Jan Koszczyc-Witkiewicz - architekt małego kościoła w Błędowie

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 28.10.2026

Spis rozdziałów

Jan Koszczyc-Witkiewicz (1881-1958) był architektem gmachów Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. Zaprojektował też mały kościół św. Prokopa Opata przy Starym Rynku w Błędowie, zbudowany według monografii parafii w latach 1934-1936. Był bratankiem Stanisława Witkiewicza, twórcy stylu zakopiańskiego. W Błędowie projektował wszystko, od bryły po świeczniki, konfesjonały i 12 kwiatowych witraży.

Kim był Jan Koszczyc-Witkiewicz?

Jan Koszczyc-Witkiewicz to polski architekt i konserwator, urodzony 16 marca 1881 r., zmarły 26 października 1958 r. Łączy się go przede wszystkim z Warszawą i kampusem Szkoły Głównej Handlowej. Plan kampusu SGH zaczął przygotowywać w 1922 r. (źródło: Gazeta SGH; Wikipedia). W historii ziemi grójeckiej jest autorem jednej świątyni, czyli małego kościoła w Błędowie.

Do jego biografii dotarłem okrężną drogą. Najpierw czytałem monografię parafii Błędów, potem szukałem, kim był architekt, o którym autor pisze z takim przekonaniem. Biogram poniżej oparłem na źródłach niezależnych od opisu Błędowa: na publikacjach SGH i haśle encyklopedycznym. Opis kościoła pochodzi z monografii parafialnej.

Co zaprojektował Jan Koszczyc-Witkiewicz w Warszawie?

W Warszawie zaprojektował przede wszystkim budynki Szkoły Głównej Handlowej przy al. Niepodległości. Wymieniam tylko realizacje, które potwierdzają źródła:

• Plan kampusu SGH: prace nad nim zaczęły się w 1922 r., według Gazety SGH.
• Gmach doświadczalny, czyli dzisiejszy budynek A. Budowę rozpoczęto w listopadzie 1924 r., a otwarcie odbyło się 24 listopada 1926 r. (źródło: Kwartalnik SGH, econjournals.sgh.waw.pl).
• Gmach Główny SGH, zbudowany w latach 1950-1955. Jan Koszczyc-Witkiewicz zaprojektował go razem ze Stefanem Putowskim i pracownią P-110.
• Kościół św. Prokopa Opata w Błędowie, który monografia parafii nazywa jego pierwszą świątynią zaprojektowaną w całości.

Jak poprawnie zapisywać jego nazwisko?

Najczęściej spotyka się zapis „Koszczyc-Witkiewicz”, z łącznikiem. W encyklopediach występuje też szyk odwrotny, „Witkiewicz-Koszczyc”, a w wyszukiwarkach forma bez łącznika. Wszystkie te zapisy oznaczają tę samą osobę. Inaczej jest z samym „Witkiewiczem”: pod tym nazwiskiem kryją się co najmniej trzy różne postacie, dlatego w tym tekście zawsze podaję imię.

Kim byli ojciec i syn Stanisława Witkiewicza?

Ojcem był Stanisław Witkiewicz (1851-1915), malarz, krytyk sztuki i pisarz, twórca stylu zakopiańskiego. Jego syn Stanisław Ignacy Witkiewicz (1885-1939) zasłynął jako pisarz, malarz, dramaturg i filozof. Architekt Jan Koszczyc-Witkiewicz był bratankiem starszego z nich, a więc kuzynem Witkacego (źródło: Kwartalnik SGH).

To rozróżnienie ma znaczenie przy czytaniu o Błędowie. W tutejszym kościele styl zakopiański wiąże się z nazwiskiem Witkiewicz, ale projekt nie jest dziełem twórcy tego stylu ani Witkacego. Narysował go architekt z tej samej rodziny, z innym zawodem i w innym pokoleniu.

Jaki był pseudonim Witkacego?

Witkacy to pseudonim Stanisława Ignacego Witkiewicza. Powstał z połączenia nazwiska Witkiewicz i imienia Ignacy. Używał go, żeby odróżnić się od ojca, który także nazywał się Stanisław Witkiewicz. Tę samą rolę pełni dziś ten skrót w rozmowach o Zakopanem i o Błędowie.

