Adolf Bannerth i Prussak - architekci neobarokowego kościoła w Błędowie

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 4.11.2026

Spis rozdziałów

Adolf Bannerth i Prussak: kto zbudował kościół w Błędowie

Kościół Opieki św. Józefa w Błędowie, neobarokowy „duży kościół” przy Nowym Rynku, powstał w latach 1882-1884. Projekt przygotował D. Prussak, a budowę prowadził i projekt skorygował Adolf Bannerth z Mszczonowa. Zgodę wydano 10 maja 1882 roku, poświęcenie odbyło się w 1884, konsekracja 3 września 1889 roku (monografia parafii).

Gdy pierwszy raz czytałem monografię parafii, zatrzymało mnie, jak mało miejsca zajmują w niej ci dwaj ludzie. Kolator, proboszcz, spór chłopów o miejsce budowy: to wszystko jest opisane szczegółowo. Architekt i budowniczy dostali po jednym zdaniu. Ten tekst zbiera wszystko, co da się o nich powiedzieć bez zgadywania. Opieram się na:

• monografii parafii, zachowanej w Internet Archive (zrzuty 2014 i 2019) i publikowanej dziś na stronie parafiabledow.mkw.pl;
• opisie architektonicznym obu kościołów z tej samej monografii;
• haśle o Błędowie w Wikipedii, które niezależnie podaje styl, lata budowy i oba nazwiska;
• Kodeksie Prawa Kanonicznego (1983) i konstytucji Sacrosanctum Concilium (1963) przy sprawach poświęcenia i stylu.

Serwis jest niezależnym przewodnikiem, nie stroną parafii. Sprawy bieżące, nabożeństwa i kancelarię opisuje oficjalna strona parafiabledow.mkw.pl.

Kto zaprojektował kościół w Błędowie?

Kościół Opieki św. Józefa w Błędowie zaprojektował D. Prussak, a budowniczy Adolf Bannerth z Mszczonowa wprowadził do projektu poprawki w trakcie realizacji. Zgodę na projekt i budowę wydano 10 maja 1882 roku. Tak podaje monografia parafii, a hasło o Błędowie w Wikipedii wymienia oba nazwiska przy neobarokowej świątyni z lat 1882-1884.

D. Prussak: autor pierwotnego projektu

Prussak występuje w źródłach wyłącznie z inicjałem imienia: „D.”. Nie rozwijam go, bo żaden dokument, do którego dotarłem, nie podaje pełnego brzmienia. Każde dopisane imię byłoby zgadywaniem, a w historii lokalnej takie zgadywanie potem krąży latami jako „fakt”.

Jaki kształt nadał kościołowi projekt?

Projekt zakładał świątynię trójnawową z wieżą wtopioną w fasadę i półkolistą absydą. Według opisu architektonicznego z monografii (archiwum 2019) najważniejsze cechy bryły to:

• trzy nawy, z nawą główną sklepioną kolebkowo z lunetami;
• wieża wtopiona w fasadę, a nie stojąca obok korpusu;
• półkolista absyda zamykająca prezbiterium;
• barokizująca fasada z niszami na posągi i portalem z okiem Opatrzności;
• dwie przybudówki: kaplica Matki Bożej Anielskiej i zakrystia.

Co wiadomo o zatwierdzeniu projektu?

Wiadomo tylko tyle, że zgoda na projekt przyszła 10 maja 1882 roku. Monografia nie podaje, kto ją wydał ani ile wersji projektu powstało.

Kim był Adolf Bannerth?

Adolf Bannerth to budowniczy z Mszczonowa, który w latach 1882-1884 wzniósł kościół Opieki św. Józefa w Błędowie i skorygował projekt D. Prussaka. Monografia parafii nie podaje jego dat życia, wykształcenia ani innych realizacji. Wszystko, co o nim wiemy, pochodzi z jednej wzmianki o budowie błędowskiego kościoła.

Wykonawca z Mszczonowa i korekta projektu

Mszczonów, dziś miasto w powiecie żyrardowskim, leży kilkadziesiąt kilometrów od Błędowa. Monografia przypisuje Bannerthowi dwie role naraz: wykonawcy budowy i autora korekty projektu. To ważne, bo oznacza, że kościół, który dziś oglądamy, nie jest wiernym odbiciem rysunku Prussaka.

Skąd wiemy o Adolfie Bannercie?

Wiemy z monografii parafii, a pośrednio z Wikipedii. Ślady prowadzą do czterech miejsc:

• rozdział 13 monografii wymienia Bannertha przy budowie kościoła św. Józefa;
• hasło Wikipedii o Błędowie łączy jego nazwisko z kościołem z lat 1882-1884;
• oficjalna strona parafii publikuje pełną historię parafii opartą na tym samym tekście;
• Internet Archive przechowuje dawną wersję monografii ze strony parafiabledow.pl.

Czego monografia nie mówi o budowniczym?

Nie mówi niemal niczego poza nazwiskiem, miejscowością i zakresem pracy. Z lektury źródeł do historii ziemi grójeckiej wynika, że to typowy los dziewiętnastowiecznych budowniczych: często znamy ich z jednej wzmianki w aktach budowy, a reszta życiorysu ginie. Dlatego nie nazywam Bannertha architektem z dyplomem. Źródło mówi o wykonawcy.

Projektant czy budowniczy: kto odpowiadał za co?

Projektant opracowuje plan i bryłę świątyni, budowniczy przenosi je na plac budowy i rozwiązuje problemy, których rysunek nie przewidział. W Błędowie projekt przygotował D. Prussak, a Adolf Bannerth prowadził budowę i poprawił projekt. Ostateczny kształt kościoła jest więc wspólnym dziełem obu, co potwierdza monografia parafii.

Czym różni się projektant od budowniczego?

Projektant odpowiada za koncepcję, budowniczy za jej wykonanie w konkretnym miejscu i budżecie. Poniższa tabela zestawia to, co źródła mówią o obu twórcach błędowskiego kościoła.

Cecha	D. Prussak	Adolf Bannerth
Rola według monografii	autor projektu	wykonawca budowy i autor korekty projektu
Pochodzenie	nie podano	Mszczonów
Pełne imię	znane tylko z inicjału „D.”	Adolf
Daty życia	nie podano	nie podano
Wkład widoczny dziś	układ trójnawowy, wieża w fasadzie, absyda	realizacja bryły z poprawkami
Inne potwierdzone realizacje	brak w źródłach parafialnych	brak w źródłach parafialnych

Dlaczego budowniczy poprawiał projekt?

Monografia nie podaje powodu korekty, więc mogę opisać tylko ogólną praktykę epoki. Budowniczy w XIX wieku zwykle dostosowywał projekt do kilku czynników:

1. budżetu, bo w Błędowie połowę kosztów niósł kolator, a resztę składki parafian;
2. terenu, czyli wymiarów i ukształtowania konkretnej działki;
3. dostępnych materiałów i umiejętności miejscowych rzemieślników;
4. wymagań władz, które zatwierdzały projekt;
5. oczekiwań fundatora co do wielkości i wystroju świątyni.

Czyj jest ostateczny kształt kościoła?

Ostateczny kształt należy do obu twórców: Prussak dał koncepcję, Bannerth realizację z poprawkami. Zakresu tych poprawek nie znamy. Plac pod kościół, o powierzchni 2538 m2, podarował kolator, więc obaj pracowali na działce wskazanej przez fundatora, a nie wybranej przez siebie.

Jak przebiegała budowa w latach 1882-1884?

Budowa trwała około dwóch lat: od zgody z 10 maja 1882 roku do ukończenia i poświęcenia świątyni w 1884 roku. Poprzedził ją ostry spór o lokalizację. Połowę kosztów pokrył kolator Jan Chryzostom Kijewski, resztę parafianie, a proboszczem był wtedy ks. Stanisław Wespański (monografia parafii, archiwum 2014).

Najważniejsze etapy, w kolejności, w jakiej podaje je monografia:

1. 10 maja 1882 roku przychodzi zgoda na budowę nowej świątyni.
2. W 1882 roku wybucha spór o miejsce: Stary Rynek czy Nowy Rynek.
3. W latach 1882-1884 Adolf Bannerth stawia kościół według projektu Prussaka z własną korektą.
4. W 1884 roku kościół zostaje ukończony i poświęcony.
5. 3 września 1889 roku odbywa się konsekracja.

Zgoda z 10 maja 1882 i spór o lokalizację

Wsie i proboszcz chcieli budować na dawnym miejscu przy Starym Rynku, kolator i mieszkańcy osady wskazywali Nowy Rynek. Według monografii chłopi trzy razy nocą przewozili zwiezione materiały z powrotem na Stary Rynek, aż w końcu ustąpili. Pełną opowieść o tych nocach opisuję w tekście historia budowy kościoła Opieki św. Józefa 1882-1884. Dla architektów spór miał jeden praktyczny skutek: budowali na placu przy Nowym Rynku.

Kto zapłacił za kościół: kolator i parafianie

Kolator Jan Chryzostom Kijewski pokrył około połowy kosztów i podarował plac o powierzchni 2538 m2. Drugą połowę zebrano ze składek parafian. Tablica kolatora wisi w kościele. Tablicy budowniczego czy architekta monografia nie wymienia.

Rola proboszcza ks. Stanisława Wespańskiego

Ks. Stanisław Wespański był proboszczem w czasie budowy. Monografia wymienia go obok kolatora i twórców, a w opisie sporu umieszcza proboszcza po stronie wsi, które chciały Starego Rynku. Jak dokładnie wyglądała jego współpraca z Bannerthem na placu budowy, źródło nie mówi.

Co zostało z dzieła architektów: bryła, fasada, wnętrze

Z pracy Prussaka i Bannertha przetrwała cała bryła kościoła Opieki św. Józefa: trzy nawy, sklepienie kolebkowe z lunetami, wieża wtopiona w fasadę i półkolista absyda. Wystrój wnętrza, który dziś najbardziej rzuca się w oczy, pochodzi jednak głównie z XX wieku. Polichromię wykonano w latach 1932-1933 (monografia parafii, archiwum 2019).

Jak wygląda bryła i fasada?

Fasada jest barokizująca i to ją najlepiej widać z Nowego Rynku. Zawsze zaczynam od policzenia posągów, bo to najprostszy sposób, żeby „przeczytać” front kościoła. Jest ich osiem, wszystkie z piaskowca, a nad wejściem czuwa jeszcze jeden znak:

• czterej ewangeliści: Mateusz, Marek, Łukasz i Jan;
• śś. Piotr i Paweł, apostołowie;
• św. Wojciech w niszy;
• św. Stanisław w niszy;
• oko Opatrzności w portalu, nad wejściem.

Co w kościele pochodzi z czasów budowy?

Z lat 80. XIX wieku pochodzi przede wszystkim architektura: mury, układ naw, sklepienia, wieża i absyda. Monografia wymienia też elementy wystroju z końca XIX wieku, choć nie przypisuje ich architektom. Należą do nich organy z końca XIX wieku z figurą Dawida z harfą oraz tabernakulum z napisem jubileuszowym z 1900 roku.

Co dodano później: polichromia 1932-1933 i witraże

Późniejsze warstwy dodali inni twórcy i fundatorzy, nie Prussak ani Bannerth. Tabela pomaga oddzielić je przy zwiedzaniu.

Element	Data	Autor lub fundator według monografii
Bryła, fasada, wieża, sklepienia	1882-1884	D. Prussak (projekt), Adolf Bannerth (wykonanie i korekta)
Tabernakulum i trzy nowe ołtarze	1900	rok jubileuszowy, wykonawca nie podany
Figura Niepokalanej przed bramą	1904	nie podano
Dach z blachy cynkowej, remont organów	1932	nie podano
Polichromia klejowa, tonacja złocisto-biała	1932-1933	firma Leona Zdziarskiego z Krakowa
Witraże Serca Jezusa	1933	dar Spółdzielni Mleczarskiej

Malowidła, czyli ośmiu polskich świętych w lunetach i Ostatnią Wieczerzę w absydzie, omawiam osobno w tekście, którego tematem jest polichromia Leona Zdziarskiego.

Poświęcenie i konsekracja: 1884 i 1889

Kościół w Błędowie poświęcono w 1884 roku, zaraz po budowie, a konsekrował go abp Wincenty Teofil Chościak-Popiel 3 września 1889 roku, przy trzech bramach triumfalnych. Między tymi dwiema uroczystościami minęło pięć lat. Obowiązujący dziś Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 roku (kan. 1217 §2) wymaga, by kościoły parafialne poświęcano uroczystym obrzędem.

Czym różni się poświęcenie od konsekracji kościoła?

Poświęcenie (benedykcja) przeznaczało budynek do sprawowania liturgii, a konsekracja była najbardziej uroczystym obrzędem oddania kościoła Bogu, zastrzeżonym dla biskupa. W dzisiejszym prawie kościelnym ten najuroczystszy obrzęd nazywa się poświęceniem, czyli dedykacją kościoła. Najważniejsze punkty odniesienia:

• KPK kan. 1214 definiuje kościół jako święty budynek przeznaczony do kultu Bożego, do którego wierni mają prawo przychodzić;
• KPK kan. 1217 §2 stanowi, że kościoły, zwłaszcza katedralne i parafialne, należy poświęcić uroczystym obrzędem;
• Obrzędy poświęcenia kościoła i ołtarza to księga liturgiczna, według której biskup dokonuje dedykacji;
• KKK 1179-1186 wyjaśnia, że widzialny kościół jest znakiem Kościoła żyjącego w danym miejscu i domem modlitwy.

Kościoły, zwłaszcza katedralne i parafialne, należy poświęcić uroczystym obrzędem (parafraza). Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1217 §2, 1983

Kto konsekrował kościół w Błędowie?

Konsekracji dokonał abp Wincenty Teofil Chościak-Popiel 3 września 1889 roku. Monografia odnotowuje trzy bramy triumfalne ustawione na tę uroczystość. Odstęp pięciu lat od poświęcenia nie był niczym wyjątkowym, bo konsekracja wymagała przyjazdu biskupa do parafii.

Uznanie za zabytek w 1934 roku

W 1934 roku konserwator dr J. Kluss uznał kościół za zabytek, pięćdziesiąt lat po ukończeniu budowy (monografia parafii). Aktualny status w rejestrze zabytków można sprawdzić w wyszukiwarce zabytek.pl Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Dane sprawdzone: październik 2026.

Bannerth i Koszczyc-Witkiewicz: dwie epoki w jednej parafii

Błędów ma dwa kościoły z dwóch epok: neobarokowy kościół Opieki św. Józefa z lat 1882-1884 (projekt Prussaka, budowa Bannertha) przy Nowym Rynku i kościół św. Prokopa Opata z lat 30. XX wieku przy Starym Rynku, zaprojektowany przez Jana Koszczyca-Witkiewicza. Monografia parafii podaje dla małego kościoła lata 1934-1936, Wikipedia 1935-1938.

Czym różnią się dwa kościoły w Błędowie?

Różnią się stylem, epoką, autorem i sposobem finansowania. Zestawienie poniżej opiera się na monografii parafii.

Cecha	Kościół Opieki św. Józefa („duży”)	Kościół św. Prokopa Opata („mały”)
Położenie	Nowy Rynek	Stary Rynek, przy dawnym cmentarzu przykościelnym
Lata budowy	1882-1884	1934-1936 (monografia), 1935-1938 (Wikipedia)
Twórcy	D. Prussak, Adolf Bannerth	Jan Koszczyc-Witkiewicz
Styl	neobarok	styl ludowy z elementami zakopiańskiego
Finansowanie	kolator Kijewski (ok. połowy) i parafianie	drobne ofiary parafian, loterie fantowe, bufety odpustowe
Status	kościół parafialny	kościół filialny

Kto zaprojektował mały kościół w Błędowie?

Mały kościół zaprojektował Jan Koszczyc-Witkiewicz, autor gmachu SGH. Według monografii to jego pierwsza świątynia zaprojektowana w całości, od bryły po detal. Więcej piszę w tekście Jan Koszczyc-Witkiewicz, architekt małego kościoła. Kontrast z Bannerthem jest uderzający. O budowniczym z Mszczonowa mamy jedno zdanie, a o Witkiewiczu wiemy, że według jego projektów powstały nawet konfesjonały i żyrandole.

Jak obejrzeć oba kościoły jednego dnia?

Wystarczą cztery przystanki, bo oba rynki dzieli krótki spacer:

1. Nowy Rynek: fasada kościoła św. Józefa, osiem posągów i figura Niepokalanej z 1904 roku.
2. Wnętrze dużego kościoła: sklepienie z lunetami, organy i tablica kolatora Kijewskiego.
3. Stary Rynek: mały kościół, kwiatowe witraże z 1938 roku i wyposażenie projektu Witkiewicza.
4. Wieża małego kościoła: hełm, kula i krzyż ze starego kościoła, przeniesione z dawnej świątyni.

Przed przyjazdem sprawdź na oficjalnej stronie parafii parafiabledow.mkw.pl, kiedy kościoły są otwarte i kiedy odbywają się nabożeństwa. W czasie Mszy zwiedzanie nie jest stosowne.

Czego nie wiemy o architektach? Luki w źródłach

Nie wiemy wielu podstawowych rzeczy: pełnego imienia Prussaka, dat życia obu twórców, innych realizacji Bannertha ani zakresu jego korekty projektu. Sprawdzone przeze mnie źródła (monografia parafii, Wikipedia, archwwa.pl, stan na październik 2026) nie podają też numeru wpisu kościoła do rejestru zabytków. Te luki lepiej nazwać niż zapełniać domysłami.

Czy Bannerth zbudował inne kościoły?

Nie ma na to potwierdzenia w źródłach parafialnych. Ani monografia, ani Wikipedia nie przypisują Adolfowi Bannerthowi innych budowli. Bez aktów budowy każde takie przypisanie byłoby legendą.

Gdzie szukać dokumentów o budowie?

Dokumenty z XIX wieku, jeśli przetrwały, mogą być w archiwach kościelnych i państwowych. Oto miejsca, od których zacząłbym kwerendę:

• Archiwum Archidiecezjalne Warszawskie, bo parafia należy dziś do archidiecezji warszawskiej (dekanat mogielnicki);
• Archiwum Państwowe w Warszawie, gdzie mogą być akta władz zatwierdzających budowy w Królestwie Polskim;
• Katalog zabytków sztuki w Polsce, w części obejmującej okolice Grójca, z opisem kościoła;
• Narodowy Instytut Dziedzictwa i jego wyszukiwarka zabytek.pl, z kartami zabytków;
• kancelaria parafii, która może wiedzieć, czy w parafii zachowały się dawne księgi i plany.

Kościół nigdy nie uznał żadnego stylu artystycznego za wyłącznie swój i dopuszczał formy artystyczne każdej epoki (parafraza). Sobór Watykański II, konstytucja Sacrosanctum Concilium, art. 123, 1963

Jak czytelnik może pomóc?

Jeśli masz w rodzinnym archiwum list, fotografię albo dokument z budowy, możesz przekazać mi jego opis. Publikuję tylko to, co da się potwierdzić źródłem. Nawet dawna pocztówka z Nowego Rynku wnosi więcej niż domysły.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Adolf Bannerth był architektem z wykształcenia?

Tego nie wiadomo. Źródła parafialne opisują go jako wykonawcę budowy z Mszczonowa, który skorygował projekt, ale nie podają jego wykształcenia ani tytułu zawodowego. Bez dokumentów nie należy nazywać go architektem dyplomowanym.

Dlaczego kościół w Błędowie ma styl neobarokowy?

W XIX wieku architekci chętnie sięgali po style historyczne, a barok kojarzył się z okazałą architekturą kościelną. Projekt Prussaka nawiązuje do tej tradycji fasadą z ośmioma posągami i wieżą wtopioną we front. Sobór Watykański II przypomina w konstytucji Sacrosanctum Concilium (art. 123), że Kościół nie uważa żadnego stylu za wyłącznie swój.

Kim był kolator Jan Chryzostom Kijewski?

Był kolatorem, czyli patronem kościoła z obowiązkiem jego wspierania. Podarował plac o powierzchni 2538 m2 i pokrył około połowy kosztów budowy. W sporze o lokalizację stał po stronie Nowego Rynku, a jego tablica pamiątkowa znajduje się w kościele.

Czy można zobaczyć oryginalne plany kościoła?

Monografia parafii nie wskazuje, gdzie są plany ani czy się zachowały. Jeśli przetrwały, mogą leżeć w archiwach kościelnych lub państwowych. Pytania o dostęp kieruj do Archiwum Archidiecezjalnego Warszawskiego albo do kancelarii parafii przez jej oficjalną stronę.

Gdzie stoi duży kościół w Błędowie?

Kościół Opieki św. Józefa stoi przy Nowym Rynku w Błędowie, w powiecie grójeckim, w województwie mazowieckim. Mały kościół św. Prokopa stoi przy Starym Rynku, pod adresem parafii: Stary Rynek 13.

Ile lat minęło od zgody na budowę do konsekracji?

Minęło ponad siedem lat: od 10 maja 1882 roku do 3 września 1889 roku. Sama budowa zajęła około dwóch lat i zakończyła się poświęceniem w 1884 roku. Kolejne pięć lat kościół czekał na konsekrację, której dokonał abp Chościak-Popiel.

Źródła i literatura

1. Parafia Rzymskokatolicka pw. św. Prokopa Opata w Błędowie, Pełna wersja historii parafii i kościołów, oficjalna strona parafii, 2026.
2. Monografia parafii Błędów, rozdziały 13 i 15 (historia_pelna13, historia_pelna15), dawna strona parafiabledow.pl w Internet Archive, zrzuty z 2014 i 2019 roku.
3. Błędów (powiat grójecki), Wikipedia, wolna encyklopedia, stan na październik 2026.
4. Archidiecezja Warszawska, Błędów, parafia św. Prokopa Opata, 2026.
5. Kodeks Prawa Kanonicznego, 1983, kan. 1214 i 1217 §2.
6. Katechizm Kościoła Katolickiego, 1994, nr 1179-1186.
7. Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, 1963, art. 122-127.
8. Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, wyszukiwarka zabytków, 2026.
9. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.