Dwór i pałac w Błędowie - co zostało z dawnych majątków

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 28.10.2026

Spis rozdziałów

Dwór w Błędowie w skrócie: co naprawdę wiadomo ze źródeł?

Dwór w Błędowie na pewno istniał w XIX wieku. Po pożarze kościoła w Niedzielę Wielkanocną 6 kwietnia 1817 roku Msze przez 5 lat odprawiano w kaplicy dworskiej. Tyle podaje monografia parafii. Właścicielami dóbr byli kolejno Błędowscy herbu Półkozic, Załuscy herbu Junosza, a w XIX wieku Karol Zagórski. O pałacu źródła milczą.

Do Błędowa przyciągnęły mnie dwa kościoły przy dwóch rynkach, ale im dłużej czytam monografię parafii, tym wyraźniej widać, że za każdym z nich stoi jakiś majątek i jego właściciel. Ten tekst zbiera to, co da się powiedzieć o dawnych dworach i ich panach bez zgadywania. Czego nie ma w źródłach, tego tu nie dopisuję.

• Dwór z kaplicą - jedyny pewny ślad to nabożeństwa w kaplicy dworskiej w latach 1817-1822.
• Najstarsi właściciele - Błędowscy herbu Półkozic, od których najpewniej pochodzi nazwa wsi.
• Kolatorzy z XVII-XVIII wieku - Załuscy herbu Junosza, po zaniku rodu Błędowskich.
• Przemysłowiec z XIX wieku - Karol Zagórski, fundator tymczasowego kościoła i osady fabrycznej.
• Kolator kościoła św. Józefa - Jan Chryzostom Kijewski, który dał plac i pokrył około połowy kosztów budowy.
• Majątek Dańków - związany z parafią przez ochronkę z 1932 roku i rekolekcje sprzed 1939 roku.

Czy w Błędowie był dwór?

Tak, w Błędowie był dwór z kaplicą. Według monografii parafii po pożarze drewnianego kościoła 6 kwietnia 1817 roku, w Niedzielę Wielkanocną, nabożeństwa przez pięć lat odbywały się właśnie w kaplicy dworskiej. Spłonęły wtedy także plebania, szpital parafialny i księgi. To najpewniejszy ślad dworu w XIX-wiecznym Błędowie.

Kaplica dworska po pożarze z 1817 roku

Pożar z 1817 roku zostawił parafię bez świątyni. Wierni przenieśli się do kaplicy we dworze i korzystali z niej do 1822 roku, kiedy Karol Zagórski postawił tymczasowy kościół św. Prokopa przy Starym Rynku. Poświęcono go 4 lipca 1822 roku, w dzień patrona.

Po pożarze drewnianego kościoła w Niedzielę Wielkanocną 1817 roku Msze przez pięć lat odprawiano w kaplicy dworskiej (parafraza).

- dawna strona parafiabledow.pl, podstrona o kościele Opieki św. Józefa, według zrzutu archiwalnego z listopada 2019 r.

Pięć lat to długo. Kaplica musiała więc mieścić stałe nabożeństwa dla całej parafii, choć źródło nie mówi, jak duża była ani jak wyglądała.

Czego źródła o dworze nie mówią?

Monografia wspomina kaplicę dworską tylko przy okazji pożaru. Nie znajdziemy w niej opisu samego budynku. Uczciwie wypisuję więc, czego nie wiemy:

• Położenie dworu - źródła serwisu nie wskazują, gdzie dokładnie stał.
• Wygląd i styl - brak opisu bryły, materiału czy liczby kondygnacji.
• Właściciel w 1817 roku - monografia nie łączy kaplicy z konkretnym nazwiskiem.
• Dalsze losy - nie ma informacji, czy dwór przetrwał XIX i XX wiek.
• Pałac - o pałacu w Błędowie źródła serwisu nie piszą wcale.

Każdą wiadomość o budynkach porównuję z monografią parafii i z rejestrem zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Jeśli coś nie przechodzi tego sita, nie trafia do tekstu.

Kto był właścicielem Błędowa?

Najstarszymi znanymi właścicielami Błędowa byli Błędowscy herbu Półkozic. Gotard „de Blandowo” występuje jako dziedzic w latach 1407-1408. W XVII-XVIII wieku ród zanika, a kolatorami zostają Załuscy herbu Junosza. W XIX wieku Karol Zagórski zakłada osadę fabryczną, a Jan Chryzostom Kijewski współfinansuje kościół św. Józefa (monografia parafii, rozdz. 3 i 4).

