Dlaczego w Błędowie są dwa kościoły - spór o Stary i Nowy Rynek

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 7.11.2026

Spis rozdziałów

Dlaczego w Błędowie są dwa kościoły?

W Błędowie stoją dwa kościoły, bo w 1882 roku parafia pokłóciła się o to, gdzie zbudować nową świątynię. Kolator i mieszkańcy osady fabrycznej przeforsowali Nowy Rynek. Tam w latach 1882-1884 stanął kościół Opieki św. Józefa. Na najstarszym miejscu, przy Starym Rynku, w latach 30. XX wieku zbudowano mały kościół św. Prokopa. Tak przedstawia to monografia parafii z dawnej strony parafiabledow.pl.

Na dwa kościoły w Błędowie (gmina Błędów, powiat grójecki, województwo mazowieckie) najczęściej trafiam przez lekturę źródeł, a nie przez przewodniki. Na dawnej stronie parafii pytanie „Dlaczego dwa kościoły w jednej parafii?” miało osobną podstronę, a jej kopie w Internet Archive pochodzą z 2008 i 2019 roku. Osobną zakładkę robi się tylko dla pytań, które wraca naprawdę często. Ten tekst przechodzi przez całą historię i odsyła do artykułów o szczegółach.

Ile kościołów ma parafia w Błędowie?

Parafia w Błędowie ma dwa kościoły: parafialny kościół Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku i filialny kościół św. Prokopa Opata przy Starym Rynku. Obie świątynie należą do jednej wspólnoty, czyli do parafii św. Prokopa Opata w Błędowie. Mieszkańcy od dawna mówią o nich krótko:

• „Duży kościół” to kościół Opieki św. Józefa, neobarokowa świątynia przy Nowym Rynku, kościół parafialny.
• „Mały kościół” to kościół św. Prokopa Opata przy Starym Rynku, nazywany też kaplicą, zbudowany obok plebanii.
• Nazwa parafii pochodzi od patrona małego kościoła, czyli od św. Prokopa Opata z Sazawy w Czechach.
• Parafię tworzy Błędów i 33 wsie gminy, jak podaje monografia z dawnej strony parafii (zrzut z 2014 r.).

Kiedy powstał każdy z dwóch kościołów?

Kościół Opieki św. Józefa zbudowano w latach 1882-1884, a konsekrowano 3 września 1889 roku. Kościół św. Prokopa powstał według monografii w latach 1934-1936, a Wikipedia podaje lata 1935-1938. Większy kościół jest więc starszy jako budynek, choć stoi na młodszym miejscu.

Jak doszło do sporu o Stary i Nowy Rynek?

Spór o Stary i Nowy Rynek zaczął się 10 maja 1882 roku, kiedy parafia dostała zgodę na budowę nowej świątyni. Wsie parafii i proboszcz chcieli kościoła w dawnym miejscu przy Starym Rynku. Kolator Jan Chryzostom Kijewski i mieszkańcy osady woleli Nowy Rynek. Według monografii parafii chłopi trzy razy nocą przewozili materiały z powrotem, zanim ustąpili.

Opowiadam tę historię bez szukania winnych. Obie strony miały swoje powody: jedni bronili miejsca, przy którym od wieków chowano zmarłych, drudzy myśleli o nowym centrum, które wyrosło przy fabrykach. Najpierw jednak tło.

Pożar 1817 i tymczasowy kościół Zagórskiego

Pożar 1817 roku zniszczył drewniany kościół w Niedzielę Wielkanocną, 6 kwietnia. Spłonęły też plebania, szpital parafialny i księgi. Przez pięć lat Msze odprawiano w kaplicy dworskiej. Potem Karol Zagórski, właściciel fabryki jedwabiu i piwa angielskiego, ufundował tymczasowy kościół św. Prokopa przy Starym Rynku. Poświęcono go 4 lipca 1822 roku, w dzień patrona.

