Organy w kościele św. Józefa w Błędowie - instrument z końca XIX wieku

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 5.11.2026

Spis rozdziałów

Jakie organy są w kościele św. Józefa w Błędowie?

Organy w kościele św. Józefa w Błędowie to instrument z końca XIX wieku. Stoją w parafialnym kościele Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku, zbudowanym w latach 1882-1884. Prospekt zdobi figura króla Dawida z harfą. Monografia parafii odnotowuje remont organów w 1932 roku. Nie podaje natomiast nazwiska budowniczego ani liczby głosów.

Do Błędowa przyciągnęły mnie dwa kościoły przy dwóch rynkach. Organy w dużym kościele okazały się jednym z najsłabiej opisanych elementów wnętrza: w źródłach jest o nich zaledwie kilka zdań. Właśnie dlatego zebrałem w jednym miejscu wszystko, co da się o nich powiedzieć bez zgadywania.

Z którego wieku są organy w Błędowie?

Organy w Błędowie pochodzą z końca XIX wieku. Taką datę podaje opis architektoniczny kościoła w monografii parafii, zachowany na dawnej stronie parafii (zrzut z 2019 roku). Kościół wzniesiono w latach 1882-1884, więc instrument powstał najpewniej w czasie budowy albo w pierwszych latach po niej. Dokładnego roku źródła nie podają.

Co mówi monografia parafii o instrumencie?

Monografia wymienia organy wśród elementów wyposażenia kościoła. Tak wygląda pełna lista informacji, które da się z niej wyczytać:

• Datowanie: organy określono jako instrument z końca XIX wieku.
• Dekoracja: na organach stoi figura Dawida z harfą, czyli biblijnego króla i psalmisty.
• Remont: w 1932 roku przeprowadzono remont organów, w tym samym roku co pokrycie dachu blachą cynkową.
• Kontekst: instrument należy do wyposażenia neobarokowego kościoła parafialnego, a nie małego kościoła św. Prokopa.
• Brak danych technicznych: w tekście nie ma liczby głosów, manuałów, typu traktury ani nazwiska organmistrza.

Pełną wersję historii parafii i kościołów publikuje dziś oficjalna strona parafii. Ten serwis jest od niej niezależny.

Gdzie stoi kościół św. Józefa?

Kościół Opieki św. Józefa, nazywany „dużym kościołem”, stoi przy Nowym Rynku w Błędowie. Błędów leży w powiecie grójeckim, w dekanacie mogielnickim Archidiecezji warszawskiej. Mały kościół św. Prokopa Opata stoi przy Starym Rynku. Skąd ten podział, wyjaśniam w tekście o tym, jak powstały dwa kościoły jednej parafii. Projekt dużej świątyni przygotował D. Prussak, a poprawił go i zrealizował Adolf Bannerth z Mszczonowa. Ich historię opisuję osobno: architekci kościoła Prussak i Bannerth.

Skąd figura Dawida z harfą na organach?

Figura króla Dawida z harfą zdobi organy, bo w Biblii Dawid jest muzykiem i psalmistą. Według Pierwszej Księgi Samuela (1 Sm 16,23) grał Saulowi, żeby przynieść mu ulgę. Druga Księga Samuela (2 Sm 6,5) opisuje, jak wraz z Izraelem świętował przed Panem przy dźwiękach instrumentów. Psalm 150 wzywa do chwalenia Boga na instrumentach, a organy pełnią podobną funkcję w liturgii.