Pokrewieństwo Jana z Witkiewiczami z Zakopanego

Zestawienie trzech osób, które najczęściej się myli:

• Stanisław Witkiewicz (1851-1915): malarz i teoretyk, twórca stylu zakopiańskiego, autor projektu willi „Koliba” w Zakopanem.
• Stanisław Ignacy Witkiewicz, Witkacy (1885-1939): syn Stanisława, pisarz, malarz i filozof. W Błędowie nic nie projektował.
• Jan Koszczyc-Witkiewicz (1881-1958): bratanek Stanisława, architekt SGH i małego kościoła w Błędowie.
• Błąd do uniknięcia: Jan nie był synem Stanisława Witkiewicza. Synem był tylko Witkacy.

Dlaczego kościół w Błędowie był jego pierwszą świątynią w całości?

Monografia parafii Błędów podkreśla, że kościół św. Prokopa Opata to pierwsza świątynia, którą Jan Koszczyc-Witkiewicz zaprojektował w całości, czyli od bryły po detal wyposażenia. Kamień węgielny wmurowano 11 sierpnia 1934 r., a poświęcenie odbyło się 11 października 1936 r. (monografia parafii, rozdz. 13).

Architekt Jan Koszczyc-Witkiewicz zaprojektował świątynię w całości, od bryły po detal, i była to jego pierwsza taka praca. (parafraza za: Monografia parafii św. Prokopa Opata w Błędowie, rozdz. 13, tekst dawnej strony parafiabledow.pl, zrzut archiwalny 2014; dziś także na parafiabledow.mkw.pl)

Co znaczy „od bryły po detal”?

Oznacza to, że architekt nie skończył pracy na murach i dachu. Według monografii jego projekty obejmowały też to, co wierny ogląda z ławki. Ten zakres widać w kilku etapach:

1. Bryła i wieża: stromy dach i wieżyczka z namiotowym hełmem, przy czym hełm wzięto ze starego kościoła.
2. Witraże: 12 okien z motywami roślinnymi, wykonanych w 1938 r.
3. Boazeria i konfesjonały z 1942 r., czyli z czasu okupacji.
4. Ołtarz o ludowym charakterze, ze złoceniami z 1946 r.
5. Ambonka z 1949 r., a także świeczniki, żyrandole i chrzcielnica.

Kto zapłacił za budowę kościoła św. Prokopa?

Budowę opłacili parafianie z drobnych ofiar. Pieniądze zbierano też na loteriach fantowych i w bufetach odpustowych, według monografii trwało to 2 lata i 2 miesiące. Nie było tu jednego kolatora, jak przy kościele św. Józefa, gdzie J. Ch. Kijewski pokrył około połowy kosztów. Kościół poświęcił ks. Andrzej Gryczyński z Michałowic. Stanął w najstarszym miejscu kościelnym Błędowa, przy Starym Rynku, wśród dawnego cmentarza przykościelnego.

Co Witkiewicz zaprojektował w Błędowie?

Jan Koszczyc-Witkiewicz zaprojektował w Błędowie kościół św. Prokopa Opata przy Starym Rynku razem z wyposażeniem. Należą do niego konfesjonały i boazeria (1942), ambonka (1949), świeczniki, chrzcielnica i 12 witraży z motywami roślinnymi, które w 1938 r. wykonała warszawska firma Antoniego Pacholczyka. Zaprojektował też korony wotywne z 1946 r. (monografia parafii).

Poniżej opisuję elementy w kolejności, w jakiej widzi je odwiedzający: od wieży widocznej z rynku po prezbiterium.

Bryła, wieża i hełm z dawnego kościoła

Ten fragment historii lubię najbardziej. Na wieżę nowego kościoła wróciły elementy poprzednika, czyli szachulcowego kościoła z 1822 r. fundacji Karola Zagórskiego:

• Miedziany hełm starej wieży, przeniesiony na nową.
• Miedziana kula, wykonana w kotlarni Krause w Hamerni pod Błędowem.
• Krzyż ze starego kościoła, który wrócił na szczyt.
• Deski starej podłogi, z których ułożono nową posadzkę.
• Dachówka z Grudziądza z 1936 r., jeden z nielicznych nowych materiałów sprowadzonych z daleka.

Architekt projektował więc nowy kościół, ale zachował ciągłość z poprzednim. Stary kościół rozebrano 15 maja 1934 r., a kamień węgielny pod nowy położono niecałe trzy miesiące później.

