Szarańcza nad Błędowem w 1748 roku - zapis w księdze metrykalnej

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 13.11.2026

Spis rozdziałów

Szarańcza w Błędowie w latach 1748-1749 w skrócie

Szarańcza nad Błędowem w 1748 roku została odnotowana w księdze metrykalnej parafii św. Prokopa Opata jako klęska, na którą mieszkańcy reagowali biciem w dzwony kościelne. Zapis, streszczony w dawnej monografii parafii, dotyczy lat 1748-1749, gdy proboszczem był ks. Tomasz Golian, pełniący posługę od 1739 do 1773 roku.

To krótka wzmianka, lecz wyjątkowo sugestywna. Nie opisuje gatunku owada, rozmiaru roju ani strat w polach. Pokazuje za to codzienność XVIII-wiecznej wsi w powiecie grójeckim: zagrożenie dla zbiorów, wspólnotową reakcję i rolę dzwonu jako znaku alarmu oraz modlitwy.

Kiedy nad Błędowem pojawiła się szarańcza?

Szarańcza pojawiła się nad Błędowem w latach 1748-1749, według streszczenia zapisu zachowanego w monografii historii parafii. Nie ma podstaw, by zawężać wydarzenie do jednego dnia albo jednego sezonu, ponieważ źródło wskazuje dwa lata.

Skąd wiadomo o szarańczy w Błędowie?

Informacja pochodzi z notatki w księdze metrykalnej, przywołanej w rozdziale o ludności i życiu miejscowej wspólnoty. Księga metrykalna była przede wszystkim rejestrem chrztów, ślubów i zgonów, lecz w praktyce stawała się też lokalną kroniką.

• Błędów - chodzi o wieś w powiecie grójeckim, z parafią św. Prokopa Opata, a nie o Pustynię Błędowską ani miejscowość o tej samej nazwie na Śląsku.
• Lata 1748-1749 - źródło wskazuje okres występowania szarańczy, lecz nie podaje liczby rojów ani powierzchni zniszczonych upraw.
• Księga metrykalna - dokument parafialny rejestrował sprawy sakramentalne, a czasem zawierał krótkie wiadomości o wydarzeniach ważnych dla mieszkańców.
• Ks. Tomasz Golian - był proboszczem Błędowa w czasie opisywanego zdarzenia, ale źródło nie pozwala przypisać mu autorstwa samej notatki.

Ten zapis należy czytać jako źródło historyczne, nie jako relację przyrodniczą według współczesnych standardów. Jest jednak ważny, bo zachowuje pamięć o chwili, w której zagrożenie dla plonów dotknęło całą okolicę.

Co zapisano w księdze metrykalnej o szarańczy?

Księga metrykalna Błędowa odnotowała, że w latach 1748-1749 nad miejscowością pojawiła się szarańcza, a mieszkańcy próbowali ją przepędzać biciem w dzwony kościelne. Monografia parafii przywołuje tę wiadomość jako zapis kronikarski, bez danych o gatunku owadów, skali szkód czy skuteczności działania dzwonów.

To bardzo ważne ograniczenie. Z jednego zdania nie da się uczciwie odtworzyć rozmiaru klęski ani wyciągać wniosku, że dźwięk dzwonów rozproszył owady. Można natomiast zobaczyć, jak mieszkańcy rozumieli wspólne zagrożenie i jaką funkcję pełnił wtedy kościół w życiu wsi.

Jak walczono z szarańczą w XVIII wieku?

W Błędowie reagowano biciem w dzwony, co źródło przedstawia jako lokalną odpowiedź mieszkańców na zagrożenie. Był to gest wspólnotowy, łączący alarm, modlitwę i nadzieję na ustanie klęski, a nie potwierdzona metoda ochrony upraw.

Dlaczego ten zapis jest cenny dla historii Błędowa?

Zapis jest cenny, ponieważ pokazuje wydarzenie, którego nie widać w zwykłych metrykach chrztów, ślubów i pogrzebów. Dzięki takim notatkom można uchwycić lęki, rytuały i codzienność mieszkańców Błędowa poza wielką historią polityczną.

• Szarańcza 1748 - zapis nie pozwala rozstrzygnąć, czy chodziło o jeden gatunek owada, dlatego nie należy utożsamiać go automatycznie z konkretną współczesną klasyfikacją biologiczną.
• Dzwony przeciw szarańczy - wzmianka opisuje działanie mieszkańców, lecz nie zawiera dowodu, że przyniosło ono skutek.
• Monografia parafii Błędów - dawna monografia zachowała streszczenie wiadomości z księgi i dzięki temu utrwaliła lokalną pamięć o zdarzeniu.
• Kronika parafialna - pojedyncza notatka może być dla historyka równie cenna jak długi opis, jeśli daje datę, miejsce i kontekst społeczny.

