Przykazanie miłości Boga i bliźniego - tekst i znaczenie

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 28.10.2026

Spis rozdziałów

Jakie jest przykazanie miłości Boga i bliźniego?

Przykazanie miłości Boga i bliźniego to odpowiedź Jezusa z Ewangelii według św. Mateusza (Mt 22,37-40). Składa się z dwóch części. Pierwsza mówi o miłości Pana Boga całym sercem, całą duszą i całym umysłem. Druga mówi o miłości bliźniego jak siebie samego. Jezus sięga tu do Księgi Powtórzonego Prawa (Pwt 6,5) i Księgi Kapłańskiej (Kpł 19,18), a na obu przykazaniach, jak mówi, „zawisło całe Prawo i Prorocy”.

Pełny tekst w przekładzie Biblii Tysiąclecia (wydanie V) brzmi tak:

„Będziesz miłował Pana Boga swego całym swoim sercem, całą swoją duszą i całym swoim umysłem. To jest największe i pierwsze przykazanie. Drugie podobne jest do niego: Będziesz miłował swego bliźniego jak siebie samego. Na tych dwóch przykazaniach zawisło całe Prawo i Prorocy” - Ewangelia według św. Mateusza 22,37-40, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, 1999

Do tego fragmentu wracam częściej, niż mógłbym się spodziewać. Zaczęło się od kamienia, nie od lektury. Na barokizującej fasadzie kościoła Opieki św. Józefa w Błędowie stoją z piaskowca posągi czterech ewangelistów, a wśród nich Mateusz. Tak opisywała je dawna strona parafii (zrzut z 2019 r.). Ewangelia, którą ten posąg reprezentuje, zawiera jedno z najkrótszych streszczeń całej wiary.

Gdzie w Ewangelii jest pełna odpowiedź Jezusa?

Najpełniejsza wersja jest w Mt 22,34-40. Faryzeusz, „uczony w Prawie”, pyta tam Jezusa o największe przykazanie. Tę samą scenę opisuje Ewangelia według św. Marka (Mk 12,28-34), a pokrewną rozmowę Ewangelia według św. Łukasza (Łk 10,25-37). Szerzej porównuję je w tekście jak brzmią przykazania miłości w poszczególnych Ewangeliach. Odpowiedź składa się z dwóch członów:

1. Pierwszy człon to miłość Boga całym sercem, całą duszą i całym umysłem (Mt 22,37), które Jezus nazywa „największym i pierwszym przykazaniem”.
2. Drugi człon to miłość bliźniego jak siebie samego (Mt 22,39). Według Jezusa jest on „podobny” do pierwszego.
3. Puenta mówi, że na tych dwóch przykazaniach „zawisło całe Prawo i Prorocy” (Mt 22,40), czyli cały Stary Testament.
4. U Marka uczony w Piśmie przyznaje Jezusowi rację, a Jezus mówi mu, że „niedaleko jest od królestwa Bożego” (Mk 12,34).
5. U Łukasza tę formułę wypowiada sam uczony w Prawie, a Jezus odpowiada przypowieścią o miłosiernym Samarytaninie (Łk 10,27-37).

Kontekst samej sceny, czyli pytanie zadane po to, by Jezusa wypróbować, omawiam w artykule najważniejsze przykazanie w odpowiedzi Jezusa.

Pwt 6,5 i Kpł 19,18: skąd pochodzą te słowa?

Jezus cytuje dwa teksty Starego Testamentu. Wcześniej nikt nie zestawiał ich w ten sposób. Pierwszy to Pwt 6,5, część modlitwy „Słuchaj, Izraelu” (Szema), którą pobożni Żydzi odmawiali codziennie. Drugi to Kpł 19,18, który w Księdze Kapłańskiej stoi wśród przepisów o relacjach między ludźmi. Więcej o obu źródłach piszę w tekście cytat z Biblii i jego kontekst.