Dawid w Biblii: muzyk i psalmista

Dawid trafia na prospekty organowe z kilku konkretnych powodów, wszystkich zakorzenionych w tekście Pisma Świętego:

• 1 Sm 16,23: młody Dawid gra Saulowi, a zły duch odstępuje od króla. To najstarszy biblijny obraz muzyki, która przynosi ukojenie.
• 2 Sm 6,5: Dawid i cały dom Izraela świętują przed Panem przy dźwiękach instrumentów, gdy Arka Przymierza wędruje do Jerozolimy.
• 2 Sm 6,14: Dawid tańczy z całych sił przed Panem. Muzyka i ruch stają się formą modlitwy.
• Tytuły psalmów: wiele psalmów w Biblii Tysiąclecia ma w nagłówku przypisanie do Dawida. Tradycja nazywa go więc autorem Psałterza, choć to przypisanie tradycyjne, a nie historyczne ustalenie.
• Ikonografia kościelna: w sztuce sakralnej Dawid z instrumentem strunowym od wieków oznacza muzykę na chwałę Boga. Obok św. Cecylii to jeden z częstych motywów na organach.

Oglądając wnętrza kościołów z przełomu XIX i XX wieku na ziemi grójeckiej i wokół niej, regularnie widuję ten sam zestaw: anioły z trąbami, lira albo harfa, czasem Cecylia przy pozytywie. Błędowski Dawid wpisuje się w tę tradycję.

Psalm 150 jako hymn instrumentów

Psalm 150 zamyka Księgę Psalmów i jest w całości wezwaniem do chwały. Wymienia kolejno instrumenty dęte, strunowe i perkusyjne. Właśnie dlatego tak dobrze pasuje do organów, które łączą w sobie barwy wielu instrumentów.

Chwalcie Pana dźwiękiem rogu, na harfie i cytrze, bębnem i tańcem, na strunach i flecie, na dźwięcznych cymbałach; wszystko, co żyje, niech chwali Pana (parafraza Ps 150,3-6). - Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum, Poznań 2000

Dlaczego w Biblii Tysiąclecia Dawid gra na cytrze, a na organach trzyma harfę?

Te dwa obrazy różnią się z powodu przekładu. Biblia Tysiąclecia w 1 Sm 16,23 oddaje hebrajskie słowo kinnor jako „cytrę”. Sztuka europejska utrwaliła jednak Dawida z harfą i ten wariant widać w Błędowie. Obie wersje oznaczają ten sam instrument strunowy, na którym przyszły król grał przy dworze Saula.

Remont organów w 1932 roku: co odnotowała monografia?

Monografia parafii podaje, że organy w kościele św. Józefa w Błędowie wyremontowano w 1932 roku. W tym samym roku dach kościoła pokryto blachą cynkową. Źródło nie wymienia organmistrza, zakresu prac ani kosztów. Remont przypadł na lata 1932-1933, kiedy odnowiono niemal całe wnętrze świątyni.

Prace w kościele w latach 1932-1933

Remontu organów nie da się zrozumieć bez szerszego tła. W ciągu dwóch lat parafia przeprowadziła kilka dużych prac:

• Dach: w 1932 roku kościół otrzymał pokrycie z blachy cynkowej.
• Organy: w 1932 roku odbył się remont instrumentu, odnotowany w monografii jednym zdaniem.
• Polichromia: w latach 1932-1933 krakowska firma Leona Zdziarskiego wykonała malowidła klejowe w tonacji złocisto-białej.
• Witraże: w 1933 roku Spółdzielnia Mleczarska ufundowała witraże z przedstawieniem Serca Jezusa.
• Ochrona zabytku: w 1934 roku konserwator dr J. Kluss uznał kościół za zabytek.

Jak wygląda chronologia wyposażenia kościoła od 1882 do 1934 roku?

Remont organów przypada mniej więcej w połowie pięćdziesięcioletniego okresu urządzania kościoła. Pełniej opisuje go historia budowy kościoła św. Józefa, a tabela zestawia daty z monografii parafii (zrzuty dawnej strony z lat 2014 i 2019).

