Kościół Opieki św. Józefa w Błędowie - historia budowy w latach 1882-1884

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 7.11.2026

Spis rozdziałów

Kościół Opieki św. Józefa w Błędowie w skrócie

Kościół Opieki św. Józefa w Błędowie to neobarokowy kościół parafialny przy Nowym Rynku. Zbudowano go w latach 1882-1884 według projektu D. Prussaka, z poprawkami i pracami Adolfa Bannertha z Mszczonowa. Według monografii parafii około połowy kosztów pokrył kolator Jan Chryzostom Kijewski, który podarował też plac o powierzchni 2538 m2. Resztę zebrali parafianie ze składek. Konsekracja odbyła się 3 września 1889 roku.

Do Błędowa przyciągnęły mnie dwa kościoły przy dwóch rynkach. Najwięcej o „dużym kościele” dowiedziałem się z monografii parafii, którą zachowała kopia dawnej strony w Internet Archive. Poniżej streszczam ją i zestawiam z innymi źródłami. Ten serwis jest niezależnym przewodnikiem, a nie stroną parafii. Oficjalne informacje publikuje parafia na parafiabledow.mkw.pl.

• Wezwanie kościoła - Opieka św. Józefa. Parafia nosi wezwanie św. Prokopa Opata i należy do archidiecezji warszawskiej (dekanat mogielnicki).
• Lata budowy - 1882-1884. Zgodę na projekt wydano 10 maja 1882 roku.
• Autorzy - projekt D. Prussaka, korekta projektu i wykonanie Adolfa Bannertha z Mszczonowa.
• Proboszcz w czasie budowy - ks. Stanisław Wespański.
• Finansowanie - około połowy kosztów dał kolator Kijewski, resztę parafianie.
• Konsekracja - 3 września 1889 roku. Dokonał jej abp Wincenty Teofil Chościak-Popiel.

Dlaczego w 1882 roku Błędów potrzebował nowego kościoła?

W 1882 roku Błędów nie miał porządnej świątyni. Dawny drewniany kościół spłonął w Niedzielę Wielkanocną 6 kwietnia 1817 roku. Tymczasowy kościół szachulcowy fundacji Karola Zagórskiego, poświęcony w 1822 roku, po około 50 latach był w ruinie. Dlatego 10 maja 1882 roku zatwierdzono projekt nowego, murowanego kościoła (monografia parafii, archiwum dawnej strony).

Autor monografii łączy decyzję o budowie bezpośrednio ze stanem budynku tymczasowego. Kiedy czytałem ten rozdział, uderzyło mnie, jak długo trwało „tymczasowe” rozwiązanie. Przez dwa pokolenia parafia modliła się w budynku, który miał wystarczyć na kilka lat.

Co stało się ze starym kościołem w 1817 roku?

Spłonął doszczętnie 6 kwietnia 1817 roku, w Niedzielę Wielkanocną. Razem z nim spłonęły plebania, szpital parafialny i księgi. Przez kolejnych pięć lat Msze odprawiano w kaplicy dworskiej. Szerszy kontekst opisuję w tekście o tym, jak przebiegały pożary Błędowa w latach 1780, 1817 i 1824.

Jak długo parafia korzystała z kościoła tymczasowego?

Około 60 lat, od 1822 do 1884 roku. Kościół tymczasowy poświęcono 4 lipca 1822 roku, w dzień św. Prokopa. Ufundował go Karol Zagórski, właściciel fabryki jedwabiu i „piwa angielskiego”. Po ukończeniu nowej świątyni stary budynek nie zniknął od razu. Pełnił jeszcze kilka funkcji:

1. 1822 - poświęcenie kościoła z muru pruskiego (fachwerku) przy Starym Rynku.
2. Około 1872 - według monografii budynek jest już w ruinie, około 50 lat po budowie.
3. 1896 - zamiana na kaplicę pogrzebową, a w 1899 roku remont.
4. Około 1926 - nadzór budowlany starostwa zamyka budynek.
5. 15 maja 1934 - rozbiórka. Na jego miejscu stanął nowy kościół św. Prokopa.