• Pwt 6,5 w Biblii Tysiąclecia mówi o miłowaniu Pana „z całego swego serca, z całej duszy swojej, ze wszystkich swych sił”.
• Kpł 19,18 zaczyna od zakazu zemsty i chowania urazy, a dopiero potem mówi o miłości bliźniego „jak siebie samego”.
• W Kpł 19,18 „bliźni” to przede wszystkim „syn twego ludu”. Jezus w Łk 10 wyraźnie poszerza to pojęcie.
• Mt 22,37 zamiast „sił” mówi o „umyśle”. Mk 12,30 wymienia zarówno umysł, jak i moc.

Dlaczego tekst w modlitewniku brzmi inaczej niż w Biblii?

Modlitewniki i katechizmy dla dzieci podają zwykle skróconą formułę katechizmową, a nie dosłowny cytat z jednego przekładu. Formuła ma być łatwa do zapamiętania. Przekład ma oddać tekst grecki. Obie wersje są w porządku, pod warunkiem że cytat biblijny podajemy z siglum i nazwą przekładu. Jeszcze jedno źródło pomyłek: to są dwa przykazania zapisane w trzech zdaniach (Mt 22,37-39). Trzecie zdanie, o Prawie i Prorokach, jest już komentarzem Jezusa.

Co znaczy kochać Boga całym sercem?

Miłość Boga całym sercem to w nauczaniu Kościoła trwała postawa całego człowieka, a nie chwilowe wzruszenie. Katechizm Kościoła Katolickiego (KKK 1822) nazywa miłość cnotą teologalną. Jej przedmiotem jest Bóg kochany „nade wszystko dla Niego samego”, a jej owocem miłość bliźniego. Słowa „sercem, duszą i umysłem” z Mt 22,37 wskazują na człowieka zaangażowanego w całości, bez wydzielonych stref.

„Miłość jest cnotą teologalną, dzięki której miłujemy Boga nade wszystko dla Niego samego, a naszego bliźniego jak siebie samego ze względu na miłość Boga” - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1822, 1992

Serce, dusza i umysł: czy to trzy osobne władze?

Nie. Nie traktowałbym tych trzech słów jak psychologicznej klasyfikacji. W języku biblijnym takie wyliczenie wyraża pełnię: chodzi o całego człowieka, bez wyjątków. Dla porządku warto jednak zobaczyć, co w tym zestawieniu się zmienia:

• Pwt 6,5 wymienia serce, duszę i siły, a więc także zasoby i możliwości człowieka.
• Mt 22,37 wymienia serce, duszę i umysł. Myślenie też ma należeć do Boga.
• Mk 12,30 łączy obie wersje i wymienia serce, duszę, umysł oraz moc.
• KKK 1822 nie rozbija tego na części, tylko mówi krótko: Bóg „nade wszystko”.

Czy brak wzruszenia podczas modlitwy oznacza brak miłości Boga?

Nie. Benedykt XVI w encyklice Deus caritas est (2005, nr 17) wyjaśnia, że miłość nie jest wyłącznie uczuciem. Uczucia przychodzą i odchodzą, a miłość dojrzewa, gdy wola i rozum zgadzają się z tym, co człowiek wybrał. Suchość na modlitwie nie jest więc dowodem, że miłości brakuje.

Parafraza: miłość Boga i miłość bliźniego są nierozłączne, a miłość to więcej niż przemijające uczucie, bo obejmuje rozum i wolę i wciąż dojrzewa - Benedykt XVI, encyklika Deus caritas est, nr 16-18, 2005

Jak odnieść słowa Jezusa do zwyczajnego dnia?

Najprościej przez decyzje, nie przez nastroje. Oto dwie ilustracje redakcyjne, wymyślone na potrzeby tego tekstu:

1. Uczciwość mimo straty: sprzedawca, który mówi klientowi o wadzie towaru, choć traci na tym transakcję, kocha Boga także „umysłem”, bo nie oddziela wiary od pracy.
2. Czas na modlitwę: ktoś zmęczony po dniu w sadzie znajduje pięć minut na ciszę i Ojcze nasz. Robi to z wierności, nie z przymusu.
3. Niedziela jako wybór: udział w Mszy wtedy, gdy nic „nie czuć”, to również akt miłości, co pokazuje KKK 1822.
4. Zaufanie w trudności: modlitwa w chorobie bliskiej osoby, bez wymuszania na Bogu konkretnego wyniku.

Jak kochać bliźniego jak siebie samego?

Miłość bliźniego w chrześcijaństwie to konkretne dobro wyświadczone drugiemu człowiekowi, a nie samo życzliwe uczucie. Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie (Łk 10,25-37) pokazuje pomoc udzieloną potrzebującemu ponad podziałami narodowymi i religijnymi. Nie wynika z niej obowiązek aprobowania krzywdy. Katechizm (KKK 2264) uznaje miłość siebie samego za podstawową zasadę moralności.

Kim jest bliźni w przypowieści o miłosiernym Samarytaninie?

Bliźnim jest każdy człowiek w potrzebie, także ktoś spoza mojej rodziny, narodu i wspólnoty wiary. Uczony w Prawie pyta w Łk 10,29: „kto jest moim bliźnim?”. Jezus odwraca to pytanie. Na końcu pyta, kto „okazał się bliźnim” pobitemu (Łk 10,36). Zwróćmy uwagę na postaci tej sceny:

• Kapłan widzi rannego i przechodzi obok (Łk 10,31).
• Lewita, czyli sługa świątyni, zachowuje się tak samo (Łk 10,32).
• Samarytanin należy do grupy, z którą Żydzi byli wtedy skłóceni, a mimo to opatruje rany i płaci za gospodę (Łk 10,33-35).
• Puenta brzmi „Idź, i ty czyń podobnie” (Łk 10,37). To wezwanie do działania, a nie do dyskusji o definicjach.

Jakie konkretne działania wyrażają miłość bliźniego?

Wyróżniłbym trzy działania, poza zwykłą życzliwością. Wszystkie przykłady w nawiasach to ilustracje redakcyjne, a nie relacje z czyjegoś życia:

1. Wysłuchanie: rozmowa z sąsiadką po pogrzebie jej męża, bez dawania rad i bez spoglądania na telefon.
2. Pomoc materialna według możliwości: zakupy dla chorego, podwiezienie do lekarza, wsparcie zbiórki. Miarą są realne możliwości, nie poczucie winy.
3. Naprawienie szkody: oddanie pożyczonej rzeczy w dobrym stanie, sprostowanie plotki, przeprosiny połączone ze zwrotem tego, co się zabrało.
4. Upomnienie braterskie: KKK 1829 wymienia je obok dobroczynności jako wymaganie miłości. Ma być taktowne i dyskretne.

Czy stawianie granic można pogodzić z chrześcijańską miłością?

Tak. Słowa „jak siebie samego” zakładają, że siebie też wolno, a nawet trzeba, traktować z szacunkiem. KKK 2264 mówi o uprawnionej trosce o własne życie. Miłość nie nakłada obowiązku znoszenia przemocy, poniżania ani wyzysku. Kto doświadcza przemocy, powinien szukać pomocy u zaufanych osób i w instytucjach pomocowych. Nie jest to sprzeczne z Ewangelią.

• Granica chroni godność obu stron: odmowa udziału w kłamstwie szanuje także tego, kto prosi o kłamstwo.
• Odpowiedzialność za siebie obejmuje zdrowie, odpoczynek i rozwój. To dary, o które człowiek ma dbać.
• Pomoc ponad siły, która niszczy rodzinę pomagającego, nie jest wzorem z Łk 10. Samarytanin płaci gospodarzowi i rusza w dalszą drogę.
• Słowo „nie” wypowiedziane spokojnie bywa formą szacunku, a nie egoizmu.

Czym przebaczenie różni się od zaufania?

Przebaczenie to rezygnacja z zemsty i z chowania urazy, o czym mówi już Kpł 19,18. Nie oznacza ono, że krzywda była dobra. Nie oznacza też natychmiastowego powrotu do dawnej bliskości. Zaufanie odbudowuje się powoli i wymaga zmiany po stronie tego, kto skrzywdził. Te trzy rzeczy często się myli:

• Przebaczenie zależy od pokrzywdzonego i może przyjść stopniowo.
• Aprobata krzywdy nie jest częścią przebaczenia i Ewangelia jej nie wymaga.
• Zaufanie zależy od obu stron i od czasu.
• Pojednanie bywa owocem tej drogi, ale nie da się go wymusić jednym gestem.

Przykazania miłości a Dekalog: wspólny sens

Dekalog i przykazania miłości nie konkurują ze sobą. Jezus mówi, że na dwóch przykazaniach „zawisło całe Prawo i Prorocy” (Mt 22,40). Katechizm (KKK 2055) wyjaśnia, że dziesięć przykazań trzeba interpretować w świetle tej podwójnej miłości. Miłość nie usuwa więc konkretnych zakazów i nakazów z Wj 20 i Pwt 5. Pokazuje natomiast, po co one są.

Dlaczego dwa przykazania nie zastępują dziesięciu?

Ponieważ miłość potrzebuje konkretu. „Kochaj bliźniego” jest zasadą, a „nie kradnij” i „nie mów fałszywego świadectwa” pokazują, gdzie ta zasada się kończy, gdy ktoś ją łamie. KKK 2055 mówi o Dekalogu odczytywanym w świetle miłości, a nie zastąpionym przez nią. Dla porządku:

• Dwa przykazania miłości są streszczeniem i kluczem do całego Prawa (Mt 22,40).
• Dziesięć przykazań Bożych jest katalogiem zachowań, które z miłości wynikają albo jej przeczą (Wj 20,1-17).
• Przykazania kościelne dotyczą praktyki życia we wspólnocie i nie są częścią Dekalogu.
• Nowe przykazanie z J 13,34 nie jest „jedenastym przykazaniem”, tylko nową miarą miłości.

Jak dziesięć przykazań układa się wokół miłości?

W katolickiej katechezie przyjął się podział Dekalogu na dwie tablice: pierwsze trzy przykazania dotyczą Boga, siedem kolejnych dotyczy bliźniego. Ten podział stosuje także Katechizm, omawiając Dekalog w dwóch rozdziałach. Poniższa tabela zestawia trzy pojęcia, które w rozmowach najczęściej się mieszają.

Pojęcie	Źródło	Liczba	Czego dotyczy
Dwa przykazania miłości	Mt 22,37-40; Pwt 6,5; Kpł 19,18	2	Miłość Boga ponad wszystko oraz bliźniego jak siebie samego
Dziesięć przykazań Bożych (Dekalog)	Wj 20,1-17; Pwt 5,6-21; KKK 2052-2557	10 (3 o Bogu, 7 o bliźnim)	Konkretne nakazy i zakazy, odczytywane w świetle miłości (KKK 2055)
Nowe przykazanie	J 13,34	1	Wzajemna miłość uczniów na miarę miłości Jezusa

Co wyróżnia nowe przykazanie z J 13,34?

Nowa jest miara. Kpł 19,18 mówi „jak siebie samego”, a J 13,34 mówi „tak jak Ja was umiłowałem”. Ewangelia według św. Jana umieszcza te słowa w czasie Ostatniej Wieczerzy, po umyciu nóg uczniom. Szerzej rozwijam ten wątek w tekście nowe przykazanie: co znaczy miłujcie się wzajemnie.

„Daję wam przykazanie nowe, abyście się wzajemnie miłowali, tak jak Ja was umiłowałem; żebyście i wy tak się miłowali wzajemnie” - Ewangelia według św. Jana 13,34, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, 1999

• Kontekst: wieczerza przed męką (J 13,1-2), a więc słowa pożegnania.
• Gest: umycie nóg (J 13,4-15), czyli miłość pokazana jako służba.
• Znak rozpoznawczy: po tej miłości wszyscy poznają uczniów Jezusa (J 13,35).
• Związek z Błędowem: według opisu z dawnej strony parafii (2019) w absydzie kościoła św. Józefa namalowano Ostatnią Wieczerzę według Leonarda. To dobre miejsce, żeby przypomnieć sobie J 13,34.

Jak brzmi modlitwa o dar miłości?

Modlitwa o dar miłości to prośba skierowana do Boga, a nie sam tekst przykazania. Te dwie rzeczy warto rozróżniać. Przykazanie z Mt 22,37-39 mówi, co mamy czynić. Modlitwa prosi o siłę, by to czynić. Kościół nie ma jednej obowiązkowej formuły takiej prośby. Najbliższy jest jej znany z katechizmu akt miłości, czyli jeden z aktów strzelistych.

Czy można prosić o miłość własnymi słowami?

Tak. Modlitwa osobista nie wymaga zatwierdzonej formuły, a Jezus w Mt 6,7 przestrzega przed wielomówstwem. Własne słowa nie zastępują jednak modlitw Kościoła. Mogą stać obok nich:

• Akt miłości to tradycyjna, krótka formuła z katechizmu, którą wiele osób zna na pamięć od dzieciństwa.
• Ojcze nasz zawiera prośbę o przebaczenie „jako i my odpuszczamy” (Mt 6,12), więc łączy obie miłości.
• Litanie, na przykład Litania do świętego Józefa, patrona głównego kościoła w Błędowie, prowadzą do zastanowienia nad wiernością w codziennych obowiązkach.
• Psalmy, na przykład Ps 63, wyrażają tęsknotę za Bogiem słowami Biblii.
• Własna prośba może być krótka, nawet jednozdaniowa.

Krótka modlitwa o dar miłości: propozycja autora

Poniższy tekst napisałem sam na podstawie KKK 1822 i Mt 22,37-39. Nie jest to tekst liturgiczny ani zatwierdzona modlitwa Kościoła. Nie zapewnia też, że uczucia czy relacje zmienią się od razu. Ma tylko pomóc ubrać prośbę w słowa:

Boże, Ty jesteś miłością. Naucz mnie kochać Ciebie całym sercem, także wtedy, gdy nic nie czuję. Otwórz mi oczy na ludzi, których mijam jak kapłan i lewita z przypowieści. Daj mi odwagę naprawić krzywdy, które wyrządziłem, i mądrość, by szanować siebie samego. Niech moja miłość będzie podobna do Twojej. Amen.

Jak wykorzystać Mt 22,37-40 w wieczornej refleksji?

Zacznij od jednego kroku: przeczytaj powoli Mt 22,37-39. Potem przejdź przez trzy obszary. Taki krótki przegląd dnia jest też dobrym wstępem do pełnego rachunku sumienia przed spowiedzią, który najlepiej przygotować z pomocą materiałów polecanych przez własną parafię.

1. Relacja z Bogiem: czy dziś choć raz świadomie o Nim pomyślałem, podziękowałem, poprosiłem?
2. Traktowanie innych: komu dziś pomogłem, kogo zraniłem słowem, kogo nie zauważyłem?
3. Odpowiedzialność za siebie: czy zadbałem o zdrowie, uczciwość wobec siebie i odpoczynek?
4. Jedna decyzja na jutro: konkretna, mała i możliwa do sprawdzenia, na przykład telefon do kogoś samotnego.
5. Podziękowanie: krótkie „dziękuję” za dobro, które dziś się wydarzyło.

Przy tej okazji warto przejrzeć też teksty o pojęciu grzechu w nauczaniu Kościoła oraz o przykazaniach kościelnych, bo rachunek sumienia zwykle opiera się na wszystkich trzech porządkach naraz.

Najczęściej zadawane pytania

Czy miłość chrześcijańska obejmuje nieprzyjaciół?

Tak. Jezus mówi wprost: „Miłujcie waszych nieprzyjaciół i módlcie się za tych, którzy was prześladują” (Mt 5,44). Nie oznacza to uznania krzywdzących działań za dobre ani rezygnacji z ochrony siebie i innych. Chodzi o to, by nie odpowiadać nienawiścią i życzyć drugiemu dobra, także nawrócenia.

Czy pomoc materialna jest jedyną formą miłości bliźniego?

Nie. Katechizm (KKK 1829) wymienia obok dobroczynności także upomnienie braterskie i życzliwość, a jako owoce miłości radość, pokój i miłosierdzie. Wysłuchanie kogoś, prawdomówność czy przeprosiny są równie realnymi formami miłości jak datek.

Czy przykazanie miłości występuje tylko w Ewangelii Mateusza?

Nie. Rozmowę o najważniejszym przykazaniu opisuje także Ewangelia według św. Marka (Mk 12,28-34), a pokrewny dialog zakończony przypowieścią o Samarytaninie Ewangelia według św. Łukasza (Łk 10,25-37). Źródłem obu części są Pwt 6,5 i Kpł 19,18 ze Starego Testamentu.

Czy miłość bliźniego oznacza, że trzeba każdego lubić?

Nie. Benedykt XVI w Deus caritas est (nr 18) pisze o miłowaniu w Bogu także tego, kogo się nie lubi albo nawet nie zna. Sympatia jest uczuciem, którego nie da się nakazać. Dobro wyświadczone drugiemu jest wyborem, który pozostaje w naszych rękach.

Czy dzieciom można wyjaśniać przykazanie miłości na przykładach?

Tak, proste przykłady działają najlepiej: pomoc koledze, mówienie prawdy, przeproszenie za krzywdę, wspólna modlitwa wieczorem. Dobrze dodać, że to przykłady zastosowania, a nie pełna definicja. Katechizm w nr 1822 mówi o miłości jako cnocie skierowanej najpierw do Boga.

Czy przykazania miłości można wydrukować do domu lub na katechezę?

Tak. Przy wydruku dobrze podać siglum (Mt 22,37-39) i nazwę przekładu, na przykład Biblia Tysiąclecia, wydanie V. Jeśli wybierzesz krótką formułę katechizmową zamiast cytatu, zaznacz to, żeby dzieci nie myliły jej z dosłownym tekstem Ewangelii.

Źródła i literatura

1. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, wydanie V, Pallottinum, Poznań 1999: Mt 5,44; Mt 22,34-40; Mk 12,28-34; Łk 10,25-37; J 13,34-35; Pwt 6,5; Kpł 19,18. Wersja online: Biblia Tysiąclecia online (deon.pl).
2. Katechizm Kościoła Katolickiego, 1992 (wydanie polskie Pallottinum, 1994), nr 1822-1829, 2055, 2264.
3. Benedykt XVI, encyklika Deus caritas est, 2005, nr 16-18.
4. Opis architektury kościoła Opieki św. Józefa w Błędowie (fasada z posągami ewangelistów, polichromia absydy) według dawnej strony parafiabledow.pl, zrzut archiwalny z 2019 r.
5. Oficjalna strona Parafii św. Prokopa Opata w Błędowie: aktualne informacje o nabożeństwach i kancelarii.

Uwagi od autora (nie do publikacji):

• Cytaty z Biblii Tysiąclecia (Mt 22,37-40, J 13,34) i z KKK 1822 podałem z pamięci jako dosłowne. Przed publikacją warto porównać je z wydaniem V i z polskim Katechizmem. Deus caritas est zostawiłem jako parafrazę. Adresów biblia.deon.pl i vatican.va nie otwierałem, trzeba sprawdzić, czy działają.
• Dałem 5 linków wewnętrznych z listy LINKI_WEWNETRZNE, każdy raz. Do rachunku sumienia, aktów wiary, grzechu i przykazań kościelnych (internal_links w briefie) odsyłam tylko słownie, bo reguła P7 zabrania innych linków wewnętrznych.
• Pytań PAA o „8 przykazań Bożych” i „2 przykazanie” nie użyłem, zgodnie z briefem.
• Artykuł zaczyna się od pierwszego H2. Akapit pod nim pełni rolę TL;DR (punkt 10r), bo polecenie każe zacząć od H2.