusem, epoką i stylem. Kościół Opieki św. Józefa jest parafialny i neobarokowy, kościół św. Prokopa filialny i ludowy, z elementami stylu zakopiańskiego. Zestawienie poniżej opiera się na monografii parafii i na haśle „Błędów (powiat grójecki)” w Wikipedii (2026).

Cecha	Kościół Opieki św. Józefa	Kościół św. Prokopa Opata
Nazwa potoczna	duży kościół	mały kościół
Położenie	Nowy Rynek	Stary Rynek, przy plebanii i dawnym cmentarzu przykościelnym
Status	parafialny	filialny
Lata budowy	1882-1884	1934-1936 (monografia); 1935-1938 (Wikipedia)*
Styl	neobarok	styl ludowy z elementami zakopiańskiego
Projekt	D. Prussak, korekta i budowa: Adolf Bannerth z Mszczonowa	Jan Koszczyc-Witkiewicz
Fundusze	ok. połowa od kolatora Kijewskiego, reszta ze składek parafian	drobne ofiary parafian, loterie fantowe, bufety odpustowe

* Źródła podają różne daty budowy kościoła św. Prokopa; w tekście trzymam się dat z monografii parafii.

Skąd rozbieżność w datach budowy kościoła św. Prokopa?

To zależy od tego, co uznać za koniec budowy. Monografia podaje konkretne dni: kamień węgielny 11 sierpnia 1934 r. i poświęcenie 11 października 1936 r., czyli 2 lata i 2 miesiące pracy. Wikipedia podaje lata 1935-1938. Wyposażenie wnętrza powstawało jeszcze długo: witraże w 1938 r., konfesjonały w 1942 r., ambonka w 1949 r. Żadne ze źródeł nie wyjaśnia tej różnicy wprost.

Gdzie odbywają się Msze i nabożeństwa?

Aktualny podział nabożeństw między oba kościoły podaje wyłącznie parafia w bieżących ogłoszeniach. Historia parafii z połowy XX w. opisuje taki zwyczaj:

• Duży kościół św. Józefa - Msze niedzielne i pogrzeby.
• Mały kościół św. Prokopa - nabożeństwa codzienne i chrzty.
• Roraty - według ogłoszeń z 2019 r. odprawiane w małym kościele.
• Strona parafii w 2026 r. podaje Msze w dni powszednie „zgodnie z planem intencji”, więc godzin tu nie przepisuję.

Co zobaczyć w kościele Opieki św. Józefa?

Kościół Opieki św. Józefa to trójnawowa, neobarokowa świątynia z lat 1882-1884, z nawą główną nakrytą sklepieniem kolebkowym z lunetami, wieżą wtopioną w fasadę i półkolistą absydą. Konsekrował ją 3 września 1889 r. abp Wincenty Teofil Chościak-Popiel. Najwięcej do oglądania jest na fasadzie i w złocisto-białym wnętrzu (monografia parafii).

Fasada z ośmioma posągami

Barokizującą fasadę zdobi osiem posągów z piaskowca. Warto zatrzymać się przed nią na dłużej:

• Czterej ewangeliści - Mateusz, Marek, Łukasz i Jan na elewacji frontowej.
• Święci Piotr i Paweł - apostołowie, filary Kościoła rzymskiego.
• Święci Wojciech i Stanisław - patroni Polski umieszczeni w niszach.
• Oko Opatrzności - symbol w portalu nad wejściem.
• Figura Niepokalanej z 1904 r. - stoi przed bramą kościoła.

Polichromia Leona Zdziarskiego

Polichromię klejową wykonała w latach 1932-1933 firma Leona Zdziarskiego z Krakowa. Tonacja jest złocisto-biała, z motywami stylizowanych kandelabrów i lilii. W lunetach sklepienia namalowano ośmiu polskich świętych i błogosławionych, m.in. Wojciecha, Stanisława, Jadwigę Śląską, Jana Kantego, Kazimierza, Stanisława Kostkę, bł. Salomeę i Klemensa Dworzaka. W absydzie jest Ostatnia Wieczerza według Leonarda; jest też kopia Madonny Rafaela.