Kto zaprojektował i zbudował kościół?

Kościół Opieki św. Józefa w Błędowie zaprojektował D. Prussak. Projekt poprawił i budowę poprowadził Adolf Bannerth z Mszczonowa. Proboszczem był wtedy ks. Stanisław Wespański. Autorstwo obu panów i neobarokowy styl potwierdza też hasło „Błędów (powiat grójecki)” w polskiej Wikipedii, niezależne od monografii parafii.

Ten tekst opisuje tylko ich rolę przy tej jednej budowie. Biografiom i innym realizacjom poświęciłem osobny artykuł: Adolf Bannerth i Prussak, architekci kościoła.

Projekt D. Prussaka

Źródła podają tylko inicjał imienia projektanta, dlatego piszę „D. Prussak”. Z projektu wynika bryła, którą widać do dziś. Monografia opisuje ją tak:

• Układ - trzy nawy, przy czym nawa główna ma sklepienie kolebkowe z lunetami.
• Wieża - nie stoi osobno, tylko jest wtopiona w fasadę.
• Prezbiterium - kończy się półkolistą absydą.
• Przybudówki - kaplica Matki Bożej Anielskiej i zakrystia.
• Fasada - barokizująca, z ośmioma posągami z piaskowca: czterech ewangelistów, śś. Piotra i Pawła oraz w niszach śś. Wojciecha i Stanisława.
• Portal - w zwieńczeniu znak oka Opatrzności.

Adolf Bannerth z Mszczonowa: korekta i wykonanie

Bannerth był jednocześnie korektorem projektu i wykonawcą. Poprawiał więc rysunki i od razu zamieniał je w mur. Mszczonów leży w tej samej części Mazowsza co Błędów, więc parafia sięgnęła po budowniczego z bliskiej okolicy. Monografia nie podaje, które elementy projektu zmienił.

Kto był proboszczem w czasie budowy?

Ks. Stanisław Wespański. To on prowadził parafię, gdy w 1882 roku przyszła zgoda na budowę i wybuchł spór o jej miejsce. Według monografii proboszcz razem z okolicznymi wsiami popierał lokalizację przy Starym Rynku, czyli tę, która ostatecznie przegrała.

Kto sfinansował budowę kościoła św. Józefa?

Budowę kościoła Opieki św. Józefa w Błędowie w latach 1882-1884 sfinansowali kolator i parafianie. Według monografii parafii Jan Chryzostom Kijewski pokrył około połowy kosztów i podarował plac o powierzchni 2538 m2. Resztę parafianie zebrali ze składek. Pamiątką fundacji jest tablica kolatora we wnętrzu kościoła.

Monografia nie podaje kwoty w rublach ani łącznego kosztu budowy, więc jej nie podaję. Znam tylko proporcje: mniej więcej pół na pół.

Kolator Jan Chryzostom Kijewski i plac pod kościół

Kijewski dał na kościół i pieniądze, i ziemię. Jego wkład w liczbach:

• Plac - 2538 m2 przy Nowym Rynku, podarowany parafii.
• Koszty budowy - około połowy całej sumy.
• Wpływ na decyzję - razem z mieszkańcami osady przeforsował lokalizację przy Nowym Rynku.
• Ślad w kościele - tablica kolatora Kijewskiego we wnętrzu.

Składki parafian: druga połowa kosztów

Drugą połowę dały składki parafian. Parafia obejmowała wtedy osadę i okoliczne wsie. W 1859 roku liczyła około 3000 wiernych (według rozdziału 4 historii parafii na stronie parafiabledow.mkw.pl). Ciekawe, że składali się także mieszkańcy wsi, którzy chcieli kościoła w innym miejscu.

Kim był kolator w dawnym prawie kościelnym?