Kwiatowe witraże i Madonna w stroju ludowym

Monografia wymienia 12 witraży z motywami roślinnymi: powojami, groszkami, baziami, dzikimi różami i polnymi kwiatami. W prezbiterium jest Matka Boża w stroju ludowym z Dzieciątkiem, a obok anioły. Witraże wykonała w 1938 r. warszawska firma Antoniego Pacholczyka według projektu Witkiewicza. To rośliny, które można zobaczyć na miedzach wokół Błędowa, a nie gotyckie maswerki.

Konfesjonały, ambonka i chrzcielnica

Konfesjonały i boazeria pochodzą z 1942 r., ambonka z 1949 r. Wszystkie wykonano według projektów Witkiewicza. Szerzej opisałem je w tekście o tym, jak wyglądają konfesjonały, ambonka i chrzcielnica według projektu Witkiewicza. Konfesjonał nie jest tu tylko meblem. Katechizm Kościoła Katolickiego opisuje sakrament pokuty jako sakrament pojednania z Bogiem i z Kościołem, m.in. w punktach 1440-1460 (KKK, wyd. polskie Pallottinum 1994). Konfesjonał jest miejscem, w którym ten sakrament się sprawuje. Ludowy ołtarz zrobił stolarz z Małej Wsi, a złocenia dodano w 1946 r.

Korony wotywne z 1946 roku

W ołtarzu znajduje się obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy, który według monografii jest kopią w swobodnym ujęciu otaczaną szczególnym kultem, z licznymi wotami. 7 lipca 1946 r. obraz otrzymał korony wotywne, ofiarowane za przetrwanie wojny. Ich projekt również przypisuje się Witkiewiczowi. Tego samego dnia parafię ofiarowano Sercu Maryi.

Jak styl zakopiański trafił na Mazowsze?

Styl zakopiański trafił do Błędowa za sprawą bratanka jego twórcy. Monografia parafii i hasło w Wikipedii opisują mały kościół jako budowlę w stylu ludowym z elementami stylu zakopiańskiego. Rozpoznaje się je po stromym dachu, wieżyczce z namiotowym hełmem, drewnianych detalach i motywach roślinnych. Na równinie nad Mogielanką wyglądają zaskakująco.

Co to jest styl zakopiański?

Styl zakopiański to nurt w architekturze i rzemiośle, który pod koniec XIX w. stworzył Stanisław Witkiewicz na podstawie budownictwa górali podhalańskich. Ma być polskim stylem narodowym. Jego cechy:

• Strome, wysokie dachy, często z gontu, z podkreśloną sylwetką.
• Drewno jako główny materiał i zarazem ozdoba konstrukcji.
• Ornament z natury: rozety, słoneczka, motywy roślinne.
• Ręczna, rzemieślnicza robota detalu, od mebli po okucia.
• Wzorcowa realizacja: willa „Koliba” w Zakopanem.

Na Mazowszu ten język się zmienia. Kwiaty na witrażach są nizinne, a stolarz pochodzi z Małej Wsi, nie z Podhala. Więcej o przemianie wzorów pisałem w tekście o tym, jak styl zakopiański Witkiewicza przeszedł z gór do Błędowa.

Czym różnią się dwa kościoły w Błędowie?

Te dwa kościoły dzieli około pół wieku i inna estetyka. Duży kościół Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku jest neobarokowy i powstał w latach 1882-1884. Mały kościół św. Prokopa przy Starym Rynku ma charakter ludowo-zakopiański i powstał w latach 30. XX w. Historię starszej świątyni opisuję w tekście o tym, jak przebiegała budowa kościoła Opieki św. Józefa.

Cecha	Kościół Opieki św. Józefa	Kościół św. Prokopa Opata
Potoczna nazwa	„duży kościół”, parafialny	„mały kościół”, filialny
Położenie	Nowy Rynek	Stary Rynek, najstarsze miejsce kościelne
Lata budowy	1882-1884	1934-1936 (monografia) lub 1935-1938 (Wikipedia)
Styl	neobarok, fasada z 8 posągami z piaskowca	styl ludowy z elementami zakopiańskiego
Projektant	D. Prussak, korekta i wykonanie Adolf Bannerth	Jan Koszczyc-Witkiewicz
Finansowanie	kolator Kijewski (ok. połowy) i składki parafian	drobne ofiary, loterie fantowe, bufety odpustowe
Wnętrze	polichromia z lat 1932-1933, tonacja złocisto-biała	12 witraży roślinnych, drewniane wyposażenie

Kogo ciekawi barokizująca strona Błędowa, znajdzie więcej w tekstach o tym, kim byli architekci kościoła św. Józefa: Bannerth i Prussak, i o tym, jak wygląda polichromia Leona Zdziarskiego.

Kiedy zbudowano kościół: 1934-1936 czy 1935-1938?

Według monografii parafii kościół św. Prokopa budowano w latach 1934-1936: kamień węgielny wmurowano 11 sierpnia 1934 r., a poświęcenie odbyło się 11 października 1936 r. Hasło „Błędów (powiat grójecki)” w polskiej Wikipedii podaje lata 1935-1938. Za dokładniejsze uważam daty z monografii, bo dotyczą konkretnych dni i uroczystości.

Co podaje monografia parafii?

Monografia, czyli tekst dawnej strony parafii, dziś dostępny także na oficjalnej stronie parafiabledow.mkw.pl, opisuje budowę w kolejnych krokach:

1. Około 1926 r. nadzór budowlany starostwa zamyka stary kościół z 1822 r.
2. 15 maja 1934 r. stary kościół zostaje rozebrany.
3. 11 sierpnia 1934 r. zostaje wmurowany kamień węgielny.
4. W 1934 r. przy fundamentach odkryto zbiorową mogiłę około 120 osób, datowaną monetą z 1617 r. na czasy wojen szwedzkich.
5. 11 października 1936 r. ks. Andrzej Gryczyński poświęca kościół.

Skąd może się brać rozbieżność?

Moja hipoteza, której źródła wprost nie potwierdzają: późniejsza data może obejmować wykańczanie wnętrza. Witraże powstały w 1938 r., więc zakres 1935-1938 mógł liczyć budowę do zakończenia prac szklarskich. Z tego samego powodu nie podaję numeru kościoła w rejestrze zabytków. Nie znalazłem go w żadnym źródle, z którego korzystam.

• Data poświęcenia: 11.10.1936, według monografii.
• Data witraży: 1938, według monografii, zgodna z końcem zakresu z Wikipedii.
• Konfesjonały: 1942, czyli wyposażenie powstawało jeszcze kilka lat po poświęceniu.
• Ambonka: 1949, ostatni datowany element projektu Witkiewicza.

Gmach SGH i kościół w Błędowie: dwa oblicza jednego architekta

Ten sam architekt projektował jednocześnie monumentalną uczelnię w Warszawie i drewniano-ludową świątynię w Błędowie, około 60 km od stolicy. Gmach doświadczalny SGH otwarto w 1926 r., Gmach Główny wzniesiono w latach 1950-1955. Mały kościół powstawał między nimi, w latach 30.

Czy szkoła i świątynia mają wspólny język?

Tylko częściowo. Gmachy SGH to duża architektura publiczna, budowana z myślą o setkach studentów. Kościół w Błędowie ma skalę wiejskiej wspólnoty i zbudowano go za jej pieniądze. Wspólne jest podejście: architekt myśli o budynku razem z jego funkcją i użytkownikami.

Co łączy oba projekty?

Kilka wspólnych cech widać mimo różnicy skali:

• Myślenie całością: w SGH najpierw plan kampusu (od 1922 r.), w Błędowie projekt od bryły po świeczniki.
• Długi czas realizacji: kampus SGH powstawał przez dziesięciolecia, wyposażenie kościoła od 1936 do 1949 r.
• Szacunek dla tego, co zastane: w Błędowie hełm, kula, krzyż i deski starego kościoła.
• Współpraca z rzemiosłem: firma Antoniego Pacholczyka przy witrażach, stolarz z Małej Wsi przy ołtarzu.
• Losy wojenne: oba miejsca przetrwały okupację, a w Błędowie dziękczynne korony z 1946 r. upamiętniają ten czas.

Jak oglądać dzieło Witkiewicza w Błędowie z szacunkiem dla miejsca

Kościół św. Prokopa Opata jest czynnym kościołem filialnym parafii, a nie muzeum. Godziny nabożeństw i otwarcia podaje oficjalna strona parafii parafiabledow.mkw.pl. Ten serwis jest niezależnym przewodnikiem i nie zastępuje informacji od parafii. Przed przyjazdem sprawdź aktualne ogłoszenia albo zadzwoń do kancelarii.

Wizyta w czynnym kościele

Najlepiej oglądać wnętrze między nabożeństwami. W czasie Mszy, chrztu czy pogrzebu zwiedzanie przeszkadza ludziom, którzy przyszli się modlić. Kilka zasad, które stosuję sam:

• Termin wizyty: sprawdź ogłoszenia na parafiabledow.mkw.pl, bo godziny się zmieniają.
• Zdjęcia: rób je bez lampy błyskowej i nigdy w czasie liturgii.
• Konfesjonały: oglądaj je z daleka, jeśli trwa spowiedź.
• Grupy: większą wycieczkę zgłoś wcześniej w kancelarii parafii.
• Cmentarz przykościelny: kościół stoi na dawnym cmentarzu, więc zachowuj się tam ciszej.

Na co zwrócić uwagę przy wejściu?

Proponuję krótką trasę: zacznij od wieży i miedzianego hełmu na tle nieba, potem przejdź do witraży w nawie, gdzie powoje i dzikie róże najlepiej widać pod światło. Na końcu podejdź do prezbiterium z Madonną w stroju ludowym i obrazem Matki Bożej Nieustającej Pomocy. Po drodze zwróć uwagę na boazerię i konfesjonały z 1942 r. Potem warto przejść kilkaset metrów na Nowy Rynek do kościoła św. Józefa, żeby zobaczyć oba oblicza Błędowa.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Jan Koszczyc-Witkiewicz to Witkacy?

Nie. Witkacy to Stanisław Ignacy Witkiewicz (1885-1939), pisarz, malarz i filozof. Jan Koszczyc-Witkiewicz (1881-1958) był architektem z tej samej rodziny, bratankiem Stanisława Witkiewicza i kuzynem Witkacego. To on, a nie Witkacy, zaprojektował mały kościół w Błędowie.

Gdzie jest kościół zaprojektowany przez Witkiewicza w Błędowie?

To kościół św. Prokopa Opata, tzw. mały kościół, przy Starym Rynku w Błędowie (gmina Błędów, powiat grójecki, województwo mazowieckie). Stoi na najstarszym miejscu kościelnym miejscowości, otoczony dawnym cmentarzem przykościelnym. Do Grójca jest stąd około 15 km, do Warszawy około 60 km.

Czy kościół w Błędowie można zwiedzać?

Tak, ale to czynny kościół filialny parafii, więc wizytę trzeba dopasować do nabożeństw. Aktualne godziny i ogłoszenia podaje oficjalna strona parafii parafiabledow.mkw.pl. Przed przyjazdem sprawdź je albo zadzwoń do kancelarii, zwłaszcza jeśli jedziesz z grupą.

Kto wykonał witraże w kościele św. Prokopa?

Według monografii parafii 12 witraży wykonała w 1938 r. warszawska firma Antoniego Pacholczyka według projektu Jana Koszczyca-Witkiewicza. Przedstawiają powoje, groszki, bazie, dzikie róże i polne kwiaty. W prezbiterium jest Matka Boża w stroju ludowym z Dzieciątkiem.

Jaki obraz jest w ołtarzu małego kościoła w Błędowie?

W ołtarzu jest obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy, kopia w swobodnym ujęciu, otaczana według monografii szczególnym kultem i licznymi wotami. 7 lipca 1946 r. obraz otrzymał korony wotywne za przetrwanie wojny, zaprojektowane przez Witkiewicza. Ołtarz wykonał stolarz z Małej Wsi.

Dlaczego w Błędowie są dwa kościoły?

Wynika to ze sporu z 1882 r. o miejsce nowej świątyni. Wsie i proboszcz chcieli budować przy Starym Rynku, a kolator i mieszkańcy osady przy Nowym. Chłopi trzy razy nocą przewozili materiały z powrotem, ale ostatecznie kościół św. Józefa stanął przy Nowym Rynku. Na starym miejscu w latach 30. XX w. powstał kościół Witkiewicza.

Źródła i literatura

1. Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie, Pełna wersja historii parafii i kościołów (monografia, rozdz. 13 i opis architektoniczny), 2026; wcześniej na stronie parafiabledow.pl (zrzuty archiwalne 2014-2019).
2. Polski Słownik Biograficzny, biogram Jana Koszczyca-Witkiewicza, PAN i PAU, t. XIV, 1968-1969.
3. Kwartalnik Szkoły Głównej Handlowej, artykuł o budowie gmachu doświadczalnego SGH.
4. Gazeta SGH, „It has been 115 years”.
5. Whitemad, The Main Building of the Warsaw School of Economics.
6. Wikipedia, Jan Koszczyc Witkiewicz.
7. Wikipedia, Błędów (powiat grójecki).
8. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1440-1460, wyd. polskie Pallottinum, Poznań 1994.
9. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.