Rok	Wydarzenie	Związek z organami
1882	Zgoda na budowę nowego kościoła (10 maja)	Początek budowy świątyni, dla której powstały organy
1884	Ukończenie i poświęcenie kościoła	Najwcześniejszy możliwy czas montażu instrumentu w tym wnętrzu
1889	Konsekracja przez abp. Wincentego Teofila Chościaka-Popiela (3 września)	Kościół w pełni urządzony do liturgii
1900	Tabernakulum, trzy nowe ołtarze, odnowienie monstrancji	Pierwsza fala uzupełniania wyposażenia
1930	Przywilej ołtarza uprzywilejowanego (kard. Aleksander Kakowski)	Brak bezpośredniego związku
1932	Dach z blachy cynkowej, remont organów	Jedyny udokumentowany remont instrumentu
1932-1933	Polichromia Leona Zdziarskiego	Organy w odnowionym, malowanym wnętrzu
1934	Dr J. Kluss uznaje kościół za zabytek	Ochrona obejmuje budynek; brak wzmianki o samym instrumencie

Kto remontował organy w 1932 roku?

Monografia parafii nie podaje, kto remontował organy w 1932 roku. Nie znamy nazwiska organmistrza ani firmy, nie wiadomo też, czy wymieniano piszczałki, miech czy mechanizm. Tej luki nie uzupełniam: nazwisko wzięte z innego kościoła okolicy byłoby zgadywaniem.

Jaką rolę mają organy w liturgii?

Organy wspierają w liturgii śpiew wiernych i nadają obrzędom uroczysty charakter. Nie są ozdobnikiem ani koncertem. Konstytucja Sacrosanctum Concilium z 1963 roku (nr 120) nazywa organy piszczałkowe tradycyjnym instrumentem Kościoła łacińskiego, który należy otaczać wielkim szacunkiem. W Polsce szczegóły reguluje instrukcja Konferencji Episkopatu Polski z 2017 roku.

Organy piszczałkowe w Sacrosanctum Concilium

Sobór Watykański II poświęcił muzyce kościelnej cały rozdział VI konstytucji o liturgii. W numerze 120 wyróżnił organy piszczałkowe spośród wszystkich instrumentów.

W Kościele łacińskim organy piszczałkowe należy otaczać wielkim szacunkiem jako tradycyjny instrument muzyczny, którego dźwięk dodaje obrzędom blasku i podnosi dusze ku Bogu (parafraza). - Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, nr 120, 1963

Ten sam numer dopuszcza inne instrumenty, jeśli nadają się do użytku sakralnego, odpowiadają godności świątyni i rzeczywiście pomagają wiernym. Organy pozostają jednak punktem odniesienia.

Instrukcja KEP o muzyce liturgicznej

Instrukcja Konferencji Episkopatu Polski o muzyce liturgicznej po Soborze Watykańskim II z 2017 roku przenosi ogólne zasady soborowe na polskie warunki. Z perspektywy osoby zwiedzającej kościół najważniejsze są w niej następujące założenia:

• Pierwszeństwo organów: organy piszczałkowe pozostają podstawowym instrumentem liturgicznym w kościołach w Polsce.
• Rola organisty: organista jest posługującym w liturgii, a nie tylko muzykiem. Akompaniuje śpiewowi i dobiera pieśni do okresu liturgicznego.
• Kwalifikacje: instrukcja oczekuje od organistów przygotowania muzycznego i liturgicznego.
• Troska o instrument: dokument zwraca uwagę na konserwację organów, w tym zabytkowych.
• Śpiew zgromadzenia: organy mają podtrzymywać śpiew wiernych, a nie go zagłuszać.

Czy w Adwencie i Wielkim Poście gra się na organach?

Tak, ale z ograniczeniami. Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego (OWMR 313, wydanie z 2002 roku) zaleca w Adwencie umiar, żeby nie uprzedzać pełnej radości Bożego Narodzenia. W Wielkim Poście organy mają jedynie podtrzymywać śpiew. Wyjątkiem są czwarta niedziela Wielkiego Postu (Laetare), uroczystości i święta. To norma liturgiczna. Konkretny dobór muzyki w danej parafii jest już sprawą miejscowej praktyki.

Organy a śpiew w Błędowie: Godzinki, schola Angelico

Organy w Błędowie nigdy nie brzmiały same. Według dawnej strony parafii (zrzuty z lat 2008 i 2019) w niedziele o świcie śpiewano Godzinki o Niepokalanym Poczęciu. Od 1984 roku działał też młodzieżowy zespół, który od 1985 roku nosi nazwę schola Angelico. O aktualnych nabożeństwach i ich godzinach informuje oficjalna strona parafii.

