Konsekracja kościoła w Błędowie w 1889 roku - abp Chościak-Popiel i trzy bramy

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 7.11.2026

Spis rozdziałów

Kiedy konsekrowano kościół św. Józefa w Błędowie?

Konsekracja kościoła w Błędowie odbyła się 3 września 1889 roku. Kościół Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku konsekrował wtedy arcybiskup metropolita warszawski Wincenty Teofil Chościak-Popiel. Świątynię zbudowano w latach 1882-1884 i poświęcono w 1884 roku. Według monografii parafii na uroczystość z 1889 roku wzniesiono trzy bramy triumfalne.

Monografię parafii czytałem w zrzutach dawnej strony parafiabledow.pl zachowanych w Internet Archive (rozdział 13, zrzut z lutego 2014 r.). Autor podaje trzy fakty: datę, nazwisko konsekratora i trzy bramy. Na tym koniec. Nie opisuje przebiegu nabożeństwa, kazania ani listy gości, więc ja też ich nie dopowiadam. Wszystko, co piszę poniżej o samym obrzędzie, dotyczy obrzędu konsekracji w ogóle, a nie tego, co działo się w Błędowie.

Droga od pozwolenia na budowę do konsekracji wyglądała według monografii tak:

1. 10 maja 1882 r. wydano zgodę na projekt nowego kościoła. Zaraz potem zaczął się spór o to, czy stawiać go przy Starym, czy przy Nowym Rynku.
2. W latach 1882-1884 wzniesiono kościół według projektu D. Prussaka, który poprawił i zrealizował Adolf Bannerth z Mszczonowa.
3. W 1884 r. ukończono budowę i poświęcono kościół. Proboszczem był wtedy ks. Stanisław Wespański.
4. 3 września 1889 r. abp Chościak-Popiel konsekrował świątynię, a parafia przygotowała na tę okazję trzy bramy triumfalne.

Kolator Jan Chryzostom Kijewski podarował plac o powierzchni 2538 m2 i pokrył około połowy kosztów. Resztę złożyli parafianie. Szczegóły tych lat opisuję osobno w tekście o tym, jak przebiegała budowa kościoła Opieki św. Józefa 1882-1884.

Ile lat dzieliło poświęcenie od konsekracji?

Pięć lat: kościół poświęcono w 1884 roku, a konsekrowano 3 września 1889 roku. Monografia nie wyjaśnia tej przerwy. Pewne jest tylko to, że konsekracja wymagała przyjazdu biskupa, a dawny pontyfikał zakładał trwałą, murowaną budowlę i stały ołtarz. Drewnianych kościołów zwykle nie konsekrowano, tylko je błogosławiono. Murowany kościół św. Józefa spełniał ten warunek od początku.

Którego z dwóch kościołów w Błędowie dotyczy data 1889?

Data dotyczy dużego kościoła Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku, który dziś jest kościołem parafialnym parafii św. Prokopa Opata. Mały kościół św. Prokopa przy Starym Rynku powstał dopiero w latach 30. XX wieku. Skąd w jednej wsi dwie świątynie, wyjaśniam w tekście o tym, dlaczego w Błędowie są dwa kościoły. Krótko: dawny drewniany kościół spłonął w Wielkanoc 6 kwietnia 1817 roku, a po nim stała tylko tymczasowa świątynia z 1822 roku. O kolejnych klęskach piszę w tekście o tym, jak wyglądały pożary Błędowa i odbudowy kościoła.

Kim był abp Wincenty Teofil Chościak-Popiel?

Abp Wincenty Teofil Chościak-Popiel był arcybiskupem metropolitą warszawskim od 1883 roku aż do śmierci w 1912 roku. Wcześniej kierował diecezjami płocką i kujawsko-kaliską. W 1889 roku jako metropolita konsekrował kościół Opieki św. Józefa w Błędowie. Monografia parafii podaje tylko jego nazwisko i datę, bez opisu samej wizyty.

Dla porządku zebrałem to, co da się o nim powiedzieć w związku z Błędowem, i oddzieliłem od tego, czego źródła nie podają:

• Urząd: w dniu konsekracji abp Popiel był metropolitą warszawskim, więc konsekrował kościół jako pasterz archidiecezji, na której terenie leżał Błędów.
• Przynależność dziś: parafia św. Prokopa Opata nadal należy do archidiecezji warszawskiej, do dekanatu mogielnickiego (karta parafii na archwwa.pl, 2026).
• Zadania biskupa: konsekrowanie nowych kościołów należało do zwykłych obowiązków biskupa diecezjalnego, obok wizytacji i bierzmowania.
• Brak anegdot: monografia nie wspomina o kazaniu, gościach ani długości pobytu arcybiskupa, dlatego nie powtarzam żadnych opowieści.
• Bramy: jedynym zapisanym szczegółem oprawy są trzy bramy triumfalne, którymi go witano.

Jaką funkcję pełnił konsekrator w 1889 roku?

Był arcybiskupem metropolitą warszawskim, czyli najwyższym rangą pasterzem archidiecezji. Konsekrację mógł przeprowadzić tylko biskup, dlatego jego przyjazd był dla wiejskiej parafii wydarzeniem, na które czekano latami. Taką wizytę zapamiętywano w kronice. Tak też było w Błędowie.

Czy w Błędowie gościli później inni arcybiskupi?

Tak. 26 grudnia 1933 roku Błędów odwiedził abp Stanisław Gall. Monografia odnotowuje bramę triumfalną i delegację społeczności żydowskiej, która stanęła przy niej na powitanie. To osobne wydarzenie i nie ma związku z konsekracją z 1889 roku. Inny metropolita, kard. Aleksander Kakowski, pojawia się w dziejach parafii za sprawą reorganizacji dekanatów w 1919 roku i przywileju dla ołtarza w 1930 roku. O jego wizycie monografia nie pisze.

Czym konsekracja różni się od poświęcenia?

Konsekracja, czyli dedykacja kościoła, to uroczysty obrzęd, którym biskup na stałe przeznacza budynek do kultu Bożego. Należą do niego namaszczenie ołtarza i ścian krzyżmem, okadzenie i dokument przechowywany w kurii. Pobłogasławienie jest obrzędem prostszym i może go dokonać prezbiter. Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 roku omawia oba obrzędy w kan. 1205-1218.

Tu łatwo się pogubić, bo słowa znaczą co innego w różnych tekstach. W polskim przekładzie KPK „poświęcenie” to właśnie dedykacja (łac. dedicatio), a prostszy obrzęd nazywa się „pobłogosławieniem” (benedictio). W dawnych kronikach i w mowie potocznej „poświęcenie” często oznacza ten drugi, skromniejszy obrzęd. Monografia z Błędowa mówi o „poświęceniu” w 1884 roku i „konsekracji” w 1889 roku, więc rozróżnia dwa wydarzenia.

Parafraza: Poświęcenie (dedykacja) każdego miejsca świętego należy do biskupa diecezjalnego i do tych, którzy są z nim zrównani w prawie. Biskup może zlecić je innemu biskupowi, a w wyjątkowych wypadkach prezbiterowi. - Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1206, 1983

Poświęcenie w 1884 i konsekracja w 1889: dwa etapy

W Błędowie widać klasyczny porządek. Najpierw kościół pobłogosławiono, żeby można było w nim od razu odprawiać Msze. Pełny obrzęd przyszedł później, razem z biskupem. Dwuetapowe otwieranie świątyń było w XIX wieku częste, zwłaszcza w parafiach wiejskich, do których biskup docierał rzadko.

Poświęcenie kościoła w Kodeksie Prawa Kanonicznego

Prawo z 1889 roku to nie obecny Kodeks. Obowiązujący KPK powstał w 1983 roku, a pierwszy kodeks dopiero w 1917 roku. Współczesne kanony dobrze jednak tłumaczą pojęcia, którymi posługuje się monografia:

• Kan. 1205 definiuje miejsca święte jako przeznaczone do kultu przez poświęcenie lub pobłogosławienie według ksiąg liturgicznych.
• Kan. 1208 nakazuje spisać dokument poświęcenia w dwóch egzemplarzach: jeden trafia do kurii diecezjalnej, drugi do archiwum kościoła.
• Kan. 1217 §1 poleca, by ukończony kościół jak najszybciej poświęcić albo przynajmniej pobłogosławić.
• Kan. 1217 §2 stanowi, że kościoły katedralne i parafialne poświęca się uroczystym obrzędem.
• Kan. 1218 mówi, że każdy kościół ma swój tytuł, czyli wezwanie, którego po poświęceniu nie wolno zmienić.
• Kan. 1237 §2 nakazuje zachować tradycję umieszczania pod stałym ołtarzem relikwii męczenników lub innych świętych.