Kolator, czyli patron kościoła, to zwykle miejscowy właściciel ziemski. Współfinansował budowę i utrzymanie świątyni, a w zamian miał prawo wpływać na obsadę parafii. W Błędowie funkcję tę pełnili kolejno Błędowscy herbu Półkozic, Załuscy herbu Junosza, a w 1882 roku Kijewski. Dzisiejszy Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 roku nie zna już takiego patronatu w tej formie.

Spór o lokalizację: Nowy Rynek zamiast Starego

Spór z 1882 roku przesądził, że kościół Opieki św. Józefa stanął przy Nowym Rynku, a nie na dawnym miejscu przy Starym Rynku. Wsie i proboszcz chcieli budować tam, gdzie od wieków stał kościół. Kolator Kijewski i mieszkańcy osady wybrali Nowy Rynek. Według monografii chłopi trzy razy przewozili nocą zwiezione materiały z powrotem, zanim ustąpili.

To najbarwniejsza historia Błędowa. Tutaj podaję tylko streszczenie. Jej skutki widać w terenie, co opisuję w tekście przewodnik po dwóch kościołach Błędowa.

Kto chciał budować przy Starym Rynku?

Mieszkańcy okolicznych wsi i proboszcz ks. Stanisław Wespański. Przy Starym Rynku stały kolejne kościoły od średniowiecza, a wokół nich leżał cmentarz przykościelny. Obie strony sporu zestawiłem w tabeli:

Cecha	Stary Rynek	Nowy Rynek
Kto popierał	wsie parafii i proboszcz	kolator Kijewski i mieszkańcy osady
Argument	dawne miejsce kościoła z cmentarzem przykościelnym	centrum osady fabrycznej, plac podarowany przez kolatora
Co stoi dziś	mały kościół św. Prokopa (1934-1936)	kościół Opieki św. Józefa (1882-1884)

Jak zakończył się spór?

Chłopi ustąpili i kościół zbudowano przy Nowym Rynku. Spór miał jednak trwałe skutki:

• Dwa kościoły - w jednej parafii działają dwie świątynie przy dwóch rynkach.
• Podział funkcji - według monografii, w połowie XX wieku w dużym kościele odprawiano niedziele i pogrzeby, a w małym nabożeństwa codzienne i chrzty.
• Ciągłość starego miejsca - przy Starym Rynku w latach 30. XX wieku stanął nowy kościół św. Prokopa.
• Pamięć lokalna - nocne wożenie materiałów stało się najczęściej opowiadaną historią parafii.

Od poświęcenia w 1884 do konsekracji w 1889

Kościół Opieki św. Józefa w Błędowie poświęcono w 1884 roku, zaraz po ukończeniu budowy. Uroczystą konsekrację przeprowadził 3 września 1889 roku abp Wincenty Teofil Chościak-Popiel. Na powitanie arcybiskupa parafia ustawiła trzy bramy triumfalne (monografia parafii, rozdział 13).

Między obiema uroczystościami minęło pięć lat. Przebieg wizyty z 1889 roku opisuję osobno: konsekracja kościoła w 1889 roku.

Kiedy w kościele odprawiono pierwsze nabożeństwa?

W 1884 roku, po poświęceniu ukończonej świątyni. Dokładnego dnia pierwszej Mszy monografia w archiwum nie podaje.

Kto konsekrował świątynię?

Abp Wincenty Teofil Chościak-Popiel, 3 września 1889 roku. Monografia odnotowuje trzy bramy triumfalne ustawione na jego przyjazd.

Czym różni się poświęcenie od konsekracji?

Konsekracja to najbardziej uroczysty obrzęd oddania kościoła Bogu. Odprawia go biskup, a obrzęd obejmuje namaszczenie ołtarza i ścian. Dawny język kościelny i dzisiejsze prawo używają tych słów inaczej, co łatwo pomylić:

• W monografii - „poświęcenie” z 1884 roku to otwarcie kościoła do użytku, a „konsekracja” z 1889 roku to uroczysty obrzęd biskupi.
• W KPK z 1983 roku - polskie „poświęcenie” odpowiada łacińskiemu dedicatio, czyli temu, co dawniej nazywano konsekracją.
• Pobłogosławienie - według KPK prostsza forma, dopuszczalna jako minimum po zakończeniu budowy (kan. 1217).
• Tytuł kościoła - według kan. 1218 każdy kościół ma swój tytuł, którego po poświęceniu nie wolno zmienić.