Szarańcza w Błędowie pozostaje jedną z tych zagadek lokalnej historii, które nie mają pełnej dokumentacji, ale odsłaniają sposób myślenia dawnych mieszkańców.

Dlaczego dzwoniono w dzwony? Zwyczaj, nie nauka Kościoła

Bicie w dzwony podczas burz, pożarów i klęsk było dawnym zwyczajem ludowym, który wzywał mieszkańców do wspólnej reakcji i modlitwy. Kościół nie naucza, że sam dźwięk dzwonu odpędza szarańczę, grad czy choroby, dlatego relację z Błędowa należy rozumieć jako świadectwo epoki.

Dzwon miał zarazem funkcję bardzo praktyczną. Był słyszalny daleko, zbierał ludzi i przekazywał, że dzieje się coś nadzwyczajnego. W małej społeczności dźwięk z wieży mógł oznaczać pożar, pogrzeb, nabożeństwo albo zagrożenie wymagające wspólnego działania.

Czym różni się dzwon liturgiczny od zwyczaju ludowego?

Dzwon liturgiczny służy przede wszystkim zwoływaniu wiernych i oznajmianiu ważnych momentów życia Kościoła, natomiast przypisywanie mu ochronnej mocy wobec klęsk należy do pobożności ludowej i dawnych przekonań społecznych.

Co stało się z dzwonami Błędowa podczas II wojny światowej?

5 września 1941 roku Niemcy zabrali z Błędowa cztery dzwony, a w 1942 roku zwrócili największy z nich, nazwany „Veni Sancte Spiritus”, ze względu na jego wartość. Informację tę podaje dawna monografia parafii.

• Dzwon liturgiczny - przypomina o nabożeństwie, święcie, pogrzebie lub innym wydarzeniu wspólnotowym.
• Dzwon alarmowy - w dawnych wsiach pomagał szybko przekazać wiadomość o pożarze, burzy albo nagłym zagrożeniu.
• Pobożność ludowa - obejmuje lokalne zwyczaje religijne, które należy odróżniać od obowiązującej nauki Kościoła.
• Veni Sancte Spiritus - największy błędowski dzwon wrócił w 1942 roku po zabraniu czterech dzwonów przez okupanta.

Opis dzwonienia przeciw szarańczy jest świadectwem dawnej praktyki wspólnotowej, a nie nauczaniem, że dzwon posiada samodzielną moc ochrony przed klęską. - Monografia parafii Błędów, rozdział o ludności i historii miejscowości, 2014

Historia dzwonów łączy XVIII-wieczną klęskę z późniejszym doświadczeniem wojny. Ten sam znak wspólnoty raz towarzyszył lękowi przed szarańczą, a innym razem stał się przedmiotem okupacyjnej grabieży.

Czym jest księga metrykalna i dlaczego zawiera takie notatki?

Księga metrykalna to parafialny rejestr chrztów, małżeństw i zgonów, charakteryzujący się ciągłością wpisów, znaczeniem prawnym i wartością genealogiczną. Obowiązek prowadzenia takich ksiąg upowszechnił Sobór Trydencki w 1563 roku, a obecnie sprawę reguluje kan. 535 Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 roku.

W dawnych parafiach granica między metryką a kroniką nie zawsze była ostra. Proboszcz albo osoba prowadząca księgę mogła pozostawić krótką adnotację o pożarze, epidemii, nieurodzaju czy wydarzeniu, które poruszyło całą wspólnotę.

Co nakazuje kan. 535 Kodeksu Prawa Kanonicznego?

Kan. 535 nakazuje, aby w każdej parafii prowadzono księgi ochrzczonych, małżeństw i zmarłych oraz inne księgi wymagane przez prawo powszechne lub przepisy diecezjalne. Proboszcz ma też troszczyć się o właściwe przechowywanie dokumentów parafialnych.

Dlaczego metryka stawała się lokalną kroniką?

Metryka stawała się kroniką, ponieważ parafia przez stulecia była jednym z nielicznych miejsc regularnego zapisu życia mieszkańców. Na marginesie formalnych wpisów mogły przetrwać informacje o zdarzeniach, których nie zapisała żadna świecka instytucja.

• Chrzty - księga chrztów dokumentowała udzielenie sakramentu i podstawowe dane osoby ochrzczonej.
• Małżeństwa - księga ślubów pozwala dziś odtworzyć związki rodzinne oraz sieci pokrewieństwa w dawnych wsiach.
• Zgony - księga zmarłych bywa źródłem informacji o epidemiach, wysokiej śmiertelności lub skutkach pożarów.
• Notatki marginesowe - dopiski o szarańczy, pożarach i innych klęskach tworzą obraz codzienności, którego nie daje sam rejestr sakramentów.
• Archiwum Archidiecezjalne Warszawskie - jest jednym z miejsc, do których można kierować pytania o zasób dawnych akt kościelnych z tego regionu.

W Błędowie część dokumentacji bezpowrotnie przepadła. Po pożarze 6 kwietnia 1817 roku spłonęły drewniany kościół, plebania, szpital parafialny i księgi, a po kolejnym pożarze plebanii 18 stycznia 1824 roku zniszczeniu uległa między innymi księga wizytacji.

Księgi parafialne są dokumentami, które prawo kanoniczne nakazuje prowadzić i starannie przechowywać, ponieważ dotyczą podstawowych wydarzeń życia wspólnoty. - Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 535, 1983

Kto był wtedy proboszczem w Błędowie?

Proboszczem Błędowa w latach 1748-1749 był ks. Tomasz Golian, pełniący urząd od 1739 do 1773 roku i pochodzący z parafialnych Golian. W tym czasie kolatorami byli Załuscy herbu Junosza, związani z dziejami miejscowego patronatu kościelnego.

Sam fakt sprawowania urzędu przez ks. Goliana nie oznacza, że on osobiście sporządził notatkę o szarańczy. Źródło pozwala wskazać kontekst jego posługi, ale nie podaje autora wpisu ani nie opisuje jego reakcji.

Kim był ks. Tomasz Golian?

Ks. Tomasz Golian był proboszczem Błędowa przez 34 lata, od 1739 do 1773 roku, i według dawnej monografii pochodził z Golian należących do parafii. Jego długi okres posługi obejmował między innymi lata szarańczy oraz pożar z 1780 roku.

Jaką rolę mieli kolatorzy Załuscy?

Załuscy herbu Junosza byli w XVIII wieku kolatorami, czyli patronami kościoła posiadającymi historyczne uprawnienia i obowiązki związane z jego utrzymaniem. Ich obecność przypomina, że dzieje parafii tworzyli nie tylko duchowni, lecz także właściciele dóbr i mieszkańcy.

• Ks. Tomasz Golian - sprawował urząd proboszcza w Błędowie od 1739 do 1773 roku.
• Golianie - miejscowość była związana z pochodzeniem proboszcza, co podkreśla lokalny charakter jego biografii.
• Załuscy herbu Junosza - pełnili funkcję kolatorów po zaniku rodu Błędowskich.
• Rok 1748 - wydarzenie ze szarańczą przypadło na środek posługi ks. Goliana.

Szerszy kontekst najstarszych dziejów miejsca opisuje tekst o roku 1392 i najstarszych dziejach kościoła w Błędowie. Pozwala on zobaczyć, że historia parafii sięga znacznie dalej niż XVIII-wieczna notatka o owadach.

Szarańcza w Biblii: plaga z Księgi Wyjścia i proroctwo Joela

Szarańcza w Biblii występuje jako znak zniszczenia upraw, obraz zbiorowego nieszczęścia i element opowieści o odnowie. W Księdze Wyjścia 10,1-20 stanowi ósmą plagę egipską, a Księga Joela 1,4 i 2,25 używa jej obrazu, mówiąc zarazem o utracie i przywróceniu dobra.

Nie oznacza to, że każdą historyczną klęskę należy odczytywać jako prostą karę. Biblia używa konkretnych wydarzeń także jako języka modlitwy, lamentu, nawrócenia i nadziei. Ten sens trzeba odróżnić od automatycznego osądzania ludzi dotkniętych nieszczęściem.

Co oznacza szarańcza w Księdze Wyjścia i Księdze Joela?

W Księdze Wyjścia szarańcza jest ósmą plagą egipską, która niszczy pozostałość roślinności po gradzie, natomiast w Księdze Joela staje się obrazem katastrofy dotykającej ziemię i wspólnotę. Joel zapowiada też przywrócenie lat zjedzonych przez szarańczę.

Czy klęska jest karą Bożą?

Nie, chrześcijańska wiara nie pozwala prosto uznać każdego nieszczęścia za karę za konkretne grzechy. Jezus w Łk 13,1-5 odrzuca przekonanie, że ofiary tragedii były większymi grzesznikami, a Katechizm wyjaśnia tajemnicę zła w perspektywie Opatrzności.

• Wj 10,1-20 - opisuje szarańczę jako ósmą plagę egipską w historii wyjścia Izraelitów z Egiptu.
• Jl 1,4 - ukazuje kolejno żerujące owady jako obraz wyniszczenia plonów i ziemi.
• Jl 2,25 - zawiera zapowiedź odnowy po czasie zniszczenia, wyrażoną obrazem lat zjedzonych przez szarańczę.
• Mt 3,4 - podaje, że Jan Chrzciciel żywił się szarańczą i miodem leśnym.
• Łk 13,1-5 - ostrzega przed prostym wiązaniem nieszczęścia z większą winą osób nim dotkniętych.

Katechizm Kościoła Katolickiego wyjaśnia, że Bóg nie jest sprawcą zła, a wiara w Opatrzność nie usuwa tajemnicy cierpienia, lecz pozwala szukać dobra także w sytuacjach trudnych. - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 309-314, 1994

Wątek biblijny nie zmienia szarańczy z Błędowa w znak do rozszyfrowania. Pomaga natomiast czytać dawną reakcję mieszkańców bez drwiny i bez przypisywania jej znaczenia, którego źródło nie potwierdza.

Inne klęski w dziejach Błędowa: pożary 1780, 1817 i 1824

Pożary z 22 marca 1780 roku, 6 kwietnia 1817 roku i 18 stycznia 1824 roku należą do najważniejszych udokumentowanych klęsk w dziejach Błędowa. Szczególnie dotkliwy był pożar wielkanocny z 1817 roku, który zniszczył drewniany kościół, plebanię, szpital parafialny i księgi.

W zestawieniu z nimi zapis o szarańczy wygląda jak część dłuższej historii zagrożeń, odbudowy i utraconych źródeł. To właśnie po takich stratach pojedyncze ocalałe adnotacje zyskują jeszcze większą wartość.

Co spłonęło w Błędowie w 1780 roku?

22 marca 1780 roku spłonęły między innymi stodoły plebańskie, dom organisty i szpital parafialny. Źródło nie pozwala rozszerzać tej listy o kolejne budynki, dlatego warto trzymać się zachowanego opisu.

Dlaczego pożar z 1817 roku był tak ważny?

Pożar z 6 kwietnia 1817 roku, w Niedzielę Wielkanocną, zniszczył drewniany kościół oraz dokumenty parafialne, co ograniczyło późniejsze możliwości odtwarzania dziejów Błędowa. Przez pięć lat Msze odprawiano w kaplicy dworskiej, a w 1822 roku powstał tymczasowy kościół fundacji Karola Zagórskiego.

• 22 marca 1780 roku - pożar objął stodoły plebańskie, dom organisty i szpital parafialny.
• 6 kwietnia 1817 roku - w Wielkanoc spłonął drewniany kościół, plebania, szpital oraz księgi.
• 18 stycznia 1824 roku - pożar plebanii zniszczył między innymi księgę wizytacji.
• Rok 1934 - podczas prac przy fundamentach małego kościoła odkryto zbiorową mogiłę około 120 osób, wiązaną w archiwum z czasem wojen szwedzkich.

Dzieje odbudów rozwija artykuł o pożarach Błędowa w latach 1780, 1817 i 1824. Wątek cmentarzy i dawnych pochówków prowadzi także do tekstu o cmentarzu parafialnym w Błędowie.

Jak szukać dawnych zapisów parafialnych?

Dawnych zapisów parafialnych najlepiej szukać w czterech krokach: zacząć od monografii i oficjalnej strony parafii, sprawdzić serwis Szukaj w Archiwach, zapytać kancelarię oraz skontaktować się z Archiwum Archidiecezjalnym Warszawskim. W przypadku Błędowa trzeba uwzględnić straty ksiąg po pożarach z 1817 i 1824 roku.

Nie każda informacja znaleziona w indeksie oznacza dostęp do skanu całej księgi. Zasoby bywają rozproszone, objęte ochroną danych albo wymagają kontaktu z archiwum. Ostrożne porównywanie źródeł pozwala uniknąć błędów genealogicznych.

Od czego zacząć poszukiwanie księgi metrykalnej?

Zacznij od ustalenia parafii, przybliżonego roku oraz rodzaju wpisu: chrztu, małżeństwa albo zgonu. Następnie porównaj dane z lokalną monografią, katalogiem archiwalnym i informacją udzieloną przez instytucję przechowującą zasób.

Jak uniknąć błędów podczas czytania dawnych akt?

Najpierw sprawdź, czy nazwa miejscowości nie zmieniała formy, a potem porównaj kilka wpisów z tej samej księgi. W dokumentach Błędowa można spotkać dawne formy nazwy, takie jak Blendowo, Blandowo i Blendow.

1. Ustal parafię - w poszukiwaniach dotyczących Błędowa wpisuj pełną nazwę miejscowości i kontekst powiatu grójeckiego.
2. Określ przedział dat - nawet różnica kilku lat może prowadzić do innej księgi lub innego zespołu archiwalnego.
3. Przeszukaj Szukaj w Archiwach - serwis pozwala odnaleźć opisy zespołów archiwalnych i sprawdzić, czy dostępne są skany.
4. Zapytaj kancelarię lub archiwum - pytanie powinno zawierać nazwę parafii, rodzaj aktu i możliwie dokładną datę.
5. Porównaj źródła - pojedynczy zapis warto zestawić z innymi aktami, monografią oraz wiadomościami o pożarach i brakach w dokumentacji.

Przy lekturze dawnych dokumentów przydaje się też świadomość innych miejscowych zagadek, takich jak zagadka wizytacji z 1603 roku. Historia Błędowa rzadko układa się w prostą, pozbawioną luk opowieść.

Najczęściej zadawane pytania

Czy dzwonienie naprawdę odstraszało szarańczę?

Nie ma dowodów, że bicie w dzwony mogło skutecznie odstraszyć szarańczę. Zapis z Błędowa opisuje raczej wspólnotową reakcję ludzi XVIII wieku na zagrożenie dla pól i zbiorów.

Gdzie są przechowywane dawne księgi metrykalne z Błędowa?

Nie można wskazać jednego pewnego miejsca przechowywania wszystkich dawnych ksiąg, ponieważ część dokumentów zniszczyły pożary w 1817 i 1824 roku. Informacji o zachowanych zasobach można szukać w kancelarii parafii, Archiwum Archidiecezjalnym Warszawskim oraz w serwisie Szukaj w Archiwach.

Jakie inne zagadki kryją dzieje Błędowa?

Do najciekawszych należą wzmianka o wezwaniu św. Michała Archanioła w wizytacji z 1603 roku oraz zbiorowa mogiła odkryta w 1934 roku przy fundamentach kościoła św. Prokopa. Źródła wspominają też o obrazie przypisywanym bazylianinowi Antoniemu Gruszeckiemu, którego obecne miejsce przechowywania pozostaje nieznane.

Czy Jan Chrzciciel jadł szarańczę?

Tak. Ewangelia według św. Mateusza podaje, że Jan Chrzciciel żywił się szarańczą i miodem leśnym, zob. Mt 3,4 w Biblii Tysiąclecia. W Piśmie Świętym szarańcza występuje więc zarówno jako pokarm, jak i obraz katastrofy.

Czy księga metrykalna jest tym samym co akt stanu cywilnego?

Nie całkiem. Księga metrykalna jest kościelnym rejestrem wydarzeń związanych przede wszystkim z sakramentami i zgonami, natomiast akty stanu cywilnego prowadzą urzędy państwowe. W przypadku dawnych epok księgi parafialne często mają ogromne znaczenie także dla genealogii.

Dlaczego w historii Błędowa pojawiają się dwa kościoły?

W Błędowie stoją kościół Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku oraz kościół św. Prokopa Opata przy Starym Rynku. Ich historia wiąże się ze sporem o lokalizację nowej świątyni po uzyskaniu zgody na budowę w 1882 roku.

Źródła i literatura

1. Monografia parafii Błędów, dawna strona parafiabledow.pl, rozdział o ludności i historii miejscowości, kopia z 2014 roku w Internet Archive.
2. Biblia Tysiąclecia, wydanie V, Pallottinum, 2000: Wj 10,1-20; Jl 1,4; Jl 2,25; Mt 3,4; Łk 13,1-5.
3. Kodeks Prawa Kanonicznego, 1983, kan. 535.
4. Katechizm Kościoła Katolickiego, 1994, nr 309-314.
5. Szukaj w Archiwach, serwis Archiwów Państwowych.
6. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.