Kanon 1208 opisuje ogólną normę. Nie wiem, czy dokument z 1889 roku przetrwał pożary i wojny, i źródła tego nie mówią.

Kto według prawa kanonicznego może poświęcić kościół?

Biskup diecezjalny lub osoba z nim zrównana w prawie (kan. 1206). Biskup może przekazać to zadanie innemu biskupowi, a w wyjątkowych sytuacjach prezbiterowi. Pobłogosławienie należy do ordynariusza, który może zlecić je kapłanowi (kan. 1207). Dlatego w 1884 roku wystarczył ksiądz, a w 1889 roku przyjechał arcybiskup.

Jak wyglądał obrzęd konsekracji w XIX wieku?

XIX-wieczna konsekracja trwała kilka godzin. Według potrydenckiego Pontificale Romanum obejmowała czuwanie przy relikwiach, trzykrotną procesję wokół kościoła, kropienie wodą gregoriańską, namaszczenie dwunastu krzyży na ścianach i ołtarza krzyżmem, złożenie relikwii w ołtarzu, okadzenie i pierwszą Mszę. Obecny obrzęd z 1977 roku jest krótszy. Monografia nie opisuje przebiegu w Błędowie.

Relikwie, namaszczenie ścian i krzyże konsekracyjne

Dawny pontyfikał rozpisywał obrzęd bardzo szczegółowo. W uproszczeniu wyglądał tak:

1. Czuwanie przy relikwiach: wieczorem przed konsekracją relikwie świętych wystawiano w osobnym miejscu i czuwano przy nich przez noc.
2. Procesja wokół kościoła: biskup trzykrotnie obchodził świątynię, kropiąc jej mury, i trzykrotnie pukał pastorałem w zamknięte drzwi.
3. Alfabety w popiele: na posadzce sypano popiół w kształt krzyża św. Andrzeja, a biskup pisał na nim pastorałem alfabet grecki i łaciński.
4. Woda gregoriańska: biskup błogosławił mieszaninę wody, soli, popiołu i wina, a potem kropił nią ołtarz i wnętrze.
5. Przeniesienie relikwii: relikwie wnoszono w procesji i zamykano w grobie ołtarza (sepulcrum).
6. Namaszczenie: biskup namaszczał krzyżmem mensę ołtarza i dwanaście krzyży na ścianach, przed którymi zapalano świece.
7. Kadzidło i Msza: na ołtarzu palono kadzidło w pięciu miejscach, a potem odprawiano pierwszą Mszę na nowym ołtarzu.

Krzyże konsekracyjne (zwykle dwanaście, na pamiątkę apostołów) to namalowane lub wykute znaki w miejscach namaszczenia ścian. W wielu konsekrowanych kościołach można je zobaczyć do dziś.

Co działo się z ołtarzem podczas konsekracji?

Ołtarz był centrum obrzędu. Biskup kropił go wodą gregoriańską, składał w nim relikwie, namaszczał mensę krzyżmem w pięciu miejscach i palił na niej kadzidło. Dopiero wtedy ołtarz uznawano za konsekrowany. Dlatego dawna praktyka wymagała stałego ołtarza z kamienną mensą.

Czym różni się dzisiejszy obrzęd od XIX-wiecznego?

Obecny obrzęd jest krótszy i od początku do końca wpleciony we Mszę. Regulują go Ordo dedicationis ecclesiae et altaris z 1977 roku i jego polskie wydanie „Obrzędy poświęcenia kościoła i ołtarza”. Najważniejsze różnice:

Element	Obrzęd potrydencki (XIX w.)	Obrzęd z 1977 r.
Ramy obrzędu	Osobny obrzęd przed Mszą, trwający kilka godzin	Obrzęd włączony w Mszę, po liturgii słowa
Wejście	Trzykrotna procesja wokół kościoła i pukanie pastorałem	Uroczyste wejście i przekazanie kościoła biskupowi
Woda	Woda gregoriańska z solą, popiołem i winem	Pobłogosławiona woda na znak chrztu
Alfabety w popiele	Tak, grecki i łaciński na posadzce	Pominięte
Relikwie	Obowiązkowe, w grobie ołtarza	Zalecane, ale tylko autentyczne
Krzyże na ścianach	Dwanaście namaszczanych krzyży	Dwanaście albo cztery krzyże
Zakończenie	Kadzidło na ołtarzu, potem Msza	Okadzenie, nakrycie i oświetlenie ołtarza, liturgia eucharystyczna

Trzy bramy triumfalne: oprawa uroczystości w Błędowie

Na konsekrację kościoła w Błędowie 3 września 1889 roku przygotowano trzy bramy triumfalne, którymi witano abpa Chościaka-Popiela. Tak podaje monografia parafii. Bramy należały do zwyczaju powitania biskupa, a nie do obrzędu liturgicznego. Wyglądu bram źródło nie opisuje, dlatego nie próbuję go odtwarzać.

Brama triumfalna to tymczasowa konstrukcja stawiana na drodze, którą wjeżdża dostojny gość. W polskiej tradycji parafialnej witano tak biskupów, nowych proboszczów i prymicjantów. Zwyczaj ten nawiązuje do psalmu, który Kościół śpiewa przy uroczystych wejściach:

„Bramy, podnieście swe szczyty i unieście się, odwieczne podwoje, aby mógł wkroczyć Król chwały!” - Ps 24,7, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, 1999

Czy bramy były częścią liturgii?

Nie. Liturgiczne „wejście” w dawnym obrzędzie to procesja wokół kościoła i pukanie pastorałem w drzwi. Bramy stały na drodze do kościoła i oznaczały powitanie gościa przez wieś. Kiedy opisuje się takie uroczystości, warto oddzielić te dwie warstwy:

• Liturgia: obrzędy z pontyfikału, czyli kropienie, namaszczenie, relikwie i Msza, przewidziane przez Kościół dla każdej konsekracji.
• Zwyczaj: bramy, girlandy, banderie konne i powitania przy wjeździe, które zależały od miejscowej tradycji i zamożności parafii.
• Pobożność ludowa: pieśni, czuwania i procesje towarzyszące uroczystości, nieopisane w księgach liturgicznych.
• Kronika: w Błędowie zapisano tylko jeden element zwyczaju, właśnie trzy bramy.

Bramy triumfalne w tradycji parafii: 1889 i 1933

Bramy pojawiają się w monografii dwa razy i za każdym razem chodzi o powitanie arcybiskupa. W 1889 roku były trzy, na konsekrację. 26 grudnia 1933 roku brama witała abpa Stanisława Galla, a stała przy niej delegacja społeczności żydowskiej Błędowa. W 1921 roku Żydzi stanowili około 43% mieszkańców osady. Ta jedna scena przy bramie dobrze pokazuje wielokulturowe miasteczko, którego kilka lat później już nie było.

Biblijne korzenie poświęcenia świątyni

Zwyczaj uroczystego poświęcania świątyni ma korzenie w Starym Testamencie. Salomon modlił się przy poświęceniu świątyni jerozolimskiej (1 Krl 8), a Jezus był w Jerozolimie w czasie święta Poświęcenia świątyni (J 10,22). Katechizm Kościoła Katolickiego (nr 1179-1186) wyjaśnia, że kościół jest domem modlitwy wspólnoty, a nie miejscem, które „zamyka” Boga.

„Ale czy naprawdę zamieszka Bóg na ziemi? Przecież niebo i niebiosa najwyższe nie mogą Cię objąć, a tym mniej ta świątynia, którą zbudowałem.” - 1 Krl 8,27, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, 1999

Skąd w Biblii zwyczaj poświęcania świątyń?

Z dwóch wydarzeń: poświęcenia świątyni przez Salomona i jej ponownego poświęcenia przez Judę Machabeusza. Ewangelia według św. Jana mówi krótko: „Obchodzono wówczas w Jerozolimie uroczystość Poświęcenia świątyni. Było to w zimie” (J 10,22). Chodzi o święto ustanowione po oczyszczeniu świątyni przez Machabeuszów, obchodzone przez osiem dni (1 Mch 4,52-59).

Co oznacza kościół jako dom modlitwy?

Według Katechizmu kościół to miejsce, w którym zbiera się wspólnota, sprawuje Eucharystię i przechowuje Najświętszy Sakrament. Oto główne myśli fragmentu „Gdzie celebrować?”, podane w parafrazie:

• KKK 1179: kult Nowego Przymierza nie jest związany z jednym miejscem, bo prawdziwą świątynią jest Chrystus i wierzący.
• KKK 1180: chrześcijanie, którzy mogą swobodnie wyznawać wiarę, budują kościoły jako widzialny znak Kościoła żyjącego w danym miejscu.
• KKK 1181: kościół ma być domem modlitwy, godnym miejscem sprawowania Eucharystii i spotkania wiernych.
• KKK 1182-1185: ołtarz, tabernakulum, ambona i chrzcielnica mają w kościele swoje stałe, czytelne miejsca.
• KKK 1186: kościół ma też znaczenie eschatologiczne, bo przekroczenie jego progu zapowiada przejście do domu Ojca.

Po konsekracji: rocznica i dalsze dzieje kościoła

W pół wieku po konsekracji z 1889 roku kościół Opieki św. Józefa w Błędowie wzbogacił się o jubileuszowe tabernakulum (1900), figurę Niepokalanej (1904) i polichromię (1932-1933). W 1930 roku ołtarz główny otrzymał przywilej ołtarza uprzywilejowanego, a w 1934 roku konserwator dr J. Kluss uznał kościół za zabytek. Tak podaje monografia parafii.

Co zmieniło się w kościele w pierwszych dekadach po 1889 roku?

Wiele, choć bryła pozostała taka, jaką zaprojektowali architekci kościoła św. Józefa: Prussak i Bannerth. Kolejne kroki według monografii:

1. 1900: tabernakulum z napisem jubileuszowym (pontyfikat Leona XIII), trzy nowe ołtarze i odnowienie monstrancji z 1643 roku.
2. 1904: przed bramą stanęła figura Niepokalanej.
3. 1930: kard. Aleksander Kakowski nadał ołtarzowi głównemu przywilej ołtarza uprzywilejowanego.
4. 1932: dach pokryto blachą cynkową i wyremontowano organy z końca XIX wieku.
5. 1932-1933: firma Leona Zdziarskiego z Krakowa wykonała złocisto-białą polichromię z ośmioma polskimi świętymi w lunetach.
6. 1933: Spółdzielnia Mleczarska ufundowała witraże Serca Jezusa.
7. 1934: konserwator dr J. Kluss uznał kościół za zabytek.

Ołtarz uprzywilejowany (1930) i uznanie za zabytek (1934)

Ołtarz uprzywilejowany to dawne wyróżnienie: z Mszą odprawianą przy takim ołtarzu za zmarłego wiązał się odpust zupełny. Po reformie odpustów Pawła VI (konstytucja Indulgentiarum doctrina, 1967) Kościół zrezygnował z osobnych przywilejów dla ołtarzy. Uznanie za zabytek w 1934 roku to z kolei decyzja konserwatora. Współczesnego numeru w rejestrze zabytków nie udało mi się ustalić, więc go nie podaję.

Czym jest rocznica poświęcenia kościoła?

Rocznica poświęcenia kościoła to doroczne święto upamiętniające dzień jego dedykacji. W samym konsekrowanym kościele przepisy liturgiczne nadają mu rangę uroczystości. Nie wiem, czy i jak parafia w Błędowie obchodzi dziś rocznicę 3 września. Termin podaje parafia w kalendarzu i ogłoszeniach.

Co z konsekracji widać w kościele dziś?

Źródła, z których korzystam, nie wspominają o krzyżach konsekracyjnych, tablicy ani dokumencie z 1889 roku, więc nie twierdzę, że takie ślady istnieją. Jeśli wybierasz się do Błędowa, sprawdź wcześniej:

• Godziny otwarcia kościoła i Mszy na oficjalnej stronie parafii parafiabledow.mkw.pl, gdzie co tydzień pojawiają się ogłoszenia.
• Kartę parafii na stronie archidiecezji warszawskiej (archwwa.pl), z adresem Stary Rynek 13 i telefonem kancelarii.
• Kancelarię parafialną, jeśli chcesz zapytać o dokumenty z dziejów kościoła. Godziny jej pracy podaje strona parafii.
• Ściany nawy i prezbiterium podczas wizyty, bo tam w konsekrowanych kościołach zwykle umieszczano krzyże konsekracyjne.

Najczęściej zadawane pytania

Czy kościół św. Prokopa w Błędowie także był konsekrowany?

Monografia podaje dla małego kościoła tylko datę poświęcenia: 11 października 1936 roku, którego dokonał ks. Andrzej Gryczyński z Michałowic. O konsekracji biskupiej tej świątyni źródła nie wspominają, więc nie należy jej zakładać. Kościół zaprojektował Jan Koszczyc-Witkiewicz, a na jego wieżę przeniesiono hełm, kulę i krzyż starego kościoła.

Kto zapłacił za budowę kościoła, który konsekrowano w 1889 roku?

Według monografii kolator Jan Chryzostom Kijewski pokrył około połowy kosztów i podarował plac o powierzchni 2538 m2. Resztę zebrano ze składek parafian. W kościele wisi tablica upamiętniająca kolatora.

Ile lat minęło od zgody na budowę do konsekracji?

Ponad siedem lat. Zgodę na projekt wydano 10 maja 1882 roku, a konsekracja odbyła się 3 września 1889 roku. W tym czasie zbudowano kościół i w 1884 roku go poświęcono.

Czy kościół może utracić konsekrację?

Tak, ale tylko w szczególnych sytuacjach. Według kan. 1212 KPK miejsce święte traci poświęcenie, jeśli zostanie w znacznej części zniszczone albo na stałe przeznaczone do użytku świeckiego dekretem ordynariusza lub w praktyce. Zwykły remont, nowa polichromia czy wymiana dachu niczego tu nie zmieniają.

Czym konsekracja kościoła różni się od konsekracji biskupiej?

Konsekracja kościoła to obrzęd przeznaczający budynek do kultu Bożego. Konsekracja biskupia to dawna nazwa święceń biskupich, czyli sakramentu udzielanego osobie. Obie łączy tylko słowo i postać biskupa, który sprawuje obrzęd.

Gdzie dokładnie stoi kościół konsekrowany w 1889 roku?

Przy Nowym Rynku w Błędowie, w gminie Błędów w powiecie grójeckim (województwo mazowieckie), około 15 km od Grójca. To duży, neobarokowy kościół z wieżą wtopioną w fasadę i ośmioma posągami z piaskowca. Nie należy go mylić z Błędowem koło Dąbrowy Górniczej, znanym z Pustyni Błędowskiej.

Czy można zwiedzać kościół św. Józefa w Błędowie?

To czynny kościół parafialny, więc najłatwiej wejść do niego przed Mszą albo po niej. Aktualnych godzin nie podaję, bo się zmieniają. Przed przyjazdem sprawdź ogłoszenia na oficjalnej stronie parafii albo zadzwoń do kancelarii i uszanuj czas nabożeństw.

Źródła i literatura

1. Monografia parafii Błędów, rozdz. 13 i 15 (autor niepodany), dawna strona parafiabledow.pl, zrzuty Internet Archive z lutego 2014 r. i stycznia 2019 r.
2. Oficjalna strona Parafii św. Prokopa Opata w Błędowie, stan z października 2026 r.
3. Archidiecezja Warszawska: karta parafii Błędów, św. Prokopa Opata, 2026.
4. Błędów (powiat grójecki), Wikipedia, dostęp październik 2026.
5. Kodeks Prawa Kanonicznego, przekład polski, Pallottinum, 1983: kan. 1205-1218, 1237.
6. Katechizm Kościoła Katolickiego, wyd. polskie, Pallottinum, 1994: nr 1179-1186.
7. Pontificale Romanum: Ordo dedicationis ecclesiae et altaris, wydanie wzorcowe, 1977; wyd. polskie: Obrzędy poświęcenia kościoła i ołtarza.
8. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum, 1999: Ps 24,7; 1 Krl 8,27; J 10,22; 1 Mch 4,52-59.
9. Paweł VI, konstytucja apostolska Indulgentiarum doctrina, 1967.
10. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.