Błędowscy herbu Półkozic

Monografia uznaje Błędowskich za prawdopodobnych fundatorów pierwszego kościoła, który istniał już w XIV wieku. Od nich najpewniej pochodzi nazwa wsi. To nazwa dzierżawcza, a nie pamiątka po księciu, który zabłądził na polowaniu. Tę ludową legendę autor monografii uznaje za mało prawdopodobną.

• 1407-1408 - Gotard „de Blandowo” jako dziedzic Błędowa, obok plebana Leboriusa.
• 1466 - spór synów Gotarda o patronat i pierwsza wyraźna wzmianka o wezwaniu św. Prokopa.
• 1510 - kolatorzy Błędowscy gruntownie remontują kościół.
• XVII-XVIII wiek - zanik rodu Błędowskich.

Załuscy herbu Junosza

Po Błędowskich prawo kolatorskie przeszło na Załuskich herbu Junosza. Monografia opisuje ich w rozdziale o wsiach parafii, obok dziejów Golian. Z tego okresu pochodzi długie probostwo ks. Tomasza Goliana (1739-1773), rodem z parafialnych Golian.

Karol Zagórski i osada fabryczna

Karol Zagórski był według monografii właścicielem fabryki jedwabiu i piwa angielskiego. W 1822 roku ufundował tymczasowy, szachulcowy kościół św. Prokopa. W latach 1827-1830 założył osadę fabryczną i sprowadził około 25 rodzin rzemieślników-kolonistów. Przy Nowym Rynku stanął wtedy drewniany zbór ewangelicki. W 1859 roku Błędów stał się filią fabryki żyrardowskiej, a parafia liczyła około 3000 wiernych (monografia, rozdz. 4 „Osada Błędów”).

Jan Chryzostom Kijewski, kolator kościoła św. Józefa

Kijewski podarował plac o powierzchni 2538 m2 i pokrył około połowy kosztów budowy kościoła Opieki św. Józefa z lat 1882-1884. Resztę złożyli parafianie. Projekt przygotował D. Prussak, a poprawił go i wykonał Adolf Bannerth z Mszczonowa. Szczegóły opisuję w tekście budowa kościoła Opieki św. Józefa.

Okres	Właściciel lub kolator	Ślad w parafii
XIV-XVII w.	Błędowscy herbu Półkozic	prawdopodobna fundacja kościoła, remont 1510
XVII-XVIII w.	Załuscy herbu Junosza	prawo kolatorskie po zaniku Błędowskich
1822-1830	Karol Zagórski	tymczasowy kościół 1822, osada fabryczna
1882-1884	Jan Chryzostom Kijewski	plac 2538 m2 i około połowy kosztów kościoła św. Józefa
1932	Anna Janasz z Dańkowa	fundacja ochronki parafialnej

Kim był kolator i co miał wspólnego z kościołem?

Kolator, czyli patron kościoła, to właściciel dóbr, który budował lub utrzymywał świątynię i w zamian miał prawo przedstawiać biskupowi kandydata na proboszcza. W Błędowie kolatorami byli kolejno Błędowscy, Załuscy i Kijewski. Spór o patronat z 1466 roku przyniósł pierwszą wyraźną wzmiankę o wezwaniu św. Prokopa.

Co oznaczało prawo patronatu?

Prawo patronatu łączyło przywileje z obowiązkami. W uproszczeniu wyglądało to tak:

• Fundacja - kolator dawał grunt, materiał albo pieniądze na budowę kościoła.
• Utrzymanie - dbał o remonty, jak Błędowscy w 1510 roku.
• Prezentacja - przedstawiał biskupowi kandydata na proboszcza, ale to biskup go ustanawiał.
• Pamięć - zostawiał po sobie ślad w kościele, często w formie tablicy.
• Dziedziczenie - prawo przechodziło z dobrami, stąd spór synów Gotarda w 1466 roku.

Dlaczego kolator decydował o miejscu kościoła?

Kolator decydował, bo dawał plac i dużą część pieniędzy. Gdy 10 maja 1882 roku przyszła zgoda na nową świątynię, wsie i proboszcz chcieli dawnego miejsca przy Starym Rynku. Kijewski i mieszkańcy osady woleli Nowy Rynek. Chłopi trzy razy nocą przewozili zwiezione materiały z powrotem na Stary Rynek. W końcu ustąpili.