• 22 marca 1780 roku spłonęły stodoły plebańskie, dom organisty i szpital parafialny.
• 6 kwietnia 1817 roku spłonął drewniany kościół wraz z plebanią i księgami.
• 4 lipca 1822 roku poświęcono szachulcowy (fachwerkowy) kościół tymczasowy fundacji Zagórskiego.
• 18 stycznia 1824 roku znów spłonęła plebania, a z nią m.in. księga wizytacji.
• Po około 50 latach kościół tymczasowy był w ruinie, co otworzyło sprawę nowej budowy.

Dlaczego centrum przesunęło się ku Nowemu Rynkowi?

Centrum Błędowa przesunęło się, gdy Karol Zagórski w latach 1827-1830 założył osadę fabryczną i sprowadził około 25 rodzin rzemieślników-kolonistów. Przy Nowym Rynku stanął drewniany zbór ewangelicki. W 1859 roku Błędów był już filią fabryki żyrardowskiej, a parafia liczyła około 3000 wiernych (oficjalna strona parafii, rozdział 4 historii). Nowy Rynek stał się miejscem pracy i handlu, a Stary Rynek pozostał miejscem kościoła i cmentarza.

Rok 1882: zgoda na budowę i dwa obozy

Rok 1882 przyniósł zgodę na projekt, wydaną 10 maja, a razem z nią podział parafii na dwa obozy. Stanowiska wyglądały tak, jak opisuje je dawna strona parafii (zrzuty z 2008 i 2019 r.):

Strona sporu	Kto	Proponowane miejsce	Argument wynikający ze źródeł
Obóz Starego Rynku	wsie parafii i proboszcz	dawne miejsce kościoła	ciągłość miejsca i cmentarz przykościelny
Obóz Nowego Rynku	kolator Jan Chryzostom Kijewski i mieszkańcy osady	Nowy Rynek	plac 2538 m² podarowany przez kolatora i jego udział w kosztach

Kijewski pokrył około połowy kosztów budowy, a resztę złożyli parafianie. Taki wkład ważył w sporze.

Nocne przewożenie materiałów na Stary Rynek

Nocne przewożenie materiałów to najbardziej znany epizod sporu. Chłopi trzy razy wywozili nocą zwiezione materiały budowlane z Nowego Rynku z powrotem na Stary Rynek. W końcu ustąpili i budowa ruszyła przy Nowym Rynku.

Gdy w 1882 r. przyszła zgoda na nową świątynię, wsie i proboszcz chcieli dawnego miejsca przy Starym Rynku, a kolator i mieszkańcy osady Nowego Rynku; chłopi trzy razy nocą przewozili zwiezione materiały z powrotem, w końcu ustąpili (parafraza). - Monografia parafii, dawna strona parafiabledow.pl, podstrona „Dlaczego dwa kościoły”, zrzut Internet Archive 2019

Kościół Opieki św. Józefa: duży kościół przy Nowym Rynku

Kościół Opieki św. Józefa to neobarokowa, trójnawowa świątynia parafialna przy Nowym Rynku. Wyróżniają ją wieża wtopiona w fasadę, osiem posągów z piaskowca i złocisto-biała polichromia z lat 1932-1933. Zbudowano go w latach 1882-1884 według projektu D. Prussaka, a konsekrował go 3 września 1889 roku abp Wincenty Teofil Chościak-Popiel. Szczegóły opisuje artykuł budowa kościoła Opieki św. Józefa 1882-1884.

Kto zaprojektował duży kościół?

Duży kościół zaprojektował D. Prussak, a projekt poprawił i budowę wykonał Adolf Bannerth z Mszczonowa. Proboszczem był wtedy ks. Stanisław Wespański. Najważniejsze daty, według monografii i Wikipedii:

1. 10 maja 1882 roku wydano zgodę na projekt i budowę.
2. W 1884 roku ukończono i poświęcono kościół.
3. 3 września 1889 roku arcybiskup konsekrował świątynię, a w miejscowości stanęły trzy bramy triumfalne.
4. W 1904 roku przed bramą postawiono figurę Niepokalanej.
5. W 1934 roku konserwator dr J. Kluss uznał kościół za zabytek.

Czym wyróżnia się fasada i wnętrze kościoła św. Józefa?

Fasada kościoła św. Józefa ma osiem posągów z piaskowca: czterech ewangelistów, świętych Piotra i Pawła oraz, w niszach, świętych Wojciecha i Stanisława. W portalu umieszczono „oko Opatrzności”. Wnętrze pokryła polichromią firma Leona Zdziarskiego z Krakowa (1932-1933). W lunetach namalowano ośmioro polskich świętych, a w absydzie Ostatnią Wieczerzę według Leonarda. W ołtarzu głównym wisi kopia „Przemienienia Pańskiego”, a w kaplicy kopia Matki Bożej Anielskiej według Murilla.

Kościół św. Prokopa: mały kościół przy Starym Rynku

Kościół św. Prokopa Opata to mały kościół filialny w stylu ludowym z elementami zakopiańskimi. Stoi przy Starym Rynku, dawnym „Rynku Hipolita”, i otacza go dawny cmentarz przykościelny. Według monografii jest prawdopodobnie trzecią lub czwartą świątynią w tym miejscu. Zaprojektował go Jan Koszczyc-Witkiewicz. Osobny przewodnik: kościół św. Prokopa przy Starym Rynku.

Kto zaprojektował mały kościół?

Mały kościół zaprojektował Jan Koszczyc-Witkiewicz, autor gmachu SGH. Dawna strona parafii podkreśla, że była to jego pierwsza świątynia zaprojektowana w całości, od bryły po detal. Ten zakres widać we wnętrzu:

• Boazeria i konfesjonały powstały według projektów Witkiewicza w 1942 roku.
• Ambonkę ustawiono w 1949 roku, a ludowy ołtarz wykonał stolarz z Małej Wsi (złocenia z 1946 r.).
• Dwanaście witraży z 1938 roku (firma Antoni Pacholczyk z Warszawy) pokazuje powoje, groszki, bazie i dzikie róże.
• W prezbiterium jest witraż z Matką Bożą w stroju ludowym z Dzieciątkiem.
• Na hełm wieży przeniesiono miedziany hełm, kulę i krzyż ze starego kościoła, a podłogę ułożono z desek dawnej podłogi.

Dlaczego daty budowy małego kościoła różnią się w źródłach?

Daty budowy różnią się, bo monografia parafii i Wikipedia liczą je inaczej. Monografia podaje kamień węgielny 11 sierpnia 1934 i poświęcenie 11 października 1936 roku. Wikipedia podaje lata 1935-1938. Przypuszczam, że Wikipedia wlicza wykańczanie wnętrza, bo witraże pochodzą z 1938 roku, ale żadne ze źródeł tego nie wyjaśnia.

Duży i mały kościół w porównaniu

Cecha	Kościół Opieki św. Józefa	Kościół św. Prokopa Opata
Lokalizacja	Nowy Rynek	Stary Rynek (dawny Rynek Hipolita)
Lata budowy	1882-1884	1934-1936 (monografia) lub 1935-1938 (Wikipedia)
Projekt	D. Prussak, korekta Adolf Bannerth	Jan Koszczyc-Witkiewicz
Styl	neobarok	ludowy z elementami zakopiańskimi
Status	kościół parafialny	kościół filialny (kaplica)
Funkcja w połowie XX w.	niedziele i pogrzeby	nabożeństwa codzienne i chrzty
Finansowanie	kolator Kijewski (ok. połowa) i parafianie	drobne ofiary parafian, loterie fantowe, bufety odpustowe

Który kościół jest parafialny, a który filialny?