Ołtarze, kaplica Matki Bożej Anielskiej i organy

We wnętrzu najłatwiej orientować się według ołtarzy i pamiątek:

• Ołtarz główny neoklasycystyczny z kopią „Przemienienia Pańskiego”; na zasuwach kopia Madonny del Girolamo Correggia i obraz Jezusa Miłosiernego.
• Tabernakulum z napisem jubileuszowym z 1900 r., z czasów pontyfikatu Leona XIII.
• Ołtarz boczny św. Izydora, patrona rolników.
• Kaplica z kopią Matki Bożej Anielskiej według Murilla, w ołtarzu z 1900 r.
• Organy z końca XIX w. z figurą Dawida z harfą, remontowane w 1932 r.
• Witraże Serca Jezusa z 1933 r., ufundowane przez Spółdzielnię Mleczarską.
• Tablica kolatora Jana Chryzostoma Kijewskiego.

Przy lekturze opisu najbardziej poruszyła mnie tablica pamięci ufundowana przez Błędowskie Koło Ziemianek. Napis jest krótki:

„Poległym dla Polski 1914-1920” - napis na tablicy w kościele Opieki św. Józefa w Błędowie, według opisu architektonicznego w monografii parafii (Internet Archive, zrzut 2019)

Kto zaprojektował kościół św. Prokopa?

Kościół św. Prokopa w Błędowie zaprojektował Jan Koszczyc-Witkiewicz, architekt znany z gmachu dzisiejszej SGH w Warszawie. Według monografii parafii była to jego pierwsza świątynia zaprojektowana w całości, od bryły po detal. Budowę rozpoczęto 11 sierpnia 1934 r., a kościół poświęcił 11 października 1936 r. ks. Andrzej Gryczyński z Michałowic.

Kościół św. Prokopa w Błędowie to pierwsza świątynia, którą Jan Koszczyc-Witkiewicz zaprojektował w całości, od bryły po detal wyposażenia (parafraza) - monografia parafii Błędów, rozdz. 13, Internet Archive, zrzut 2014

Budowę sfinansowali parafianie drobnymi ofiarami: z loterii fantowych i bufetów odpustowych. Więcej o samej świątyni piszę w osobnym tekście, który opisuje mały kościół św. Prokopa przy Starym Rynku.

Czym jest styl zakopiański w wydaniu Koszczyca-Witkiewicza?

Styl zakopiański to nurt architektury i rzemiosła inspirowany sztuką Podhala, charakteryzujący się stromymi dachami, drewnianym detalem i motywami roślinnymi. Monografia i Wikipedia określają kościół w Błędowie jako ludowy z elementami tego stylu. Architekta nie należy mylić ze Stanisławem Witkiewiczem, twórcą stylu zakopiańskiego, ani z Witkacym. Koszczyc-Witkiewicz zaprojektował też wnętrze:

• boazerię i konfesjonały wykonane w 1942 r.,
• świeczniki, żyrandole i chrzcielnicę,
• ambonkę ukończoną w 1949 r.,
• ludowy ołtarz, wykonany przez stolarza z Małej Wsi i złocony w 1946 r.,
• korony wotywne dla obrazu Matki Bożej Nieustającej Pomocy.

Hełm, kula i deski ze starego kościoła

Ten kościół ma w sobie dosłownie kawałki poprzednika. Na wieżę przeniesiono miedziany hełm, starą miedzianą kulę wykonaną w kotlarni Krause w Hamerni pod Błędowem i krzyż ze świątyni Zagórskiego. Podłogę ułożono z desek starej podłogi. Dachówkę sprowadzono w 1936 r. z Grudziądza.

Kwiatowe witraże i Madonna w stroju ludowym

Dwanaście witraży wykonała w 1938 r. warszawska firma Antoniego Pacholczyka. Zamiast scen biblijnych w oknach rosną kwiaty: powoje, groszki, bazie, dzikie róże i polne kwiaty. W prezbiterium jest Matka Boża w stroju ludowym z Dzieciątkiem i anioły. W ołtarzu wisi obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy, otaczany szczególnym kultem; 7 lipca 1946 r. otrzymał korony wotywne jako dziękczynienie za przetrwanie wojny.

Jakie skarby przechowuje parafia?

Skarby parafii w Błędowie to według monografii przede wszystkim srebrna, złocona monstrancja z 1643 r., puszka na komunikanty z 1669 r., krzyż-relikwiarz z relikwiami św. Konstancji i dzwon „Veni Sancte Spiritus”. Obecny stan i miejsce przechowywania tych przedmiotów nie są publicznie opisane, a naczyń liturgicznych zwykle nie wystawia się do zwiedzania.

Ile lat ma monstrancja z Błędowa?

Monstrancja z Błędowa ma 383 lata: monografia datuje ją na 1643 r. Ma kształt słońca, a zdobią ją figurki św. Stanisława z Piotrowinem i św. Sebastiana. Odnawiano ją w 1872 r. i w jubileuszowym 1900 r. Pozostałe zabytki ruchome opisane w monografii to:

• puszka na komunikanty z 1669 r. z figurką Madonny w mandorli, odnowiona w 1867 r.,
• srebrny krzyż-relikwiarz w formie krzyża greckiego z relikwiami św. Konstancji,
• obraz temperą na jedwabiu z aniołem, medalionami św. Józefa i św. Barbary oraz herbami Lubicz i Prawdzic, przypisywany bazylianinowi Antoniemu Gruszeckiemu z Supraśla; według monografii trafił w ręce prywatne, a jego losy są nieznane.

Co stało się z dzwonami w czasie wojny?

Niemcy zabrali 5 września 1941 r. cztery dzwony z Błędowa. W 1942 r. zwrócili największy z nich, „Veni Sancte Spiritus”, ze względu na jego wartość. Drugi dzwon parafianie odzyskali nielegalnie.

Czy kościoły w Błędowie są zabytkami?

Kościół Opieki św. Józefa uznano za zabytek już w 1934 r.: według monografii parafii zrobił to konserwator dr J. Kluss. Aktualnego numeru wpisu obu kościołów do rejestru zabytków nie podaję. Każdy może jednak sprawdzić status samodzielnie w wyszukiwarce Narodowego Instytutu Dziedzictwa zabytek.pl.

Co ustalił konserwator w 1934 roku?

Konserwator dr J. Kluss uznał wtedy kościół św. Józefa za zabytek, choć monografia nie podaje szczegółów decyzji. Rok 1934 był dla parafii pracowity:

• w maju rozebrano stary kościół św. Prokopa z 1822 r.,
• w sierpniu wmurowano kamień węgielny pod nowy kościół Koszczyca-Witkiewicza,
• przy fundamentach odkryto zbiorową mogiłę ok. 120 osób, datowaną monetą (ort gdański z 1617 r.) na czasy wojen szwedzkich,
• dwa lata wcześniej, w 1932 r., kościół św. Józefa dostał nowy dach z blachy cynkowej.

Jak samodzielnie sprawdzić wpis w rejestrze zabytków?

Wystarczą cztery kroki w serwisie Narodowego Instytutu Dziedzictwa:

1. Wejdź na zabytek.pl i otwórz wyszukiwarkę obiektów.
2. Wpisz miejscowość „Błędów” i zawęź wynik do województwa mazowieckiego i powiatu grójeckiego, co odróżni go od Błędowa koło Dąbrowy Górniczej.
3. Szukaj obiektów sakralnych: kościoła pw. Opieki św. Józefa i kościoła pw. św. Prokopa.
4. W karcie obiektu sprawdź formę ochrony i numer rejestru; w razie wątpliwości zapytaj Mazowiecki Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków.

Oba kościoły najlepiej oglądać razem z resztą miejscowości; szerzej piszę o tym w tekście o tym, czym są zabytki Błędowa.

Kiedy można zwiedzać kościoły w Błędowie?

Kościoły w Błędowie najłatwiej zobaczyć tuż przed Mszą lub po niej, poza liturgią, bo wtedy są otwarte. Stałych godzin otwarcia dla turystów żadne źródło nie podaje, a porządek Mszy zmienia się w ciągu roku. Przed przyjazdem sprawdź ogłoszenia na oficjalnej stronie parafii parafiabledow.mkw.pl (stan na październik 2026).

Gdzie sprawdzić aktualne godziny Mszy i otwarcia?

Osobno zebrałem, gdzie szukać danych, w tekście aktualne godziny Mszy w Błędowie. Przydatne źródła:

• Oficjalna strona parafii parafiabledow.mkw.pl - ogłoszenia, intencje, informacje o kancelarii.
• Karta parafii na stronie Archidiecezji Warszawskiej (archwwa.pl) - adres: Stary Rynek 13, 05-620 Błędów, dekanat mogielnicki.
• Kancelaria parafialna - właściwe miejsce, by grupa zapytała o możliwość zwiedzania; o oprowadzaniu decyduje duszpasterz.
• Ogłoszenia parafialne - jedyne pewne źródło terminu odpustu i nabożeństw w danym tygodniu.

Jak zachować się w kościele podczas zwiedzania?