Chłopi trzykrotnie nocą przewozili materiały budowlane z powrotem na Stary Rynek, zanim kościół stanął przy Nowym Rynku (parafraza).

- dawna strona parafiabledow.pl, podstrona „Dlaczego dwa kościoły”, według zrzutów archiwalnych z 2008 i 2019 r.

Całą tę historię, razem z małym kościołem z lat 30. XX wieku, opisuję w tekście przewodnik po dwóch kościołach w Błędowie.

Czy patronat istnieje dziś?

Nie w dawnej formie. Kodeks Prawa Kanonicznego z 1917 roku zakazał ustanawiania nowych patronatów, a obecny Kodeks z 1983 roku tej instytucji w ogóle nie opisuje. Proboszcza mianuje biskup diecezjalny. Dawni kolatorzy żyją dziś głównie w tablicach i księgach parafialnych.

Dańków: majątek, ochronka i rekolekcje

Dańków to majątek ziemski związany z parafią w Błędowie w okresie międzywojennym. Według monografii parafii w 1932 roku z fundacji Anny Janasz z Dańkowa powstała ochronka parafialna, a przed 1939 rokiem w majątku odbywały się rekolekcje zamknięte Akcji Katolickiej. Źródła nie opisują stanu budynków w Dańkowie.

Kto ufundował ochronkę w Błędowie?

Ochronkę ufundowała Anna Janasz z Dańkowa w 1932 roku. Ten sam rok monografia wiąże z powstaniem III Zakonu św. Franciszka, który liczył 43 członków. Widać tu, jak w jednym czasie rosło życie parafii: dzieci miały opiekę, dorośli wspólnoty.

Rekolekcje zamknięte Akcji Katolickiej w Dańkowie

Akcja Katolicka ma w Błędowie tradycję sięgającą lat 30. XX wieku. Rekolekcje zamknięte, czyli kilkudniowe skupienie poza domem, organizowano w majątku Dańków. Ślady roli Dańkowa zebrałem w krótkiej liście:

• Fundacja ochronki parafialnej przez Annę Janasz w 1932 roku.
• Rekolekcje zamknięte Akcji Katolickiej przed 1939 rokiem.
• Przykład ziemiaństwa, które wspiera parafię miejscem i inicjatywą, a nie tylko pieniędzmi.
• Brak w źródłach opisu dworu w Dańkowie, dlatego go tu nie odtwarzam.

Uwaga na nazwę: w Polsce jest kilka miejscowości o nazwie Dańków. Tu chodzi wyłącznie o majątek związany z parafią w Błędowie.

Ziemianki z Błędowa i tablica poległych 1914-1920

Błędowskie Koło Ziemianek ufundowało w kościele Opieki św. Józefa tablicę „Poległym dla Polski 1914-1920”. To jeden z nielicznych materialnych śladów okolicznego ziemiaństwa, który przetrwał w Błędowie. Opis wyposażenia kościoła podaje dawna strona parafii, według zrzutu archiwalnego ze stycznia 2019 roku.

Co upamiętnia tablica w kościele św. Józefa?

Tablica upamiętnia poległych w latach 1914-1920, czyli w okresie I wojny światowej i walk o granice odrodzonej Polski. Inne działania koła nie są opisane w źródłach serwisu, więc nie przypisuję mu kolejnych fundacji.

Jaką rolę miało ziemiaństwo w parafii międzywojennej?

Z monografii wyłania się obraz ziemiaństwa obecnego w życiu parafii na kilka sposobów:

• Upamiętnianie - tablica Błędowskiego Koła Ziemianek w kościele św. Józefa.
• Opieka nad dziećmi - ochronka z fundacji Anny Janasz z 1932 roku.
• Formacja - rekolekcje zamknięte w majątku Dańków.
• Pamięć o kolatorach - tablica Jana Chryzostoma Kijewskiego w tym samym kościele.

Czy dwór lub pałac w Błędowie można dziś zwiedzać?

Nie mam potwierdzonych informacji o zachowanym dworze ani pałacu w Błędowie, który byłby udostępniony do zwiedzania. Status obiektów i ich dostępność się zmieniają, dlatego przed wyjazdem sprawdź aktualne dane w rejestrze zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa na zabytek.pl oraz w Urzędzie Gminy Błędów.

Jak sprawdzić zabytek w rejestrze NID?

Wystarczą cztery kroki na portalu zabytek.pl:

1. Wpisz w wyszukiwarkę nazwę miejscowości „Błędów” i zawęź wynik do powiatu grójeckiego.
2. Przejrzyj listę obiektów i odróżnij wpisy z Mazowsza od Błędowa w województwie śląskim.
3. Otwórz kartę obiektu i sprawdź, czy ma status zabytku rejestrowego oraz jaką ma datę wpisu.
4. Zapisz numer rejestru, jeśli chcesz pytać o obiekt w urzędzie lub u konserwatora.

Gdzie jeszcze szukać informacji o obiektach w gminie Błędów?

Rejestr NID to nie wszystko. Pomogą też gminna ewidencja zabytków i Biuletyn Informacji Publicznej gminy Błędów. Dawny opis miejscowości można odszukać w „Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego”, w tomie I z 1880 roku.

Czy można wejść na teren prywatnego dworu?

Nie bez zgody właściciela. Dawne dwory i parki często należą dziś do osób prywatnych, a wpis do rejestru zabytków nie otwiera ich dla zwiedzających. Jeśli chcesz zobaczyć zabytki dostępne bez takich ograniczeń, zacznij od tekstu zabytki Błędowa.

Błędów pod Grójcem a Błędów na Śląsku: jak nie pomylić miejscowości?

Błędów opisany w tym serwisie to wieś i siedziba gminy Błędów w powiecie grójeckim, w województwie mazowieckim, z kodem pocztowym 05-620. Leży nad Mogielanką, około 15 km od Grójca i 60 km od Warszawy. Nie ma związku z Pustynią Błędowską ani z Błędowem w województwie śląskim.

Gdzie leży Błędów?

Błędów leży w dolinie Mogielanki, dopływu Pilicy. Według monografii to około 7 km od Mogielnicy, 10 km od Białej Rawskiej, 15 km od Grójca i 60 km od Warszawy. Parafię tworzy Błędów i 33 wsie gminy.

Czy Błędów należy do diecezji radomskiej?

Nie. Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie należy do archidiecezji warszawskiej i dekanatu mogielnickiego, co podaje serwis archwwa.pl. Pomyłka bierze się stąd, że jeden z portali opisał sprawę parafii w dziale „Radom”.

Cecha	Błędów (pow. grójecki)	Błędów i Pustynia Błędowska (południe Polski)
Województwo	mazowieckie	śląskie, pustynia na pograniczu z małopolskim
Status	wieś, siedziba gminy Błędów	Błędów to część Dąbrowy Górniczej
Kod pocztowy	05-620	inny
Diecezja	archidiecezja warszawska	inna diecezja
Rzeka	Mogielanka	Biała Przemsza

Krótka ściągawka przy wyszukiwaniu:

• Dodawaj do zapytania „gmina Błędów” albo „powiat grójecki”.
• Sprawdzaj kod 05-620 w adresach.
• Szukaj nazw sąsiednich parafii: Lipie, Belsk, Łęczeszyce, Goszczyn, Mogielnica.
• Odrzucaj wyniki z hasłem „pustynia”, bo dotyczą innego regionu.

Co zobaczyć zamiast dworu: ślady majątków w kościołach

Najłatwiej dostępne ślady dawnych właścicieli Błędowa znajdują się w dwóch kościołach. W kościele Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku są tablica kolatora Kijewskiego i tablica Koła Ziemianek. Przy Starym Rynku stoi kościół św. Prokopa, w miejscu tymczasowej świątyni z fundacji Karola Zagórskiego z 1822 roku.

Pamiątki po kolatorach w kościele św. Józefa

Kościół Opieki św. Józefa powstał na placu podarowanym przez Kijewskiego. Konsekrował go 3 września 1889 roku abp Wincenty Teofil Chościak-Popiel. Wewnątrz i przed kościołem warto odnaleźć:

• Tablicę kolatora Jana Chryzostoma Kijewskiego.
• Tablicę „Poległym dla Polski 1914-1920” od Błędowskiego Koła Ziemianek.
• Witraże Serca Jezusa z 1933 roku, dar Spółdzielni Mleczarskiej, czyli już nie dworu, lecz wsi.
• Figurę Niepokalanej z 1904 roku przed bramą.