Czym są Godzinki o Niepokalanym Poczęciu?

Godzinki o Niepokalanym Poczęciu to śpiewane nabożeństwo maryjne zbudowane na wzór liturgii godzin. Ma kolejne części: Jutrznię, Prymę, Tercję, Sekstę, Nonę, Nieszpory i Kompletę. To pobożność ludowa, a nie część Mszy. Błędowską tradycję opisuję w tekście Godzinki śpiewane o świcie.

Czym była schola Angelico?

Schola Angelico to młodzieżowy zespół muzyczny parafii, wyrastający z dziecięcego zespołu „Cecylianki” z połowy lat 70. Jej historia z dawnej strony parafii wygląda tak:

1. Połowa lat 70.: dziecięce „Cecylianki” grają na mandolinach i akordeonie.
2. 1984: powstaje młodzieżowy zespół.
3. 1985: zespół przyjmuje nazwę Angelico i gra na 10-leciu koronacji obrazu w Lewiczynie.
4. Kolejne lata: dwie kasety, w tym „ANGELICO Śpiewa Panu i Maryi” oraz nagranie kolęd i pieśni adwentowych.
5. Jasełka i misteria: przedstawienia Męki Pańskiej i jasełka z szopką krytą strzechą.
6. 2006-2007: nagrody w konkursach, m.in. na Radomskich Spotkaniach Kolęd i Pastorałek.

Czy organy i schola grały razem?

Źródła tego nie opisują. Wiadomo tylko, że mandoliny i akordeon scholi brzmiały w tym samym kościele co organy i że zespół grał także na Mszach odpustowych w okolicy. Nazwisk organistów ani członków zespołu tu nie podaję.

Czego nie wiemy o błędowskich organach?

O organach w Błędowie nie wiemy, kto je zbudował, w którym dokładnie roku powstały, ile mają głosów i manuałów ani jaką mają trakturę. Nie znamy też zakresu remontu z 1932 roku. Pewne są trzy rzeczy: koniec XIX wieku, figura Dawida z harfą i remont w 1932 roku, wszystkie z monografii parafii.

Kto zbudował organy w Błędowie?

Budowniczy organów w Błędowie nie jest znany z dostępnych źródeł. Monografia parafii podaje projektanta kościoła (D. Prussak), wykonawcę (Adolf Bannerth) i kolatora, który sfinansował około połowy budowy (Jan Chryzostom Kijewski). Nazwiska organmistrza nie podaje. Odpowiedzi mogą kryć archiwalia parafii i archidiecezji, ale nie są opublikowane.

Czy organy w Błędowie są zabytkiem?

To zależy od tego, co rozumiemy przez zabytek. Według monografii parafii dr J. Kluss uznał w 1934 roku za zabytek cały kościół. Numeru wpisu kościoła ani samych organów do obecnego wojewódzkiego rejestru zabytków nie udało mi się ustalić w dostępnych źródłach. Nie twierdzę więc, że instrument jest wpisany do rejestru jako osobny obiekt.

Dlaczego nie uzupełniam luk domysłami?

Podanie przybliżonych danych byłoby łatwe, ale nieuczciwe. Brakuje następujących informacji:

• Organmistrz: brak nazwiska budowniczego i warsztatu.
• Rok budowy: znamy tylko określenie „koniec XIX wieku”.
• Dyspozycja: brak liczby głosów, manuałów i opisu pedału.
• Traktura: nie wiadomo, czy jest mechaniczna, pneumatyczna czy elektryczna.
• Remont 1932: brak wykonawcy i zakresu prac.
• Losy wojenne: monografia opisuje zabranie dzwonów w 1941 roku, ale nie wspomina o organach.

Jak obejrzeć organy podczas zwiedzania?