Wystarczy pięć prostych zasad, takich samych jak w każdym kościele katolickim:

1. Wchodź w ciszy i wyłącz dźwięk w telefonie.
2. Ubierz się skromnie: zakryte ramiona i kolana to bezpieczny wybór.
3. Nie przechodź przed ołtarzem i nie wchodź do prezbiterium bez zgody.
4. Nie zwiedzaj w czasie Mszy, pogrzebu ani chrztu; poczekaj na koniec liturgii.
5. Zdjęcia rób bez flesza i nie fotografuj osób modlących się.

Spacer od Starego do Nowego Rynku

Oba kościoły łączy krótki spacer przez centrum Błędowa. Proponuję zacząć od Starego Rynku: obejść mały kościół, zatrzymać się przy dawnym cmentarzu przykościelnym i spojrzeć na wieżę z miedzianą kulą. Potem przejść na Nowy Rynek, do fasady z ośmioma posągami. Mały kościół najlepiej oglądać przy dziennym świetle, kiedy w oknach widać kwiatowe witraże Pacholczyka. Trasę z dodatkowymi przystankami opisałem w tekście spacer od Starego do Nowego Rynku.

• Stary Rynek - kościół św. Prokopa, plebania i dawny cmentarz przykościelny.
• Nowy Rynek - kościół Opieki św. Józefa i figura Niepokalanej z 1904 r.
• Okolice Nowego Rynku - według monografii stał tu drewniany zbór ewangelicki kolonistów sprowadzonych przez Zagórskiego.
• Dolina Mogielanki - Błędów leży w dolinie tej rzeki, dopływu Pilicy.

Najczęściej zadawane pytania

Który kościół w Błędowie jest parafialny?

Parafialny jest kościół Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku, zwany dużym. Mały kościół św. Prokopa przy Starym Rynku jest filialny, choć to św. Prokop Opat jest patronem całej parafii. Wezwanie św. Prokopa pojawia się w źródłach już w 1466 r.

Gdzie jest kościół w Błędowie?

Kościół św. Józefa stoi przy Nowym Rynku, a kościół św. Prokopa przy Starym Rynku, obok plebanii (Stary Rynek 13). Błędów leży w gminie Błędów, w powiecie grójeckim, ok. 60 km od Warszawy i 15 km od Grójca. To inna miejscowość niż Błędów w województwie śląskim.

Kiedy zbudowano kościół św. Józefa w Błędowie?

Kościół wzniesiono w latach 1882-1884 według projektu D. Prussaka, poprawionego przez budowniczego Adolfa Bannertha z Mszczonowa. Świątynię poświęcono w 1884 r., a konsekrowano 3 września 1889 r.

Czy w kościele można robić zdjęcia?

Zwykle tak, poza liturgią, bez flesza i z szacunkiem dla modlących się. Zgoda na fotografowanie zależy jednak od duszpasterzy, więc przy sesji lub nagraniu wideo najlepiej zapytać wcześniej w kancelarii albo w zakrystii.

Kiedy jest odpust w Błędowie?

Odpust parafialny wiąże się ze św. Prokopem Opatem, wspominanym w Czechach 4 lipca. Według monografii z dawnej strony parafii (zrzut z 2014 r.) obchodzono go w niedzielę po tym dniu, dawniej z loterią fantową i bufetami. Aktualny termin i program sprawdzisz w ogłoszeniach na stronie parafii.

Do jakiej diecezji należy parafia w Błędowie?

Parafia należy do Archidiecezji Warszawskiej i dekanatu mogielnickiego, a nie do diecezji radomskiej. Kartę parafii publikuje archwwa.pl.

Czy parafiabledow.pl jest stroną parafii?

Nie. parafiabledow.pl to niezależny przewodnik po historii i kościołach Błędowa, prowadzony przez osobę świecką. Oficjalna strona parafii działa pod adresem parafiabledow.mkw.pl i tam publikowane są ogłoszenia, intencje oraz informacje dla wiernych.

Źródła i literatura

1. Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie, pełna wersja historii parafii i kościołów (2026).
2. Monografia parafii Błędów, rozdz. 12-15 oraz „Dlaczego dwa kościoły”, dawna strona parafiabledow.pl w Internet Archive (zrzuty 2014-2019).
3. Archidiecezja Warszawska, karta parafii Błędów pw. św. Prokopa Opata (2026).
4. Wikipedia, Błędów (powiat grójecki) (2026).
5. Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl: rejestr i wyszukiwarka zabytków (2026).
6. Wikipedia, Procopius of Sázava (2026).
7. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.