Ślady fundacji Zagórskiego przy Starym Rynku

Szachulcowy kościół Zagórskiego służył od 1896 roku jako kaplica pogrzebowa i rozebrano go 15 maja 1934 roku. Na nowy kościół św. Prokopa przeniesiono miedziany hełm, starą kulę z kotlarni Krause w Hamerni pod Błędowem i krzyż. Podłogę ułożono z desek starej podłogi. Kontekst obu kościołów znajdziesz na stronie parafia św. Prokopa Opata w Błędowie, a trasę między nimi w tekście spacer od Starego do Nowego Rynku.

Aktualne godziny otwarcia kościołów i nabożeństw podaje oficjalna strona parafii parafiabledow.mkw.pl. Ten serwis jest niezależnym przewodnikiem i nie zastępuje informacji parafii.

Najczęściej zadawane pytania

Czy w Błędowie zachował się pałac?

Źródła, na których opiera się ten serwis, nie opisują pałacu w Błędowie. Monografia parafii wspomina tylko kaplicę dworską z lat 1817-1822. Zanim pojedziesz, sprawdź wpis w rejestrze zabytków NID i w gminnej ewidencji zabytków.

Skąd pochodzi nazwa Błędów?

Najpewniej od rodu Błędowskich herbu Półkozic, czyli jest to nazwa dzierżawcza. Ludową legendę o księciu, który zabłądził na polowaniu, autor monografii parafii uważa za mało prawdopodobną. W dawnych zapisach pojawiają się formy Blendowo, Blandowo i Blendow.

Skąd wziął się Nowy Rynek w Błędowie?

Nowy Rynek wiąże się z osadą fabryczną Karola Zagórskiego z lat 1827-1830. Przy nim stanął drewniany zbór ewangelicki, a w latach 1882-1884 kościół Opieki św. Józefa. Starszy rynek przy kościele św. Prokopa nazywano dawniej Rynkiem Hipolita.

Kto zapłacił za kościół św. Józefa w Błędowie?

Kolator Jan Chryzostom Kijewski podarował plac o powierzchni 2538 m2 i pokrył około połowy kosztów. Resztę zebrano ze składek parafian. Monografia nie podaje całkowitej kwoty budowy.

Czy w osadzie Błędów mieszkali ewangelicy?

Tak. Zagórski sprowadził około 25 rodzin rzemieślników-kolonistów, a przy Nowym Rynku powstał drewniany zbór ewangelicki. W okolicy były też kolonie olędrów, m.in. Kolonia Chodnowska, Wilhelmów i Pelinów. Ewangelików ewakuowano 28 lipca 1944 roku, a zbór zamieniono po wojnie na sklep.

Kiedy zbudowano kościół św. Prokopa przy Starym Rynku?

Według dawnej strony parafii kamień węgielny położono 11 sierpnia 1934 roku, a kościół poświęcono 11 października 1936 roku. Wikipedia podaje lata 1935-1938. Projekt wykonał Jan Koszczyc-Witkiewicz.

Gdzie szukać dawnych opisów dóbr Błędów?

Pierwszym źródłem jest monografia parafii udostępniona na oficjalnej stronie parafiabledow.mkw.pl, zwłaszcza rozdziały 3 i 4. XIX-wieczny opis miejscowości można odszukać w „Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego”, w tomie I. Status zachowanych obiektów sprawdzisz na zabytek.pl.

Źródła i literatura

1. Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie (2026): Monografia parafii, rozdz. 3 „Błędowscy herbu Półkozic” i rozdz. 4 „Osada Błędów”, parafiabledow.mkw.pl/rozdzial-3 oraz parafiabledow.mkw.pl/rozdzial-4.
2. Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie (2026): Pełna wersja historii parafii i kościołów.
3. Dawna strona parafiabledow.pl, podstrony o historii parafii i kościołów, zrzuty Internet Archive z lat 2008-2019.
4. Archidiecezja Warszawska (2026): Błędów, parafia św. Prokopa Opata.
5. Narodowy Instytut Dziedzictwa (2026): rejestr zabytków nieruchomych, zabytek.pl.
6. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I, Warszawa 1880, wersja cyfrowa ICM UW.
7. Błędów (powiat grójecki), Wikipedia.
8. Kodeks Prawa Kanonicznego, wyd. polskie Pallottinum, 1983.
9. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.