KPK z 1983 roku przytaczam tylko po to, żeby wyjaśnić te pojęcia. W latach 80. XIX wieku obowiązywały inne normy.

Parafraza: po należytym ukończeniu budowy nowy kościół należy możliwie szybko poświęcić albo przynajmniej pobłogosławić, z zachowaniem przepisów liturgicznych; każdy kościół ma mieć tytuł, którego po poświęceniu nie wolno zmienić. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1217 i 1218, 1983

Skąd wezwanie Opieki św. Józefa?

Monografia parafii nie podaje, dlaczego duży kościół w Błędowie otrzymał wezwanie Opieki św. Józefa. Mogę więc opisać tylko kontekst epoki. W 1870 roku Pius IX ogłosił św. Józefa patronem Kościoła powszechnego (dekret Quemadmodum Deus). W 1889 roku, w roku konsekracji błędowskiego kościoła, Leon XIII wydał encyklikę Quamquam pluries o nabożeństwie do św. Józefa.

To zbieżność dat, a nie dowód przyczyny. Pokazuje jednak, że w latach budowy kult św. Józefa w całym Kościele był bardzo żywy.

Czym jest święto Opieki św. Józefa?

Święto Opieki św. Józefa to dawne święto liturgiczne obchodzone w okresie wielkanocnym, poświęcone Józefowi jako opiekunowi Świętej Rodziny i Kościoła. W XIX wieku było obecne w kalendarzu Kościoła powszechnego. Po reformie Piusa XII z 1955 roku jego miejsce zajęło wspomnienie św. Józefa Rzemieślnika 1 maja. Kościoły z tym wezwaniem zachowały jednak dawny tytuł.

Parafraza: Leon XIII zalecił, by w październiku, miesiącu różańcowym, do modlitwy różańcowej dołączać modlitwę do św. Józefa, opiekuna Świętej Rodziny i całego Kościoła. Leon XIII, encyklika Quamquam pluries, 15 sierpnia 1889

Dlaczego parafia i kościół mają różne wezwania?

Bo parafia jest starsza od budynku. Wezwanie św. Prokopa Opata pojawia się w źródłach wyraźnie w 1466 roku i przeszło na parafię. Kościół zbudowany w 1884 roku dostał własny tytuł: Opieki św. Józefa. Ten układ trzeba rozróżniać:

• Parafia - pw. św. Prokopa Opata, czeskiego świętego z Sazawy.
• Kościół parafialny - pw. Opieki św. Józefa, przy Nowym Rynku, tzw. duży kościół.
• Kościół filialny - pw. św. Prokopa Opata, przy Starym Rynku, tzw. mały kościół.
• Odpust parafialny - tradycyjnie św. Prokopa, w niedzielę po 4 lipca, a nie w święto Józefa.

Józef w Ewangelii według św. Mateusza

Wezwanie „Opieki” wynika z biblijnej roli Józefa. W Ewangelii według św. Mateusza (Mt 1,18-25, Biblia Tysiąclecia) Józef, pouczony we śnie przez anioła, przyjmuje Maryję do swego domu i nadaje Dziecku imię Jezus. Postaci tej poświęciłem osobny tekst: święty Józef, opiekun Jezusa.

Co zmieniało się w kościele po 1884 roku?

W ciągu pół wieku po budowie kościół Opieki św. Józefa w Błędowie stopniowo dostawał wyposażenie i wystrój. W 1900 roku przybyło tabernakulum i trzy ołtarze. W 1904 roku przed bramą stanęła figura Niepokalanej. W latach 1932-1933 firma Leona Zdziarskiego z Krakowa pokryła wnętrze polichromią, a w 1934 roku dr J. Kluss uznał kościół za zabytek (monografia parafii).