Kościołem parafialnym w Błędowie jest kościół Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku. Kościół św. Prokopa przy Starym Rynku ma charakter filialny. Wezwanie św. Prokopa Opata nosi cała parafia, która według karty na stronie Archidiecezji Warszawskiej (sprawdzonej w październiku 2026 r.) należy do dekanatu mogielnickiego. Prawo kościelne traktuje parafię jako wspólnotę ludzi, a nie jako budynek.

Czym parafia różni się od kościoła?

Parafia to wspólnota wiernych, a kościół to budynek przeznaczony do kultu. Kodeks Prawa Kanonicznego definiuje to tak:

„Parafia jest określoną wspólnotą wiernych, utworzoną na sposób stały w Kościele partykularnym, nad którą pieczę duszpasterską, pod władzą biskupa diecezjalnego, powierza się proboszczowi jako jej własnemu pasterzowi.” - Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 515 §1, 1983

Z tych przepisów wynikają trzy rozróżnienia:

• Parafia (KPK kan. 515 §1) to ludzie pod opieką proboszcza, a w Błędowie mieszkańcy osady i 33 wsi.
• Kościół (KPK kan. 1214) to święty budynek przeznaczony do kultu Bożego, do którego wierni mają prawo przychodzić.
• Katechizm Kościoła Katolickiego (nr 2179, wyd. polskie 1994) opisuje parafię jako stałą wspólnotę wiernych w Kościele partykularnym, prowadzoną przez proboszcza.
• Jedna parafia może więc mieć kilka kościołów, a Błędów jest tego dobrym przykładem.

Dlaczego parafia nosi wezwanie św. Prokopa, a kościół parafialny św. Józefa?

Parafia zachowała wezwanie św. Prokopa, bo miała je od średniowiecza: pierwsza wyraźna wzmianka pochodzi z 1466 roku. Nowy duży kościół z lat 1882-1884 dostał osobne wezwanie, Opieki św. Józefa. Patron parafii pozostał przy starym miejscu, a wraz z nim jego imię nosi mały kościół.

Do której diecezji należy parafia w Błędowie?

Parafia w Błędowie należy do Archidiecezji warszawskiej i dekanatu mogielnickiego. Tak podaje karta parafii na archwwa.pl, sprawdzona 27 października 2026 roku, a to samo pokazuje oficjalna strona parafii. Diecezja radomska to częsta pomyłka. Bierze się stąd, że Super Express opisał sprawę parafii w dziale „Radom”.

Gdzie odbywają się Msze, chrzty i pogrzeby?

Aktualny podział nabożeństw między oba kościoły publikuje oficjalna strona parafii parafiabledow.mkw.pl. Monografia parafii opisuje stan z połowy XX wieku: w dużym kościele odprawiano Msze niedzielne i pogrzeby, a w małym, przy plebanii, nabożeństwa codzienne i chrzty. To opis historyczny i nie musi odpowiadać dzisiejszej praktyce.

W którym kościele tradycyjnie odprawiano pogrzeby?

Pogrzeby tradycyjnie odprawiano w dużym kościele Opieki św. Józefa. Mały kościół też miał swoją rolę pogrzebową. Od 1896 roku stary kościół tymczasowy przy Starym Rynku pełnił funkcję kaplicy pogrzebowej. Dawne zwyczaje według archiwum strony:

• W połowie XX wieku w dużym kościele odprawiano niedzielne Msze i pogrzeby.
• W małym kościele odprawiano nabożeństwa codzienne i udzielano chrztów.
• W ogłoszeniach z 2019 roku opisano roraty w małym kościele.
• W 2019 roku mieszkańcy kolejnych wsi sprzątali kościół przed świętami.

Gdzie sprawdzić aktualne godziny Mszy?

Aktualne godziny Mszy podaje oficjalna strona parafii: parafiabledow.mkw.pl. Ten serwis jest niezależnym przewodnikiem i nie publikuje porządku nabożeństw. Godziny Mszy, kancelarii i terminy chrztów sprawdzaj więc u źródła, najlepiej tuż przed przyjazdem.