Organy w kościele św. Józefa najłatwiej obejrzeć przy okazji Mszy niedzielnej, kiedy kościół jest otwarty. Według historii parafii z połowy XX wieku w dużym kościele odprawiano przede wszystkim Msze niedzielne i pogrzeby. Aktualne godziny Mszy podaje oficjalna strona parafii. Telefon kancelarii na stronie archidiecezji to 48 668 00 59 (dane sprawdzone: październik 2026).

Kiedy najłatwiej zastać kościół otwarty?

Najpewniej w niedzielę, przed Mszą i po niej. W dni powszednie nabożeństwa odbywały się tradycyjnie w małym kościele św. Prokopa przy Starym Rynku, więc duży kościół może być wtedy zamknięty. Zanim pojedziesz do Błędowa, sprawdź aktualny porządek nabożeństw na stronie parafii albo zadzwoń do kancelarii.

Czy można wejść na chór?

To zależy od zgody parafii. Chór muzyczny jest miejscem pracy organisty, a nie częścią trasy zwiedzania. Wejście na chór, obejrzenie instrumentu z bliska albo grę na organach trzeba uzgodnić wcześniej w kancelarii parafii. Monografia nie opisuje, gdzie dokładnie stoi instrument, więc najlepiej zapytać o to przy okazji wizyty.

Jak oglądać organy z szacunkiem dla modlących się?

Kościół św. Józefa jest przede wszystkim miejscem modlitwy. Kilka prostych zasad pozwala obejrzeć wnętrze nikomu nie przeszkadzając:

1. Przyjdź przed Mszą lub po niej, nie w trakcie liturgii.
2. Oglądaj prospekt z nawy, najlepiej z jej środka, skąd widać figurę Dawida.
3. Zdjęcia rób bez lampy błyskowej i nie w czasie nabożeństwa.
4. Nie wchodź na chór bez zgody, nawet jeśli schody są otwarte.
5. O grę na instrumencie pytaj w kancelarii, nie organistę tuż przed Mszą.
6. Połącz wizytę z małym kościołem przy Starym Rynku, oddalonym o kilka minut spaceru.

Organy na tle wnętrza kościoła z lat 1882-1884

Organy są jednym z kilkunastu opisanych elementów wnętrza kościoła Opieki św. Józefa. Świątynia jest trójnawowa, nawa główna ma sklepienie kolebkowe z lunetami, wieża jest wtopiona w fasadę, a absyda zamknięta półkoliście. Polichromię z lat 1932-1933 utrzymano w tonacji złocisto-białej. Opis pochodzi z monografii parafii (zrzut dawnej strony z 2019 roku).

Polichromia, ołtarze, tablice

Instrument z figurą Dawida dobrze wpisuje się w program malarski wnętrza. Szczegółowo opisuje go tekst polichromia Leona Zdziarskiego, a najważniejsze elementy to:

• Polichromia klejowa firmy Leona Zdziarskiego z Krakowa (1932-1933), ze stylizowanymi kandelabrami i liliami.
• Ośmiu polskich świętych w lunetach, m.in. Wojciech, Stanisław, Jadwiga Śląska, Jan Kanty i Kazimierz.
• Ostatnia Wieczerza według Leonarda w absydzie i kopia Madonny Rafaela.
• Ołtarz główny neoklasycystyczny z kopią „Przemienienia Pańskiego”, kopią Madonny del Girolamo Correggia i obrazem Jezusa Miłosiernego.
• Tabernakulum z 1900 roku z napisem jubileuszowym papieża Leona XIII.
• Ołtarz boczny św. Izydora i kaplica z kopią Matki Bożej Anielskiej według Murilla (ołtarz z 1900 roku).
• Tablice: kolatora Jana Chryzostoma Kijewskiego oraz „Poległym dla Polski 1914-1920”, ufundowana przez Błędowskie Koło Ziemianek.

Co jeszcze zobaczyć w kościele św. Józefa?

