Styl zakopiański Witkiewicza - od Zakopanego do kościoła w Błędowie

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 28.10.2026

Spis rozdziałów

Styl zakopiański stworzył Stanisław Witkiewicz (1846-1915) w Zakopanem pod koniec XIX wieku. Do Błędowa przeniósł go jego bratanek, architekt Jan Koszczyc-Witkiewicz. Według monografii parafii zaprojektował on mały kościół św. Prokopa przy Starym Rynku. Kamień węgielny położono 11 sierpnia 1934 r., a świątynię poświęcono 11 października 1936 r. Zbudowano ją z drobnych ofiar parafian.

Co to jest styl zakopiański?

Styl zakopiański to autorski styl w architekturze i sztuce użytkowej, który stworzył Stanisław Witkiewicz pod koniec XIX wieku. Wyrósł z budownictwa i zdobnictwa górali podhalańskich. Witkiewicz pomyślał go jako styl narodowy dla całej Polski, a nie tylko jako modę jednego uzdrowiska. Tak opisuje go Muzeum Tatrzańskie, które opiekuje się jego spuścizną.

Pełną listę cech z przykładami opisałem w osobnym tekście styl zakopiański: cechy i przykłady. Tutaj podaję tylko tyle, ile trzeba, żeby zrozumieć, co ten styl robi w nizinnej wsi pod Grójcem.

Jakie cechy wyróżniają styl zakopiański?

Ten styl łatwo rozpoznać po pięciu cechach. Wszystkie wzięły się z podhalańskiej chałupy, a Witkiewicz je uszlachetnił:

• Stromy dach - wysoki, często z naczółkami, chroni przed śniegiem i nadaje bryle smukłość.
• Drewno jako główny materiał - zrąb z bali, odsłonięte belki i boazerie we wnętrzu.
• Ornament ludowy - rozety, „parzenice” i motywy roślinne rzeźbione lub malowane na meblach i detalach.
• Spójność całości - architekt projektuje budynek razem z meblami, lampami i drobnymi przedmiotami.
• Kamienna podmurówka - kontrast surowego kamienia i ciepłego drewna.

Dlaczego styl zakopiański ma znaczenie dla Błędowa?

W Błędowie mamy rzadki przypadek, w którym tę zasadę „wszystko z jednej ręki” zastosowano we wsi kościelnej na Mazowszu. Architekt zaprojektował tu nie tylko bryłę kościoła, lecz także konfesjonały, świeczniki i chrzcielnicę. Według monografii parafii z archiwalnej strony (zrzut z lutego 2014 r.) mały kościół św. Prokopa to pierwsza świątynia Jana Koszczyca-Witkiewicza zaprojektowana w całości, od bryły po detal.

Stanisław Witkiewicz: twórca stylu i jego program

Stanisław Witkiewicz (1846-1915) był malarzem, krytykiem sztuki i pisarzem. Od początku lat 90. XIX wieku związał się na stałe z Zakopanem. To on wymyślił styl zakopiański i zrealizował pierwszy budynek w tym stylu: Willę Koliba. Dziś mieści się w niej Muzeum Stylu Zakopiańskiego im. Stanisława Witkiewicza, oddział Muzeum Tatrzańskiego.

Jaka jest krótka historia Zakopanego?

W drugiej połowie XIX wieku Zakopane z biednej wsi góralskiej stało się uzdrowiskiem i miejscem spotkań polskiej inteligencji. Przyciągał ją lekarz Tytus Chałubiński, a w 1888 r. powstało Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego. Przyjezdni z trzech zaborów odkrywali tu kulturę górali. Właśnie w niej Witkiewicz zobaczył materiał na sztukę wspólną dla wszystkich Polaków.