Stary Rynek i Nowy Rynek: dwa centra jednej miejscowości

Stary Rynek i Nowy Rynek to dwa centra Błędowa z różnych epok. Stary Rynek, dawny Rynek Hipolita, skupia kościół św. Prokopa, plebanię i dawny cmentarz przykościelny. Nowy Rynek wyrósł przy osadzie fabrycznej Karola Zagórskiego, założonej w latach 1827-1830. Na nim od 1884 roku stoi kościół Opieki św. Józefa.

Skąd w Błędowie dwa rynki?

Dwa rynki powstały w różnych epokach. Stary skupiał życie wsi przy kościele, a nowy wyrósł przy fabrykach i ludziach, którzy przyszli z zewnątrz. Przy Starym Rynku działała też szkoła przy kościele św. Prokopa, opisana w monografii parafii. Dziś pod adresem Stary Rynek 13 karta archidiecezji podaje siedzibę parafii.

Co stało przy Nowym Rynku przed kościołem?

Przed budową kościoła przy Nowym Rynku stał drewniany zbór ewangelicki kolonistów sprowadzonych przez Zagórskiego. Monografia opisuje miejscowość jako wielokulturową:

• Koloniści ewangeliccy, zwani olędrami, mieszkali m.in. w Kolonii Chodnowskiej, Wilhelmowie i Ignacowie.
• Zbór przy Nowym Rynku po wojnie zamieniono na sklep spółdzielni „Wieśniak” (1947).
• W 1921 roku społeczność żydowska stanowiła około 43% mieszkańców osady.
• Bóżnica stała przy ul. Sadurkowskiej, a kirkut przy drodze Nowoświeckiej.
• W 1933 roku delegacja społeczności żydowskiej witała abpa Stanisława Galla przy bramie triumfalnej.

Jak zwiedzić oba kościoły podczas jednej wizyty?

Oba kościoły zwiedzisz podczas jednej wizyty, jeśli zaczniesz od Nowego Rynku i kościoła św. Józefa, a potem przejdziesz na Stary Rynek do kościoła św. Prokopa. Błędów leży nad Mogielanką, dopływem Pilicy, około 60 km od Warszawy i 15 km od Grójca. Pozostałe punkty trasy zebrałem w tekście zabytki Błędowa.

Jak dojechać do Błędowa?

Do Błędowa najłatwiej dojechać przez Grójec. Odległości podaje monografia parafii:

• Warszawa leży około 60 km od Błędowa.
• Grójec, miasto powiatowe, leży około 15 km od Błędowa.
• Biała Rawska leży około 10 km od Błędowa.
• Mogielnica, siedziba dekanatu, leży około 7 km od Błędowa.
• Osada leży w dolinie, więc oba kościoły dobrze widać z dróg dojazdowych.

Od którego kościoła zacząć zwiedzanie?

Zacznij od kościoła św. Józefa przy Nowym Rynku, a skończ przy kościele św. Prokopa. Wtedy przejdziesz drogę, o którą spierano się w 1882 roku. Proponowana kolejność:

1. Obejrzyj fasadę z ośmioma posągami i figurę Niepokalanej z 1904 roku.
2. We wnętrzu dużego kościoła zwróć uwagę na polichromię Zdziarskiego i kaplicę Matki Bożej Anielskiej.
3. Przejdź na Stary Rynek i obejrzyj sylwetkę małego kościoła z miedzianym hełmem i kulą.
4. W środku znajdź kwiatowe witraże i obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy w ołtarzu.
5. Na koniec obejdź dawny cmentarz przykościelny, najstarszą część kościelnego Błędowa.

Więcej praktycznych wskazówek znajdziesz w tekście przewodnik po dwóch kościołach jednej parafii.

Jak zachować się w kościele podczas zwiedzania?

Wnętrza zwiedzaj poza nabożeństwami, po cichu i z szacunkiem dla osób, które się modlą. Nie wchodź do prezbiterium. Zdjęcia rób bez lampy błyskowej. Jeśli kościół jest zamknięty, sprawdź informacje na oficjalnej stronie parafii, zamiast pukać na plebanię bez zapowiedzi.

Najczęściej zadawane pytania

Który kościół w Błędowie jest starszy?

To zależy, czy pytasz o miejsce, czy o budynek. Miejsce przy Starym Rynku jest najstarsze, bo kościół stał tam co najmniej od XIV wieku. Obecny mały kościół zbudowano jednak w latach 30. XX wieku, czyli po kościele św. Józefa z lat 1882-1884.

Ile świątyń stało przy Starym Rynku?

Według monografii parafii obecny kościół św. Prokopa jest prawdopodobnie trzecią lub czwartą świątynią w tym miejscu. Poprzednie niszczyły m.in. pożary, w tym ten z Wielkanocy 1817 roku. Ostatni poprzednik, kościół tymczasowy z 1822 roku, rozebrano 15 maja 1934 roku.

Kto był kolatorem w czasie sporu o lokalizację?

Kolatorem był Jan Chryzostom Kijewski. Opowiadał się za Nowym Rynkiem, podarował plac pod kościół o powierzchni 2538 m² i pokrył około połowy kosztów budowy. W kościele św. Józefa wisi jego tablica.

Czy kościół św. Józefa w Błędowie jest zabytkiem?

Tak. Według monografii parafii konserwator dr J. Kluss uznał go za zabytek w 1934 roku. Numer i datę wpisu do obecnego rejestru zabytków najlepiej sprawdzić w Narodowym Instytucie Dziedzictwa (zabytek.pl).

Jaki jest adres parafii w Błędowie?

Według karty parafii na stronie Archidiecezji Warszawskiej (stan z października 2026 r.) adres to Stary Rynek 13, 05-620 Błędów. To adres przy małym kościele i plebanii. Aktualne dane kontaktowe sprawdzisz na oficjalnej stronie parafii.

Gdzie czytać ogłoszenia parafii Błędów?

Ogłoszenia i intencje publikuje oficjalna strona parafii pod adresem parafiabledow.mkw.pl. Ten serwis jest niezależnym przewodnikiem i nie prowadzi ogłoszeń parafialnych. Sprawy kancelaryjne załatwisz w kancelarii własnej parafii.

Kiedy przypada odpust św. Prokopa w Błędowie?

Według tradycji opisanej w monografii parafii odpust św. Prokopa przypada w najbliższą niedzielę po 4 lipca. Dawniej odpustowi towarzyszyły loteria fantowa i bufety, z których finansowano budowę małego kościoła. Tegoroczny termin podaje oficjalna strona parafii.

Czy serwis parafiabledow.pl to strona parafii?

Nie. To niezależny przewodnik po historii i kościołach Błędowa, prowadzony przez osobę świecką. Oficjalna strona parafii działa pod adresem parafiabledow.mkw.pl i tam szukaj ogłoszeń, godzin oraz kontaktu.

Źródła i literatura

1. Monografia parafii Błędów (autor niepodany), podstrony historia_dwakoscioly, historia_pelna13 i historia_pelna15 dawnej strony parafiabledow.pl, zrzuty z lat 2008-2019: Internet Archive (Wayback Machine).
2. Archidiecezja Warszawska, karta parafii pw. św. Prokopa Opata w Błędowie, 2026: archwwa.pl.
3. Oficjalna strona Parafii Rzymskokatolickiej pw. św. Prokopa Opata w Błędowie, w tym rozdziały historii parafii, 2026: parafiabledow.mkw.pl.
4. Wikipedia, hasło „Błędów (powiat grójecki)”, 2026: pl.wikipedia.org.
5. Kodeks Prawa Kanonicznego, 1983, kan. 515 §1 i kan. 1214, przekład polski Pallottinum.
6. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 2179, wydanie polskie Pallottinum, 1994.
7. Super Express, artykuł o parafii w Błędowie z 17.09.2020 (dział „Radom”): se.pl.
8. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.