Na zewnątrz warto zatrzymać się przy fasadzie. Stoi na niej osiem posągów z piaskowca: czterech ewangelistów, święci Piotr i Paweł, a w niszach święci Wojciech i Stanisław. W portalu umieszczono „oko Opatrzności”, a przed bramą figurę Niepokalanej z 1904 roku. Biblijny Dawid na organach i ewangeliści na fasadzie tworzą razem spójny program, czytelny także dla kogoś, kto nie zna historii parafii.

Jak zaplanować obejście wnętrza?

Proponuję kolejność, która prowadzi od wejścia do prezbiterium i z powrotem. Najpierw fasada i figura Niepokalanej. Potem nawa główna z lunetami. Dalej ołtarz główny i kaplica Matki Bożej Anielskiej. Na koniec warto odwrócić się w stronę wejścia i obejrzeć organy z Dawidem. Wychodząc, łatwo przeoczyć tablicę poległych, więc zwróć na nią uwagę.

Najczęściej zadawane pytania

Czy organy w Błędowie są starsze niż kościół?

Nic na to nie wskazuje. Monografia parafii mówi o organach z końca XIX wieku, a kościół zbudowano w latach 1882-1884. Nie ma żadnych danych o przeniesieniu instrumentu ze starszej świątyni, np. z tymczasowego kościoła z 1822 roku przy Starym Rynku.

Czy na organach w Błędowie odbywają się koncerty?

Dostępne źródła nie wspominają o stałym cyklu koncertów organowych w Błędowie. O wydarzeniach muzycznych, jeśli się odbywają, informuje oficjalna strona parafii w ogłoszeniach. Tam też najlepiej sprawdzić aktualne terminy.

Kto to jest organista i czym się zajmuje?

Organista prowadzi muzykę w czasie liturgii. Akompaniuje śpiewowi wiernych, dobiera pieśni do okresu liturgicznego i dba o instrument. Jego zadania i oczekiwane kwalifikacje opisuje instrukcja Konferencji Episkopatu Polski o muzyce liturgicznej z 2017 roku.

Czy w małym kościele św. Prokopa też są organy?

Opisy wyposażenia małego kościoła, projektowanego przez Jana Koszczyca-Witkiewicza, wymieniają boazerię, konfesjonały, świeczniki, ambonkę, chrzcielnicę, ludowy ołtarz i dwanaście witraży, ale nie organy. Nie znaczy to, że nie ma tam żadnego instrumentu. Najprościej sprawdzić to na miejscu.

Co symbolizuje harfa Dawida na organach?

Harfa Dawida oznacza muzykę, która służy Bogu i przynosi pokój ludziom. Nawiązuje do sceny z 1 Sm 16,23 i do Psalmu 150, który wzywa do chwały na instrumentach strunowych. Na organach przypomina, że instrument nie gra dla samego siebie.

Do której diecezji należy kościół św. Józefa w Błędowie?

Kościół należy do parafii św. Prokopa Opata w Błędowie, w dekanacie mogielnickim Archidiecezji warszawskiej. Nie należy do diecezji radomskiej, choć część mediów opisywała sprawy Błędowa w działach radomskich. Potwierdza to strona archidiecezji (stan na październik 2026).

Źródła i literatura

1. Monografia parafii (historia parafii i kościołów, opis architektoniczny), dawna strona parafiabledow.pl, zrzuty z lat 2014 i 2019 w Internet Archive; pełna wersja historii parafii na stronie Parafii św. Prokopa Opata w Błędowie.
2. Archidiecezja Warszawska, Parafia Błędów - św. Prokopa Opata, stan na październik 2026.
3. Wikipedia, hasło „Błędów (powiat grójecki)”.
4. Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, 4 grudnia 1963, nr 120, vatican.va.
5. Konferencja Episkopatu Polski, Instrukcja o muzyce liturgicznej po Soborze Watykańskim II, 2017, episkopat.pl.
6. Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego, nr 313, na podstawie Missale Romanum, editio typica tertia, 2002.
7. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu (Biblia Tysiąclecia), wyd. V, Pallottinum, Poznań 2000: 1 Sm 16,23; 2 Sm 6,5.14; Ps 150.
8. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.