Najważniejsze etapy tej przemiany wyglądają tak:

1. Wieś pasterska pod Tatrami z drewnianymi chałupami i własnym zdobnictwem.
2. Napływ kuracjuszy i turystów w drugiej połowie XIX wieku, w dużej mierze dzięki Tytusowi Chałubińskiemu.
3. Powstanie instytucji: Towarzystwa Tatrzańskiego i Muzeum Tatrzańskiego (1888).
4. Osiedlenie się artystów i pisarzy, wśród nich Stanisława Witkiewicza, autora książki „Na przełęczy” (1891).
5. Budowa pierwszych willi w stylu zakopiańskim, zaczynając od Koliby.

Od Koliby do idei stylu narodowego

Willę Koliba zbudowano na początku lat 90. XIX wieku dla Zygmunta Gnatowskiego. Była pierwszym budynkiem wzniesionym według zasad Witkiewicza. Program twórcy dało się streścić krótko: wziąć formy sztuki ludowej i przetworzyć je w nowoczesną, ogólnopolską architekturę. W czasie zaborów miało to wymiar wyraźnie patriotyczny.

Czy styl zakopiański miał zostać na Podhalu?

Nie. Witkiewicz chciał, żeby jego styl wyszedł daleko poza Tatry, i opisywał go w tekstach oraz w zeszytach „Styl zakopiański”. Jego wizja jako całości się nie przyjęła. Pojedyncze budynki w duchu zakopiańskim powstały jednak w różnych częściach kraju, a kościół w Błędowie dobrze pokazuje, jak tę ideę realizowano ponad dwadzieścia lat po śmierci jej twórcy.

Jakie są najważniejsze informacje o Stanisławie Ignacym Witkiewiczu?

Stanisław Ignacy Witkiewicz, czyli Witkacy (1885-1939), był malarzem, dramaturgiem, powieściopisarzem i filozofem. Był synem Stanisława Witkiewicza, twórcy stylu zakopiańskiego. Sam tego stylu nie stworzył i nie ma związku z kościołem w Błędowie. Z małym kościołem przy Starym Rynku łączy się inny członek rodziny: architekt Jan Koszczyc-Witkiewicz.

Ojciec, syn i bratanek: trzej Witkiewiczowie

Kiedy opowiadam znajomym o kościele w Błędowie, najczęściej słyszę: „Witkacy budował kościoły?”. To zrozumiała pomyłka, bo w rodzinie było trzech wybitnych Witkiewiczów. Biogramy architekta przedstawiają go jako bratanka twórcy stylu, a więc stryjecznego brata Witkacego. Poniższa tabela porządkuje te trzy postacie.

Osoba	Lata życia	Dziedzina	Związek ze stylem zakopiańskim	Związek z Błędowem
Stanisław Witkiewicz	1846-1915	malarz, krytyk, pisarz, architekt-samouk	twórca stylu, autor Willi Koliba	brak bezpośredniego
Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy)	1885-1939	malarz, dramaturg, filozof	syn twórcy, nie projektował w tym stylu	brak
Jan Koszczyc-Witkiewicz	1881-1958	architekt	kontynuator wątków zakopiańskich i ludowych	projektant kościoła św. Prokopa (1934-1936)

Czy Witkacy stworzył styl zakopiański?

Nie. Styl zakopiański stworzył jego ojciec, Stanisław Witkiewicz. Witkacy wychowywał się w Zakopanem, ale jego dzieło to malarstwo portretowe, dramaty i filozofia. Najczęstsze źródła tej pomyłki to:

• To samo imię - ojciec i syn nazywali się Stanisław, co myli wyszukiwarki i czytelników.
• To samo miasto - obaj są kojarzeni z Zakopanem i Muzeum Tatrzańskim.
• Sława syna - Witkacy jest dziś bardziej znany niż ojciec, więc odruchowo przypisuje mu się dorobek rodziny.
• Nazwisko architekta - Jan Koszczyc-Witkiewicz nosi to samo nazwisko, co sugeruje wspólny dorobek.

Kim był Jan Koszczyc-Witkiewicz dla stylu zakopiańskiego?

Jan Koszczyc-Witkiewicz (1881-1958) był architektem, autorem gmachu Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie i bratankiem twórcy stylu zakopiańskiego. W jego projektach powracają wątki stylu zakopiańskiego i architektury ludowej. Według monografii parafii Błędów mały kościół św. Prokopa był jego pierwszą świątynią zaprojektowaną w całości.

Od gmachu SGH do wiejskiego kościoła

W Warszawie Koszczyca-Witkiewicza zna się przede wszystkim jako autora monumentalnych gmachów SGH przy ul. Rakowieckiej. Zestawienie z drewnianym w charakterze kościołem w Błędowie pokazuje szeroki zakres jego twórczości. Jego życiorys szczegółowo opisałem w tekście Jan Koszczyc-Witkiewicz, architekt małego kościoła. Tutaj ograniczam się do jego związku ze stylem.

Jakie budynki zaprojektował Jan Koszczyc-Witkiewicz?

Dla czytelnika tego serwisu najważniejsze są dwie realizacje: gmach SGH w Warszawie i kościół św. Prokopa w Błędowie. Z naszego punktu widzenia jego dorobek wygląda tak:

• Szkoła Główna Handlowa - gmach uczelni w Warszawie, najbardziej znane dzieło architekta.
• Kościół św. Prokopa Opata w Błędowie - według monografii parafii jego pierwsza świątynia zaprojektowana w całości.
• Wyposażenie kościoła w Błędowie - boazeria, konfesjonały, świeczniki, żyrandole, ambonka, chrzcielnica i ołtarz według jego rysunków.
• Korony wotywne z 1946 r. - zaprojektowane dla obrazu Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Błędowie.
• Szersza twórczość - inne gmachy użyteczności publicznej, które Polski Słownik Biograficzny wymienia w haśle o architekcie.

Jak styl zakopiański trafił do Błędowa?

Do Błędowa styl zakopiański przyniósł Jan Koszczyc-Witkiewicz, który zaprojektował kościół św. Prokopa przy Starym Rynku. Według monografii parafii budowa trwała od 11 sierpnia 1934 r. do poświęcenia 11 października 1936 r., a sfinansowały ją drobne ofiary parafian. Na wieżę nowego kościoła przeniesiono miedziany hełm, kulę i krzyż ze starego kościoła z 1822 r.

Dlaczego rozebrano stary kościół z 1822 roku?

Poprzednikiem był tymczasowy kościół szachulcowy, czyli o konstrukcji ryglowej. Ufundował go Karol Zagórski, właściciel fabryk w Błędowie, po pożarze z 1817 r. Monografia opisuje jego losy tak:

1. 4 lipca 1822 r., w dzień św. Prokopa, odbyło się poświęcenie tymczasowego kościoła przy Starym Rynku.
2. Od 1896 r. służył jako kaplica pogrzebowa, bo parafia miała już duży kościół św. Józefa przy Nowym Rynku.
3. W 1899 r. przeszedł remont.
4. Około 1926 r. nadzór budowlany starostwa zamknął budynek.
5. 15 maja 1934 r. kościół rozebrano.

Skąd w jednej parafii wzięły się dwa kościoły, wyjaśniam w przewodniku dwa kościoły jednej parafii w Błędowie. To historia sporu z 1882 r., w którym chłopi nocami wozili materiały budowlane z powrotem na Stary Rynek.

Budowa 1934-1936 z ofiar parafian

Monografia podaje, że budowa trwała dwa lata i dwa miesiące. Ważna uwaga: Wikipedia w haśle o Błędowie podaje lata 1935-1938. Źródła się różnią, a ja trzymam się szczegółowych dat z monografii. Pieniądze zbierano na kilka sposobów:

• Drobne ofiary parafian - podstawa finansowania, bez jednego bogatego fundatora.
• Loterie fantowe - organizowane w parafii, zwłaszcza przy okazji odpustu.
• Bufety odpustowe - dochód z odpustu św. Prokopa przeznaczano na budowę.
• Poświęcenie - 11 października 1936 r. dokonał go ks. Andrzej Gryczyński z Michałowic.

Kościół św. Prokopa w Błędowie to pierwsza świątynia Jana Koszczyca-Witkiewicza zaprojektowana w całości, od bryły po detal (parafraza). - Monografia parafii Błędów, rozdz. 13, archiwalna strona parafii, zrzut 2014

Ciągłość ze starym kościołem: hełm, kula i deski podłogi

To mój ulubiony szczegół tej historii. Parafianie nie zbudowali kościoła od zera, tylko przenieśli do niego to, co zostało z poprzedniego. Według monografii:

• Miedziany hełm ze starej wieży trafił na nową wieżyczkę.
• Stara miedziana kula, wykonana w kotlarni Krause w Hamerni pod Błędowem, wróciła na swoje miejsce.
• Krzyż ze starego kościoła wieńczy nowy hełm.
• Podłogę ułożono z desek starej podłogi.
• Dachówkę sprowadzono z Grudziądza w 1936 r.

Kiedy staję na Starym Rynku, najpierw widzę stromy dach i wieżyczkę z namiotowym hełmem i kulą. Miedziana patyna na hełmie jest starsza niż mury pod nią.

Styl zakopiański we wnętrzach kościoła św. Prokopa

Wnętrze kościoła św. Prokopa urządzano według projektów Jana Koszczyca-Witkiewicza przez ponad dekadę, od witraży z 1938 r. po ambonkę z 1949 r. Prace trwały także w czasie wojny. Właśnie we wnętrzu widać najwyraźniej zasadę stylu zakopiańskiego, w której architekt projektuje budynek razem z wyposażeniem.

Wyposażenie według projektów architekta: od 1938 do 1949

Monografia parafii podaje daty poszczególnych elementów. Ułożone chronologicznie wyglądają tak:

1. 1938 - 12 witraży, wykonanych przez firmę Antoniego Pacholczyka z Warszawy.
2. 1942 - boazeria i konfesjonały, powstałe w czasie okupacji.
3. 1946 - złocenia ludowego ołtarza, który wykonał stolarz z Małej Wsi.
4. 1949 - ambonka.
5. Bez podanej daty - świeczniki, żyrandole i chrzcielnica, również według projektów architekta.

Poszczególnym meblom poświęciłem osobne teksty: konfesjonały, ambonka i chrzcielnica według projektu Witkiewicza oraz wzory i meble w stylu zakopiańskim.

Jakie motywy mają witraże Pacholczyka?

Wszystkie 12 witraży ma motywy roślinne, a w prezbiterium jest dodatkowo przedstawienie figuralne. Monografia wymienia:

• Powoje - pnące kwiaty typowe dla przydrożnych żywopłotów.
• Groszki - kwiaty znane z wiejskich ogródków.
• Bazie - wierzbowe kotki, kojarzone z Niedzielą Palmową.
• Dzikie róże i polne kwiaty - roślinność mazowieckich miedz.
• Matka Boża w stroju ludowym z Dzieciątkiem i anioły - w prezbiterium.

Korony wotywne z 1946 roku

W ołtarzu znajduje się obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy. Monografia określa go jako dowolną kopię, otaczaną szczególnym kultem i obwieszoną licznymi wotami. 7 lipca 1946 r. parafianie ofiarowali obrazowi korony wotywne w podziękowaniu za przetrwanie wojny. Zaprojektował je Koszczyc-Witkiewicz. Korony należą do pobożności ludowej i lokalnej tradycji wdzięczności, a nie do koronacji papieskich.

Czy kościół w Błędowie to czysty styl zakopiański?

Nie. Źródła opisują kościół św. Prokopa jako budowlę w stylu ludowym z elementami stylu zakopiańskiego. Tak podaje Wikipedia w haśle o Błędowie i tak samo archiwalny opis architektoniczny parafii. To nie jest kopia podhalańskiej willi, tylko przeniesienie idei stylu narodowego w nizinny krajobraz nad Mogielanką.

Co mówią źródła o stylu kościoła?

Fakty ze źródeł oddzielam tu od własnej oceny. Źródła podają:

• Wikipedia - styl ludowy z elementami zakopiańskiego.
• Opis architektoniczny parafii (archiwum, zrzut 2019-01) - podobna charakterystyka stylu ludowego z wątkami zakopiańskimi.
• Monografia parafii - pierwsza świątynia architekta zaprojektowana w całości, od bryły po detal.
• Rejestr zabytków - numeru wpisu nie udało mi się ustalić w dostępnych źródłach, więc go nie podaję.

Mazowieckie kwiaty zamiast tatrzańskich: moja ocena

To moja interpretacja, a nie teza źródła. Najciekawsze w Błędowie wydaje mi się to, czego tu brakuje. Na witrażach nie ma szarotek ani dziewięćsiłów, czyli roślin kojarzonych z Tatrami. Są bazie, groszki i polne kwiaty, które rosną kilometr od kościoła. Madonna nosi strój ludowy, a ołtarz zrobił stolarz z pobliskiej wsi. Witkiewicz senior chciał stylu dla całej Polski, a jego bratanek pokazał, że taki styl może przemawiać lokalnym językiem.

Kościół zachowuje przy tym swoją funkcję liturgiczną. Sobór Watykański II przypomniał, że Kościół nie wiąże się z jednym stylem:

Kościół nie uznawał żadnego stylu artystycznego za wyłącznie swój, lecz dopuszczał formy każdej epoki, zależnie od charakteru narodów i potrzeb obrzędów (parafraza). - Sobór Watykański II, konstytucja Sacrosanctum Concilium, nr 123, 1963

Gdzie zobaczyć styl Witkiewiczów: od Koliby do Starego Rynku

Najważniejsze realizacje rodziny Witkiewiczów można zobaczyć w trzech miejscach: w Zakopanem (Willa Koliba i kaplica w Jaszczurówce), w Warszawie (gmach SGH) i w Błędowie (kościół św. Prokopa przy Starym Rynku 13). Aktualne godziny otwarcia sprawdź przed wyjazdem na stronach Muzeum Tatrzańskiego i parafii.

Zakopane: Willa Koliba i kaplica w Jaszczurówce

W Zakopanem najlepiej zacząć od miejsc, w których styl powstał:

• Willa Koliba - pierwszy budynek w stylu zakopiańskim, dziś Muzeum Stylu Zakopiańskiego im. Stanisława Witkiewicza (Muzeum Tatrzańskie).
• Kaplica Najświętszego Serca Pana Jezusa w Jaszczurówce - jedna z najbardziej znanych realizacji Stanisława Witkiewicza, czynna świątynia.
• Gmach główny Muzeum Tatrzańskiego - zbiory etnograficzne pokazujące źródła stylu w sztuce górali.
• Bilety i godziny - aktualne informacje podaje strona muzeumtatrzanskie.pl.

Warszawa: gmach SGH

Gmach Szkoły Głównej Handlowej przy ul. Rakowieckiej pokazuje Jana Koszczyca-Witkiewicza jako architekta wielkich budynków użyteczności publicznej. Najlepiej oglądać go przed wizytą w Błędowie. Kontrast między monumentalną uczelnią a małym kościołem dobrze pokazuje, jak szeroki był warsztat architekta.

Czy można zwiedzić kościół św. Prokopa w Błędowie?

Tak, ale jest to czynna świątynia filialna parafii św. Prokopa Opata (archidiecezja warszawska, dekanat mogielnicki). Wnętrze najłatwiej zobaczyć przy okazji nabożeństw. Dostępność wnętrza i godziny Mszy sprawdź na oficjalnej stronie parafii parafiabledow.mkw.pl. Mój serwis jest niezależny i takich informacji nie publikuje. Kilka zasad przy zwiedzaniu:

1. Sprawdź aktualny porządek nabożeństw i ogłoszenia na stronie parafii.
2. Przyjedź poza Mszą świętą albo zaczekaj do jej końca.
3. Zachowaj ciszę i nie przechodź przez prezbiterium.
4. O zdjęcia wnętrza zapytaj w kancelarii parafii.
5. Po wyjściu obejdź teren dawnego cmentarza przykościelnego i obejrzyj wieżyczkę od strony Starego Rynku.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie są style narodowe w architekturze w Polsce?

Na przełomie XIX i XX wieku najważniejsze były trzy: styl zakopiański Stanisława Witkiewicza, styl dworkowy nawiązujący do szlacheckich dworów oraz neogotycki styl wiślano-bałtycki w architekturze kościołów. Każdy z nich odpowiadał na pytanie, jak wyrazić polskość w czasie zaborów. Elementy stylu zakopiańskiego i ludowego wróciły jeszcze w architekturze sakralnej dwudziestolecia, czego przykładem jest Błędów.

Czy Witkacy zaprojektował kościół w Błędowie?

Nie. Kościół św. Prokopa zaprojektował architekt Jan Koszczyc-Witkiewicz. Witkacy, czyli Stanisław Ignacy Witkiewicz, był malarzem i pisarzem, synem twórcy stylu zakopiańskiego, i nie projektował budynków.

Dlaczego w Błędowie stoją dwa kościoły?

Powodem był spór z 1882 r. o miejsce nowej świątyni. Wsie i proboszcz chcieli budować przy Starym Rynku, a kolator Jan Chryzostom Kijewski i mieszkańcy osady przy Nowym Rynku. Wygrał Nowy Rynek, gdzie stanął kościół Opieki św. Józefa. Na starym miejscu w latach 30. XX wieku zbudowano mały kościół św. Prokopa.

Który kościół w Błędowie jest parafialny?

Parafialny jest neobarokowy kościół Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku, zbudowany w latach 1882-1884 według projektu D. Prussaka i Adolfa Bannertha. Kościół św. Prokopa przy Starym Rynku jest filialny. Mieszkańcy nazywają je „dużym” i „małym” kościołem.

Kim był św. Prokop, patron małego kościoła?

Św. Prokop z Sazawy był czeskim pustelnikiem i opatem klasztoru nad Sazawą. Zmarł w 1053 r., a za świętego uznano go w 1204 r. W Czechach wspomina się go 4 lipca, a parafia w Błędowie tradycyjnie obchodzi odpust w niedzielę po tym dniu. Legenda mówi, że zaprzągł diabła do pługa, dlatego przedstawia się go z szatanem na łańcuchu.

Do jakiej diecezji należy parafia w Błędowie?

Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie należy do archidiecezji warszawskiej i dekanatu mogielnickiego, a nie do diecezji radomskiej. Potwierdza to katalog parafii na stronie archwwa.pl. Ogłoszenia i kontakt z kancelarią znajdziesz na oficjalnej stronie parafii.

Źródła i literatura

1. Monografia parafii Błędów, rozdz. 13 i opis architektoniczny, archiwalna strona parafii (zrzut 2014-02 i 2019-01): Internet Archive, parafiabledow.pl/historia_pelna13.html
2. Muzeum Tatrzańskie, Muzeum Stylu Zakopiańskiego im. Stanisława Witkiewicza, Willa Koliba (2026): muzeumtatrzanskie.pl
3. Polski Słownik Biograficzny, hasło „Koszczyc-Witkiewicz Jan”, Polska Akademia Nauk i Polska Akademia Umiejętności, t. XIV (1968-1969).
4. Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, nr 123 (1963): vatican.va
5. Wikipedia, hasło „Błędów (powiat grójecki)” (stan 2026): pl.wikipedia.org
6. Archidiecezja Warszawska, katalog parafii: Błędów, św. Prokopa Opata (2026): archwwa.pl
7. Oficjalna strona parafii św. Prokopa Opata w Błędowie (2026): parafiabledow.mkw.pl
8. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.