Najwięcej zmian przypadło na dwa okresy: rok jubileuszowy 1900 i lata 1930-1934, kiedy parafia jednocześnie przygotowywała budowę małego kościoła.

Kalendarium 1882-1934

Rok	Wydarzenie
1882	10 maja zgoda na projekt, spór o lokalizację, początek budowy
1884	Ukończenie i poświęcenie kościoła
1889	3 września konsekracja przez abpa Chościaka-Popiela
1900	Tabernakulum z napisem jubileuszowym (Leon XIII), trzy nowe ołtarze, odnowienie monstrancji z 1643 roku
1904	Figura Niepokalanej przed bramą
1930	Ołtarz główny otrzymuje przywilej ołtarza uprzywilejowanego (kard. Aleksander Kakowski)
1932	Dach z blachy cynkowej, remont organów
1932-1933	Polichromia klejowa firmy Leona Zdziarskiego z Krakowa
1933	Witraże Serca Jezusa ufundowane przez Spółdzielnię Mleczarską
1934	Konserwator dr J. Kluss uznaje kościół za zabytek

Dane w tabeli pochodzą z monografii parafii w kopiach dawnej strony z lat 2014 i 2019.

Kiedy powstała polichromia?

W latach 1932-1933. Wykonała ją firma Leona Zdziarskiego z Krakowa w technice klejowej, w tonacji złocisto-białej. Kiedy oglądałem wnętrze, najbardziej zapadły mi w pamięć te elementy:

• Lunety - ośmiu polskich świętych, w tym Wojciech, Stanisław, Jadwiga Śląska, Jan Kanty i Kazimierz.
• Absyda - Ostatnia Wieczerza według Leonarda da Vinci.
• Ornament - stylizowane kandelabry i lilie.
• Kopia Madonny Rafaela - wśród malowideł wnętrza.

Od kiedy kościół ma status zabytku?

Od 1934 roku. Wtedy konserwator dr J. Kluss uznał kościół Opieki św. Józefa za zabytek. Monografia nie podaje dzisiejszego numeru w wojewódzkim rejestrze zabytków. Aktualny wpis można sprawdzić w serwisie zabytek.pl Narodowego Instytutu Dziedzictwa.

Gdzie szukać ogłoszeń, intencji i porządku Mszy?

Ogłoszenia, intencje, porządek Mszy i informacje o pogrzebach publikuje oficjalna strona parafii: parafiabledow.mkw.pl. Parafiabledow.pl jest niezależnym przewodnikiem po historii i kościołach Błędowa. Nie przyjmujemy intencji, nie publikujemy numerów kont i nie piszemy w imieniu parafii. Dane kontaktowe podaje karta parafii w serwisie Archidiecezji Warszawskiej.

Gdzie publikowane są ogłoszenia parafialne z Błędowa?

Na stronie parafiabledow.mkw.pl, w zakładce z ogłoszeniami. W październiku 2026 roku były tam ogłoszenia z 25 października. Przydatne adresy (stan na październik 2026):

• Oficjalna strona parafii - parafiabledow.mkw.pl: ogłoszenia, intencje, duszpasterze, historia parafii.
• Karta parafii w archidiecezji - archwwa.pl: adres, dekanat i telefon.
• Adres parafii - Stary Rynek 13, 05-620 Błędów (według archwwa.pl).
• Telefon kancelarii - 48 668 00 59 (według archwwa.pl, październik 2026).
• Intencje i sprawy kancelaryjne - załatwia się je w kancelarii parafialnej. Ofiara jest dobrowolna.

Jak sprawdzić aktualne godziny Mszy?

Najpierw zajrzyj do najnowszych ogłoszeń na parafiabledow.mkw.pl. Nie podaję tu godzin, bo się zmieniają. Do tego źródła różnią się formą zapisu: strona parafii odsyła do planu intencji, a karta w archidiecezji podaje stały wykaz. Krok po kroku:

1. Otwórz najnowsze ogłoszenia parafialne na parafiabledow.mkw.pl.
2. Sprawdź, w którym kościele odbywa się dane nabożeństwo: w dużym przy Nowym Rynku czy w małym przy Starym Rynku.
3. Porównaj z kartą parafii na archwwa.pl, jeśli potrzebujesz stałego wykazu.
4. Przed przyjazdem z daleka zadzwoń do kancelarii i potwierdź godzinę, zwłaszcza w święta i w czasie odpustu.

Najczęściej zadawane pytania

Ile trwała budowa kościoła św. Józefa w Błędowie?

Około dwóch lat. Zgodę na projekt wydano 10 maja 1882 roku, a w 1884 roku kościół był gotowy i poświęcony. Uroczysta konsekracja odbyła się dopiero pięć lat później, 3 września 1889 roku.

Gdzie dokładnie stoi kościół Opieki św. Józefa?

Przy Nowym Rynku w Błędowie, w gminie Błędów w powiecie grójeckim, około 15 km od Grójca i 60 km od Warszawy. Mały kościół św. Prokopa stoi przy Starym Rynku, obok plebanii. Między nimi da się przejść pieszo.

W jakim stylu zbudowano kościół?

W stylu neobarokowym. To trójnawowy kościół z wieżą wtopioną w fasadę i półkolistą absydą. Fasadę zdobi osiem posągów z piaskowca, a w portalu widnieje oko Opatrzności.

Co znajduje się w ołtarzu głównym?

Według opisu z monografii parafii ołtarz główny jest neoklasycystyczny, z kopią obrazu „Przemienienie Pańskie”. Na zasuwach umieszczono kopię Madonny del Girolamo Correggia oraz obraz Jezusa Miłosiernego. Od 1930 roku ołtarz ma przywilej ołtarza uprzywilejowanego.

Do jakiej diecezji należy parafia w Błędowie?

Do archidiecezji warszawskiej, dekanat mogielnicki. Część mediów opisywała Błędów w dziale radomskim, stąd biorą się pomyłki. Przynależność potwierdza karta parafii na archwwa.pl.

Gdzie znaleźć nekrologi i informacje o pogrzebach w Błędowie?

Serwis parafiabledow.pl nie publikuje nekrologów. Informacje o pogrzebach parafia podaje w ogłoszeniach na swojej oficjalnej stronie parafiabledow.mkw.pl. Formalności pogrzebowe załatwia się w kancelarii parafialnej.

Jakie pamiątki fundatorów można zobaczyć we wnętrzu?

Najważniejsza jest tablica kolatora Jana Chryzostoma Kijewskiego, który pokrył około połowy kosztów budowy. We wnętrzu wisi też tablica „Poległym dla Polski 1914-1920”, ufundowana przez Błędowskie Koło Ziemianek. Witraże Serca Jezusa z 1933 roku ufundowała Spółdzielnia Mleczarska.

Źródła i literatura

Fakty lokalne pochodzą z monografii parafii, opublikowanej dawniej pod adresem parafiabledow.pl, gdy działała tu strona parafii. Porównałem je z hasłem w Wikipedii i kartą parafii w archidiecezji. Tam, gdzie źródła się różnią, piszę o tym w tekście.

1. Monografia parafii Błędów, rozdziały 13 i 15 oraz strony „Kościół Opieki św. Józefa” i „Dlaczego dwa kościoły”, dawna strona parafii pod adresem parafiabledow.pl, kopie w Internet Archive z lat 2014 i 2019.
2. Wikipedia: Błędów (powiat grójecki), stan z października 2026.
3. Archidiecezja Warszawska: karta parafii pw. św. Prokopa Opata w Błędowie, 2026.
4. Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie, oficjalna strona, 2026 (w tym rozdział 4 historii parafii „Osada Błędów”).
5. Leon XIII, encyklika Quamquam pluries o nabożeństwie do św. Józefa, 15 sierpnia 1889.
6. Pius IX, dekret Quemadmodum Deus ogłaszający św. Józefa patronem Kościoła powszechnego, 1870.
7. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1214-1218, 1983.
8. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Poznań 1999, Mt 1,18-25.

Fot. MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons