Karol Zagórski i osada fabryczna - jedwab i piwo angielskie w Błędowie

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 13.11.2026

Spis rozdziałów

Karol Zagórski i osada fabryczna w Błędowie w skrócie

Karol Zagórski i osada fabryczna w Błędowie to historia przedsiębiorcy, który połączył miejscową gospodarkę, dwa rynki i losy parafii. W latach 1827-1830 sprowadził około 25 rodzin rzemieślników-kolonistów, a wcześniej, 4 lipca 1822 roku, ufundował tymczasowy kościół św. Prokopa przy Starym Rynku.

W źródłach dotyczących Błędowa Zagórski pojawia się w dwóch rolach. Był właścicielem zakładu związanego z jedwabiem i piwem angielskim, ale też fundatorem świątyni postawionej po katastrofalnym pożarze Wielkanocy 1817 roku. To rzadki przypadek, gdy jedna osoba tak wyraźnie łączy historię pracy, osadnictwa i kościoła w niewielkiej miejscowości nad Mogielanką.

Kim był Karol Zagórski dla Błędowa?

Karol Zagórski był XIX-wiecznym właścicielem dóbr i przedsiębiorcą działającym w Błędowie w powiecie grójeckim, a nie osobą związaną z późniejszym rozwojem Żyrardowa. Lokalne przekazy przypisują mu fabrykę jedwabiu, produkcję piwa angielskiego, fundację kościoła z 1822 roku oraz powstanie osady fabrycznej.

Nie zachowały się w przywołanych źródłach pewne daty jego urodzenia ani śmierci. Rozsądniej więc patrzeć na Zagórskiego przez potwierdzone skutki jego działań: kościół tymczasowy, osadę przy Nowym Rynku i sprowadzenie rodzin rzemieślniczych.

Co po Zagórskim zostało w historii miejscowości?

Po Zagórskim pozostał przede wszystkim czytelny podział Błędowa na Stary Rynek i Nowy Rynek. Ten układ wpłynął później na spór o miejsce budowy nowego kościoła w 1882 roku, gdy mieszkańcy różnych części miejscowości bronili odmiennych lokalizacji.

• Stary Rynek w Błędowie zachował pamięć o dawnym miejscu kościoła św. Prokopa i przykościelnym cmentarzu.
• Nowy Rynek w Błędowie wyrósł jako centrum osady fabrycznej i miejsce drewnianego zboru ewangelickiego.
• Kościół św. Prokopa Opata z 1822 roku był odpowiedzią na brak świątyni po pożarze z 6 kwietnia 1817 roku.
• Około 25 rodzin rzemieślników stworzyło nową grupę mieszkańców związaną z przedsięwzięciem Zagórskiego.

Z lektury miejscowej monografii wynika jasno: bez osady fabrycznej trudniej byłoby zrozumieć późniejszą historię dwóch kościołów. Szersze tło daje historia Błędowa od wsi Błędowskich do osady fabrycznej.

Kim był Karol Zagórski?

Karol Zagórski to przedsiębiorca i właściciel dóbr w Błędowie z pierwszej połowy XIX wieku, charakteryzujący się działalnością gospodarczą, fundacją kościelną oraz inicjatywą osadniczą. Źródła parafialne łączą jego nazwisko z jedwabiem, piwem angielskim, kościołem z 1822 roku i osadą powstałą między 1827 a 1830 rokiem.

Jak odróżnić Zagórskiego z Błędowa od innych osób o tym nazwisku?

Karola Zagórskiego z Błędowa rozpoznaje kontekst miejscowy: powiat grójecki, Stary Rynek, Nowy Rynek, fabryka jedwabiu i fundacja kościoła św. Prokopa. Nie należy przypisywać mu biografii artystów, urzędników ani przemysłowców noszących to samo nazwisko.

W opowieści o Błędowie nie jest on postacią odległą od codzienności mieszkańców. Decyzje gospodarcze przełożyły się tu na nową zabudowę, przyjazd osadników i zmianę środka ciężkości miejscowości.

Dlaczego fundator kościoła działał także jako przedsiębiorca?

Fundacja kościoła z 1822 roku i prowadzenie zakładów nie wykluczały się. W realiach Królestwa Polskiego właściciel dóbr mógł mieć wpływ zarówno na lokalną gospodarkę, jak i na odbudowę ważnych dla mieszkańców instytucji po pożarze.

• Fabryka jedwabiu Błędów pojawia się w lokalnej monografii jako własność Karola Zagórskiego, bez danych o produkcji i zatrudnieniu.
• Piwo angielskie Błędów jest określeniem historycznego produktu, a nie nazwą współczesnej marki piwa.
• Fundacja z 1822 roku dotyczyła tymczasowego kościoła, nie obecnej świątyni św. Prokopa.
• Osada fabryczna rozwinęła się kilka lat po fundacji kościelnej, w latach 1827-1830.

„W 1827-1830 Zagórski zakłada osadę fabryczną” - Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie, „Osada Błędów”, 2026.

Co produkowano w Błędowie? Jedwab i piwo angielskie

W Błędowie Karol Zagórski prowadził przedsięwzięcie związane z fabryką jedwabiu i produkcją określaną w źródłach jako piwo angielskie. Nie ma bezpiecznych danych o liczbie pracowników, rozmiarze browaru ani recepturze, dlatego te dwa wyroby trzeba traktować jako historyczne świadectwo lokalnej przedsiębiorczości, nie jako opis wielkiej manufaktury.

Czym było piwo angielskie w dawnym opisie Błędowa?

Piwo angielskie to nazwa zapisana w lokalnym przekazie przy opisie działalności Zagórskiego, a nie pewnie rozpoznany styl według dzisiejszej klasyfikacji piwnej. Bez zachowanej receptury nie można rozstrzygać, czy chodziło o porter, ale czy inny wyrób inspirowany brytyjskim piwowarstwem.

To ważna ostrożność. Współczesne nazwy stylów piwnych są precyzyjne, natomiast XIX-wieczny zapis mógł mieć przede wszystkim znaczenie handlowe lub obyczajowe.

Jak jedwab i browar wpisywały się w lokalną industrializację?

Jedwab i piwo wskazują, że Błędów uczestniczył w przemianach gospodarczych Królestwa Polskiego, choć lokalne źródła nie pozwalają określić skali tego udziału. Zakłady Zagórskiego stworzyły tło dla osady fabrycznej i pojawienia się rzemieślników-kolonistów.

• Jedwab wiązał Błędów z rzemiosłem i wytwórczością, której szczegółowej organizacji źródła nie opisują.
• Piwo angielskie było drugim produktem wymienionym przy majątku Zagórskiego w miejscowej monografii.
• Hamernia pod Błędowem była miejscem działania kotlarni Krause, z której miała pochodzić miedziana kula przeniesiona później na wieżę małego kościoła.
• Nowy Rynek tworzył przestrzeń osady związanej z przemianą gospodarczą, a nie wyłącznie plac targowy.

Jedno zdanie porządkuje ten wątek: Błędów zapamiętał Zagórskiego nie przez wielkość fabryki, lecz przez trwałe połączenie produkcji, osadnictwa i odbudowy po pożarze.

Jak powstała osada fabryczna w latach 1827-1830?

Osada fabryczna Błędów powstała w latach 1827-1830 z inicjatywy Karola Zagórskiego, który sprowadził około 25 rodzin rzemieślników-kolonistów. Nowa część miejscowości skupiła się wokół Nowego Rynku, gdzie stanął drewniany zbór ewangelicki, co potwierdza historia parafii publikowana na jej stronie.

Kim byli koloniści i rzemieślnicy: około 25 rodzin?

Koloniści i rzemieślnicy byli nowymi mieszkańcami sprowadzonymi do Błędowa dla rozwoju osady fabrycznej. Liczba około 25 rodzin pokazuje skalę przedsięwzięcia: nie był to pojedynczy warsztat, lecz planowane osiedlenie grupy zdolnej do pracy i tworzenia własnego sąsiedztwa.

Nie należy jednak dopowiadać ich konkretnych zawodów ani krajów pochodzenia, ponieważ karta lokalnych faktów tego nie podaje. Sam termin „koloniści” opisuje tu przede wszystkim osadników związanych z nową częścią Błędowa.

Co oznaczała osada fabryczna dla Nowego Rynku?

Osada fabryczna oznaczała zorganizowaną część miejscowości rozwijaną wokół zakładu, mieszkań i potrzeb przybyłych rodzin. W Błędowie jej widocznym śladem stał się Nowy Rynek, odmienny od Starego Rynku z dawnym kościołem i cmentarzem.

• Około 25 rodzin stanowiło grupę rzemieślników-kolonistów sprowadzonych przez Zagórskiego między 1827 a 1830 rokiem.
• Nowy Rynek był przestrzenią nowej osady, której mieszkańcy później opowiadali się za budową kościoła w tej części Błędowa.
• Stary Rynek pozostał miejscem związanym z wcześniejszą świątynią św. Prokopa i dawnym cmentarzem przykościelnym.
• Kolonia Chodnowska należy do wymienianych w monografii miejsc związanych z obecnością osadników ewangelickich w okolicy.
• Sadurska, Gołoska, Wilhelmów, Ignaców i Pelinów są kolejnymi nazwami kolonii przywoływanymi przy historii olędrów w gminie Błędów.

Czy zbór ewangelicki przy Nowym Rynku miał znaczenie dla osady?

Tak, drewniany zbór ewangelicki przy Nowym Rynku pokazuje, że osada obejmowała także religijne potrzeby części nowych mieszkańców. Jego obecność nie zmienia katolickiej historii parafii św. Prokopa, lecz przypomina o wielowyznaniowym charakterze XIX-wiecznego Błędowa.

To właśnie takie szczegóły chronią lokalną historię przed uproszczeniem. Błędów nie rozwijał się wyłącznie wokół jednej grupy mieszkańców i jednego typu pracy.

Tymczasowy kościół z 1822 roku: fundacja po pożarze

Tymczasowy kościół św. Prokopa z 1822 roku był szachulcową świątynią ufundowaną przez Karola Zagórskiego przy Starym Rynku po pożarze z 6 kwietnia 1817 roku. Przez pięć lat przed jego powstaniem Msze odprawiano w kaplicy dworskiej, według dawnej monografii parafii Błędów.

Jak pożar z 1817 roku zmienił życie parafii?

Pożar w Niedzielę Wielkanocną, 6 kwietnia 1817 roku, zniszczył drewniany kościół, plebanię, szpital oraz księgi. Utrata świątyni była szczególnie dotkliwa, bo zabrała jednocześnie miejsce kultu, część zaplecza parafialnego i materialne świadectwa wcześniejszych dziejów.

Przez pięć lat Msze sprawowano w kaplicy dworskiej. Ta data tłumaczy, dlaczego fundacja z 1822 roku nie była zwykłą inwestycją budowlaną, lecz odpowiedzią na pilną potrzebę mieszkańców.

Dlaczego kościół poświęcono 4 lipca 1822 roku?

Kościół poświęcono 4 lipca 1822 roku, ponieważ ten dzień wiązano z patronem parafii, św. Prokopem Opatem. W tradycji błędowskiej właśnie 4 lipca pozostaje punktem odniesienia dla pamięci o patronie, choć aktualne terminy nabożeństw należy sprawdzać na oficjalnej stronie parafii.

„Poświęcenie 4.07.1822” - Monografia parafii Błędów, rozdział o kościołach, kopia archiwalna z 2014 roku.

Co oznacza kościół szachulcowy z 1822 roku?

Kościół szachulcowy to budowla o drewnianym szkielecie, którego pola wypełnia się tradycyjnie gliną, cegłą lub innym materiałem. Taka konstrukcja pozwalała wznieść świątynię szybciej niż obiekt murowany, ale wymagała stałej troski i nie dawała trwałości porównywalnej z cegłą.

• Pożar z 6 kwietnia 1817 roku zniszczył poprzedni drewniany kościół oraz plebanię, szpital i księgi.
• Kaplica dworska służyła parafii przez pięć lat jako miejsce odprawiania Mszy.
• Kościół z 1822 roku stał przy Starym Rynku i nosił wezwanie św. Prokopa Opata.
• Rok 1896 przyniósł zmianę funkcji budynku na kaplicę pogrzebową.
• 15 maja 1934 roku rozebrano dawną świątynię przed budową nowego małego kościoła.

Najstarsze dzieje wspólnoty przedstawia także rok 1392 i początki kościoła w Błędowie.

Jak osada zmieniła układ Błędowa? Stary i Nowy Rynek

Osada fabryczna Zagórskiego stworzyła w Błędowie drugie centrum, czyli Nowy Rynek, obok starszego Starego Rynku z kościołem i dawnym cmentarzem. W 1882 roku różnica między tymi dwoma miejscami wywołała spór o nową świątynię: wsie i proboszcz wskazywali Stary Rynek, a Jan Chryzostom Kijewski oraz mieszkańcy osady popierali Nowy Rynek.

Dlaczego mieszkańcy sporzyli się o lokalizację kościoła w 1882 roku?

Spór wynikał z dwóch różnych punktów ciężkości Błędowa. Stary Rynek miał rangę miejsca dawnego kościoła, a Nowy Rynek reprezentował rozwiniętą po 1827 roku osadę fabryczną i jej mieszkańców.

Według archiwalnej historii parafii chłopi trzy razy nocą przewozili zgromadzone materiały z powrotem na Stary Rynek. Ostatecznie ustąpili, a nowy kościół Opieki św. Józefa powstał przy Nowym Rynku w latach 1882-1884.

Jak dwa rynki doprowadziły do dwóch kościołów?

Po zwycięstwie lokalizacji przy Nowym Rynku główną świątynią został kościół Opieki św. Józefa. Dawne miejsce przy Starym Rynku nie zniknęło z pamięci: w latach 30. XX wieku zbudowano tam nowy mały kościół św. Prokopa.

Miejsce	Znaczenie historyczne	Najważniejszy związek z osadą
Stary Rynek	Dawne miejsce kościoła św. Prokopa i cmentarza przykościelnego.	Przypomina Błędów sprzed osady fabrycznej oraz fundację świątyni z 1822 roku.
Nowy Rynek	Centrum osady fabrycznej i lokalizacja drewnianego zboru ewangelickiego.	Stał się miejscem budowy kościoła Opieki św. Józefa po sporze z 1882 roku.

• Jan Chryzostom Kijewski jako kolator popierał lokalizację nowego kościoła przy Nowym Rynku.
• Wsie i proboszcz opowiadali się za dawnym miejscem świątyni przy Starym Rynku.
• Kościół Opieki św. Józefa powstał przy Nowym Rynku po rozstrzygnięciu sporu.
• Kościół św. Prokopa Opata wrócił na Stary Rynek w nowej formie w latach 30. XX wieku.

Pełniejszą opowieść prowadzi tekst dlaczego w Błędowie są dwa kościoły.

Co było dalej? Filia fabryki żyrardowskiej w 1859 roku

W 1859 roku Błędów był filią fabryki żyrardowskiej, a parafia liczyła około 3000 wiernych, zgodnie z rozdziałem „Osada Błędów” na stronie parafii. Ten fakt opisuje późniejszy etap rozwoju miejscowości, ale nie daje podstaw, by przypisać Karolowi Zagórskiemu bezpośrednie powiązanie Błędowa z Żyrardowem.

Co oznaczała filia fabryki żyrardowskiej dla Błędowa?

Filia fabryki żyrardowskiej wskazuje, że miejscowość pozostała związana z przemianami gospodarczymi także po czasie działalności Zagórskiego. Źródło podaje sam status Błędowa i liczbę około 3000 wiernych, bez opisu organizacji zakładu czy rodzaju wykonywanej pracy.

Czy Karol Zagórski założył filię Żyrardowa?

Nie ma źródła pozwalającego stwierdzić, że Karol Zagórski założył lub osobiście związał Błędów z Żyrardowem. Można bezpiecznie powiedzieć jedynie, że jego osada fabryczna poprzedzała wzmiankę z 1859 roku o Błędowie jako filii fabryki żyrardowskiej.

• Rok 1859 jest datą wskazywaną przy informacji o Błędowie jako filii fabryki żyrardowskiej.
• Około 3000 wiernych to liczebność parafii podana dla tego samego roku w historii miejscowości.
• Żyrardów należy tu traktować jako punkt odniesienia dla późniejszego etapu przemysłowego.
• Karol Zagórski pozostaje osobą związaną przede wszystkim z Błędowem lat 20. XIX wieku.

Olędrzy, ewangelicy i Żydzi: wielokulturowy Błędów

Wielokulturowy Błędów to obraz miejscowości, w której obok katolickiej parafii żyli także ewangeliccy koloniści, określani w miejscowej monografii jako olędrzy, oraz społeczność żydowska. Osada fabryczna przy Nowym Rynku pomaga zrozumieć tę różnorodność, choć nie należy utożsamiać wszystkich ewangelików automatycznie z jedną grupą osadniczą.

Kim byli olędrzy w okolicy Błędowa?

Olędrzy to osadnicy działający na prawie olęderskim, zwykle kojarzeni z protestantyzmem, dzierżawą ziemi i zagospodarowywaniem trudniejszych terenów. Monografia wymienia w tym kontekście Kolonię Chodnowską, Sadurską, Gołoską, Wilhelmów, Ignaców i Pelinów.

Historia olędrów ma własne regionalne niuanse. Samo użycie nazwy nie pozwala przesądzać o pochodzeniu każdej rodziny ani o dokładnym czasie jej przybycia bez odrębnych dokumentów.

Jakie ślady pozostawiła obecność ewangelików?

Źródła wspominają drewniany zbór ewangelicki przy Nowym Rynku, cmentarze ewangelickie oraz wydzieloną część ewangelicką cmentarza grzebalnego pod Oleśnikiem. Są to ślady dawnej obecności wyznaniowej, a nie opis aktualnej sytuacji tych miejsc.

• Zbór ewangelicki Błędów stał przy Nowym Rynku w obrębie osady fabrycznej.
• Kolonia Chodnowska należy do miejsc wymienianych przy osadnictwie olęderskim.
• Cmentarz pod Oleśnikiem miał według monografii wydzieloną część ewangelicką.
• Społeczność żydowska jest osobnym wątkiem historii Błędowa, związanym z dawną bóżnicą i kirkutem.

Wątek lokalnej edukacji dobrze uzupełnia szkoła w Błędowie, a dzieje własności i otoczenia miejscowości opisuje dwór i pałac w Błędowie.

Co zostało po osadzie Zagórskiego?

Po osadzie Zagórskiego zostały przede wszystkim dwa punkty odniesienia dla historii Błędowa: układ Starego i Nowego Rynku oraz pamięć o dawnym kościele z 1822 roku. Materialna ciągłość objawia się też w elementach przeniesionych ze starej świątyni do kościoła św. Prokopa budowanego w latach 1934-1936.

Co stało się ze zborem ewangelickim po wojnie?

Według monografii po ewakuacji ewangelików 28 lipca 1944 roku dawny zbór został po wojnie przekształcony w 1947 roku w sklep spółdzielni „Wieśniak”. Źródła użyte tutaj nie pozwalają opisać obecnego stanu tego budynku.

Jak elementy starego kościoła trafiły do nowej świątyni?

Do kościoła św. Prokopa przeniesiono miedziany hełm wieży, starą kulę, krzyż oraz deski dawnej podłogi z kościoła z 1822 roku. Dzięki temu budowla poświęcona 11 października 1936 roku zachowała dosłowny fragment wcześniejszej świątyni.

• Miedziany hełm ze starego kościoła umieszczono na wieży nowej świątyni św. Prokopa.
• Miedziana kula miała pochodzić z kotlarni Krause w Hamerni pod Błędowem.
• Krzyż przeniesiono razem z innymi elementami dawnego kościoła.
• Deski podłogowe wykorzystano ponownie w nowym kościele, tworząc materialną ciągłość miejsca.
• Rok 1936 zamyka etap budowy nowego małego kościoła przy Starym Rynku.

Historia Zagórskiego nie kończy się więc na nazwisku w monografii. Jest wpisana w plan Błędowa, w pamięć o dwóch rynkach i w detale kościoła św. Prokopa.

Najczęściej zadawane pytania

Co to jest kościół szachulcowy?

Kościół szachulcowy ma drewniany szkielet, którego pola wypełnia się zwykle gliną, cegłą lub podobnym materiałem. Taką konstrukcję miał tymczasowy kościół św. Prokopa ufundowany przez Karola Zagórskiego w 1822 roku. Było to rozwiązanie szybsze od budowy murowanej, lecz mniej trwałe.

Kim byli olędrzy?

Olędrzy byli osadnikami funkcjonującymi na prawie olęderskim, często wyznania protestanckiego. W okolicy Błędowa źródła wymieniają m.in. Kolonię Chodnowską, Sadurską, Gołoską, Wilhelmów, Ignaców i Pelinów. Nie każdą rodzinę ewangelicką można jednak automatycznie określić tym mianem.

Ilu wiernych liczyła parafia Błędów w XIX wieku?

Historia parafii podaje, że w 1859 roku parafia Błędów liczyła około 3000 wiernych. To ta sama data, przy której Błędów opisano jako filię fabryki żyrardowskiej. Liczba dotyczy parafii, a nie samej osady fabrycznej.

Czy w Błędowie był browar?

Tak, lokalna monografia wiąże Karola Zagórskiego z produkcją piwa angielskiego w Błędowie. Nie podaje jednak nazwy browaru, jego wielkości, receptury ani dokładnej lokalizacji. Określenie „piwo angielskie” należy traktować jako historyczny zapis ze źródła.

Czy w Błędowie są jeszcze ślady ewangelików?

Monografia parafii wymienia dawny zbór przy Nowym Rynku, cmentarze ewangelickie oraz wydzieloną część ewangelicką na cmentarzu pod Oleśnikiem. Aktualny stan tych miejsc najlepiej ocenić podczas wizyty w terenie, z szacunkiem dla charakteru nekropolii i prywatnej własności.

Jaki związek z historią Błędowa ma kościół św. Prokopa?

Kościół św. Prokopa przy Starym Rynku kontynuuje pamięć o wcześniejszej świątyni fundacji Zagórskiego. Nowy budynek powstał w latach 1934-1936, a jego wieża otrzymała hełm, kulę i krzyż przeniesione ze starego kościoła. Dzięki temu opowieść o 1822 roku nie jest wyłącznie zapisem archiwalnym.

Źródła i literatura

Najważniejsze informacje o Karolu Zagórskim, osadzie fabrycznej i kościele z 1822 roku pochodzą z lokalnych materiałów historycznych oraz publikacji parafialnych.

Źródła dotyczące osady i parafii

Poniższe pozycje pozwalają oddzielić zachowane przekazy o Błędowie od późniejszych uproszczeń.

Jak korzystać ze źródeł lokalnych?

Źródła lokalne najlepiej czytać porównawczo, zwłaszcza gdy opisują daty, miejsca lub losy budynków. W przypadku bieżących spraw parafialnych należy korzystać z oficjalnej strony parafii, nie z tekstów historycznych.

1. Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie, „Rozdział 4. Osada Błędów”, dostęp: październik 2026.
2. Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie, pełna wersja historii parafii i kościołów, dostęp: październik 2026.
3. Archidiecezja Warszawska, Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie, dostęp: październik 2026.
4. Wikipedia, „Błędów (powiat grójecki)”, dostęp: październik 2026.
5. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom I, hasło „Błędów”, 1880.

Fot. MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons