Fasada kościoła św. Józefa w Błędowie - osiem posągów i oko Opatrzności

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 7.11.2026

Spis rozdziałów

Fasada kościoła św. Józefa w Błędowie w skrócie

Fasada kościoła św. Józefa w Błędowie ma osiem posągów z piaskowca. Są to czterej ewangeliści, święci Piotr i Paweł, a w niszach święci Wojciech i Stanisław. W portalu umieszczono oko Opatrzności, a przed bramą stoi figura Niepokalanej z 1904 r. Kościół Opieki św. Józefa powstał w latach 1882-1884 przy Nowym Rynku. Tak opisuje go monografia parafii.

Na tę fasadę patrzę zawsze trochę inaczej niż na inne neobarokowe kościoły Mazowsza. Stoi przy Nowym Rynku, bo w 1882 r. kolator i mieszkańcy osady wygrali spór z chłopami, którzy trzy razy nocą wozili zwiezione materiały z powrotem na Stary Rynek. Każdy posąg stoi więc w miejscu, o które się kłócono. Na początek najważniejsze fakty:

• Kościół Opieki św. Józefa jest dużym, parafialnym kościołem Błędowa i stoi przy Nowym Rynku (archiwum dawnej strony parafii, 2019).
• Lata budowy to 1882-1884, a zgodę na projekt wydano 10 maja 1882 r. (monografia parafii, rozdz. 13).
• Program rzeźbiarski tworzy osiem posągów z piaskowca: 4 ewangelistów, 2 apostołów i 2 patronów Polski.
• Oko Opatrzności umieszczono w portalu, czyli nad wejściem głównym.
• Figura Niepokalanej z 1904 r. stoi przed bramą kościoła.

Jak wygląda fasada kościoła św. Józefa?

Fasada kościoła św. Józefa w Błędowie jest barokizująca i ma wieżę wtopioną w lico. Zdobi ją osiem posągów z piaskowca. Za nią kryje się trójnawowa bazylika z nawą główną sklepioną kolebkowo z lunetami i półkolistą absydą. Tak przedstawia ją opis architektoniczny z dawnej strony parafii (zrzut z 2019 r.), a Wikipedia określa kościół jako neobarokowy, zbudowany w latach 1882-1884.

Wieża wtopiona w fasadę i barokizujący kostium

Wieża nie stoi obok korpusu ani nad nim. Wyrasta z samej fasady i tworzy z nią jedną pionową oś. Z Nowego Rynku widać więc wejście, portal, posągi i hełm wieży jako jeden obraz. Słowo „barokizujący” dobrze tu pasuje. Budowniczowie z lat 80. XIX w. nie wznosili kościoła barokowego. Ubrali nowy budynek w kostium epoki sprzed dwustu lat.

• Wieża jest wtopiona w fasadę i wyznacza jej środkową oś.
• Posągi: osiem figur z piaskowca rozmieszczonych na elewacji i w niszach.
• Portal zwieńcza oko Opatrzności, czyli najmniejszy, a zarazem najważniejszy znak całej fasady.
• Przybudówki to kaplica Matki Bożej Anielskiej i zakrystia (archiwum, 2019).
• Dach w 1932 r. pokryto blachą cynkową (monografia parafii).

W jakim stylu zbudowano kościół św. Józefa?

Kościół zbudowano w stylu neobarokowym w latach 1882-1884. Projekt przygotował D. Prussak, a korektę i wykonawstwo powierzył parafii Adolf Bannerth z Mszczonowa. Ich drogę zawodową opisuję osobno w tekście o tym, jak Prussak i Bannerth, architekci kościoła, pracowali przy Nowym Rynku. Kolator Jan Chryzostom Kijewski pokrył około połowy kosztów, a resztę złożyli parafianie.

Bryła i przybudówki: co widać od frontu?

Od frontu widać przede wszystkim fasadę z wieżą. Trzy nawy, absyda i przybudówki odsłaniają się dopiero z boku. Kościół stanął na placu o powierzchni 2538 m², który podarował kolator. Poświęcono go w 1884 r., a konsekrował 3 września 1889 r. abp Wincenty Teofil Chościak-Popiel. Monografia odnotowuje przy tej okazji trzy bramy triumfalne.

Kogo przedstawiają posągi na fasadzie?

Osiem posągów na fasadzie kościoła Opieki św. Józefa w Błędowie przedstawia czterech ewangelistów, świętych Piotra i Pawła oraz, w niszach, świętych Wojciecha i Stanisława. Wszystkie wykuto z piaskowca. Tak opisuje je monografia parafii zachowana w archiwum dawnej strony (zrzut z 2019 r.). Źródła nie podają autora rzeźb ani roku ich wykonania.

Tabela zbiera to, co da się powiedzieć o każdej grupie bez dopisywania szczegółów, których źródła nie zawierają:

Postać	Miejsce na fasadzie	Kim była
Czterej ewangeliści (Mateusz, Marek, Łukasz, Jan)	Na fasadzie, wśród ośmiu posągów	Autorzy czterech Ewangelii Nowego Testamentu
św. Piotr	Na fasadzie	Apostoł, pierwszy wśród Dwunastu, nazwany Skałą (Mt 16,18)
św. Paweł	Na fasadzie	Apostoł narodów, autor listów Nowego Testamentu
św. Wojciech	W niszy	Biskup praski, misjonarz i męczennik (997), patron Polski
św. Stanisław ze Szczepanowa	W niszy	Biskup krakowski, męczennik (1079), patron Polski

Czterej ewangeliści

Czterej ewangeliści, czyli Mateusz, Marek, Łukasz i Jan, zajmują połowę programu rzeźbiarskiego. Na fasadzie pełnią rolę zapowiedzi: kto wchodzi do kościoła, wchodzi tam, gdzie czyta się Ewangelię. Tradycja chrześcijańska łączy ich z wizją czterech istot z Księgi Ezechiela (Ez 1,10) i z Apokalipsy (Ap 4,7). Prorok widzi istoty o twarzach człowieka, lwa, wołu i orła.

Jak rozpoznać ewangelistów w rzeźbie?

Ewangelistów rozpoznaje się zwykle po symbolach. Na Zachodzie, gdzie przyporządkowanie utrwalił m.in. św. Hieronim, wyglądają one tak:

• św. Mateusz: człowiek lub anioł, bo jego Ewangelia zaczyna się od rodowodu Jezusa.
• św. Marek: lew, bo jego tekst otwiera głos wołającego na pustyni.
• św. Łukasz: wół, zwierzę ofiarne, bo zaczyna od ofiary Zachariasza w świątyni.
• św. Jan: orzeł, bo jego prolog „wznosi się” najwyżej, ku odwiecznemu Słowu.
• Księga lub zwój to drugi częsty atrybut każdego z czterech.

Uczciwie zaznaczam jedno: monografia nie opisuje, czy posągi w Błędowie mają takie atrybuty. Podaję klucz do lektury, a nie opis. Sprawdźcie go własnym okiem na miejscu.

Święci Piotr i Paweł

Apostołowie Piotr i Paweł od wieków stoją obok siebie jako dwa filary Kościoła. Kościół wspomina ich razem 29 czerwca, w jedną uroczystość. Ich obecność na fasadzie ma prostą wymowę: świątynia stoi na fundamencie apostołów. Najkrócej mówi o tym słowo Jezusa do Piotra:

„Ty jesteś Piotr [czyli Skała], i na tej Skale zbuduję Kościół mój, a bramy piekielne go nie przemogą.” - Ewangelia według św. Mateusza 16,18, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, 1999

Którzy święci stoją w niszach fasady?

W niszach stoją św. Wojciech i św. Stanisław, główni patroni Polski. Chodzi o św. Stanisława ze Szczepanowa, biskupa krakowskiego. Nie należy go mylić ze św. Stanisławem Kostką, którego przedstawiono w lunetach polichromii we wnętrzu. Jako własną interpretację dodam, że w 1882 r. Błędów leżał w zaborze rosyjskim. Dwóch patronów Polski na frontonie było wtedy czytelnym znakiem, choć monografia nie podaje motywów tego wyboru.

Piaskowiec jako materiał rzeźb

Piaskowiec to skała osadowa, miękka i łatwa w obróbce. To dlatego tak chętnie rzeźbiono w nim detal architektoniczny XIX wieku. Ma jednak słabe strony:

• Wilgoć wnika w pory kamienia i z czasem osłabia powierzchnię.
• Mróz rozsadza nasiąknięty kamień, przez co kruszą się nosy, palce i fałdy szat.
• Zanieczyszczenia powietrza zostawiają ciemne naloty, typowe dla starych fasad.
• Porosty i mchy łatwo osiadają w zagłębieniach nisz.

Co oznacza oko Opatrzności w portalu?

Oko Opatrzności w portalu kościoła w Błędowie to chrześcijański symbol Boga, który widzi świat i się o niego troszczy. Trójkąt odsyła do Trójcy Świętej, a promienie do chwały Bożej. Monografia parafii potwierdza obecność znaku w portalu. Katechizm Kościoła Katolickiego (nr 302-308, 1994) opisuje Opatrzność jako troskę, z jaką Bóg prowadzi stworzenie do celu.

Trójkąt, oko i promienie: jak czytać symbol

Symbol składa się z trzech warstw. Każda coś znaczy osobno, a razem tworzą jedno zdanie o Bogu:

1. Trójkąt równoboczny oznacza jednego Boga w trzech Osobach: trzy równe boki tworzą jedną figurę.
2. Oko oznacza Boga, który widzi i czuwa. Psalm 33,18 mówi o oku Pana zwróconym na tych, którzy się Go boją.
3. Promienie rozchodzące się od trójkąta oznaczają chwałę i światło Boże.
4. Miejsce w portalu sprawia, że wchodzący przechodzi „pod okiem” Boga. To bardzo stary sposób mówienia o progu świątyni.

„Oto nie zdrzemnie się ani nie zaśnie Ten, który czuwa nad Izraelem.” - Księga Psalmów 121,4, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, 1999

Czym jest Opatrzność Boża w nauczaniu Kościoła?

Opatrzność Boża to zarządzenia, przez które Bóg prowadzi stworzenie do doskonałości. Tak definiuje ją Katechizm w nr 302. Kolejne punkty, do nr 308, wyjaśniają, że Bóg działa także przez ludzi i przyczyny stworzone. Opatrzność nie odbiera więc człowiekowi wolności.

Opatrznością Bożą nazywamy zarządzenia, przez które Bóg prowadzi swoje stworzenie do tej doskonałości. - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 302, wyd. polskie Pallottinum, 1994

Czy oko Opatrzności to symbol masoński?

Nie, w kościele oko w trójkącie jest symbolem chrześcijańskim. W sztuce kościelnej upowszechniło się w epoce nowożytnej, zwłaszcza w baroku. Później przejęły je także symbolika świecka i wolnomularska. To, że jakiś znak przejęto, nie zmienia jego pierwotnego sensu. W Błędowie trzeba go czytać w kontekście nauczania o Opatrzności (KKK 302-308), a nie sensacyjnych teorii.

Po co kościołowi tak bogata fasada?

Bogata fasada kościoła św. Józefa w Błędowie mówi, zanim ktokolwiek przekroczy próg. Ewangeliści, apostołowie i patroni Polski streszczają w kamieniu wiarę, którą wnętrze rozwija. Sobór Watykański II w Konstytucji Sacrosanctum Concilium (1963, art. 122) uczy, że sztuka sakralna z natury odnosi się do piękna Bożego i ma kierować ludzką myśl ku Bogu.

Czy rzeźby na fasadzie mają znaczenie religijne, czy tylko dekoracyjne?

Mają przede wszystkim znaczenie religijne, a dekoracja jest środkiem, nie celem. Katechizm (nr 1159-1162) wyjaśnia, że ikonografia przekazuje orędzie ewangeliczne obrazem, tak jak Pismo przekazuje je słowem. Trzeba tu jednak oddzielić dwie sprawy:

• Nauka Kościoła: święte obrazy i figury służą przepowiadaniu i modlitwie (KKK 1159-1162).
• Dokument soborowy: Sacrosanctum Concilium, art. 122, łączy wartość sztuki sakralnej z jej skierowaniem ku Bogu.
• Moda epoki: wybór neobaroku to upodobanie stylowe XIX wieku, a nie wymóg doktrynalny.
• Decyzja fundatorów: zestaw postaci ustalili budowniczowie i parafia, ale monografia nie zapisała, kto dokładnie.
• Funkcja miejska: fasada wieńczy Nowy Rynek, więc pełni też rolę reprezentacyjną dla osady.

Jak fasada łączy się z wnętrzem kościoła?

Fasada i wnętrze tworzą jeden program: od apostołów i ewangelistów na zewnątrz do polskich świętych w środku. W lunetach nawy firma Leona Zdziarskiego z Krakowa namalowała w latach 1932-1933 ośmiu polskich świętych. Wśród nich znów są Wojciech i Stanisław, a obok Jadwiga Śląska, Jan Kanty, Kazimierz i Stanisław Kostka. Więcej o tych malowidłach piszę w tekście o tym, czym jest polichromia Leona Zdziarskiego. Ten sam wątek patronów wraca więc pół wieku po budowie.

Figura Niepokalanej przed bramą (1904)

Figura Niepokalanej stoi przed bramą kościoła Opieki św. Józefa w Błędowie od 1904 r. Tak podaje opis architektoniczny z dawnej strony parafii (zrzut z 2019 r.). Dla oglądającego jest pierwszym punktem programu: Maryja witająca przy wejściu na teren przykościelny, jeszcze przed fasadą z posągami. Jej dzieje opisuję osobno w tekście, który poświęciłem tematowi figura Niepokalanej z 1904 roku.

Kiedy postawiono figurę przed kościołem?

Figurę postawiono w 1904 r., dwadzieścia lat po ukończeniu kościoła. Zbiegło się to z 50. rocznicą ogłoszenia dogmatu o Niepokalanym Poczęciu w 1854 r. Źródła nie mówią jednak, że jubileusz był powodem fundacji. Traktuję to więc jako zbieżność dat, a nie wyjaśnienie.

Czego dotyczy dogmat o Niepokalanym Poczęciu?

Dogmat o Niepokalanym Poczęciu mówi, że Maryja od pierwszej chwili poczęcia była zachowana od zmazy grzechu pierworodnego. Ogłosił go papież Pius IX 8 grudnia 1854 r. Nie należy go mylić z dziewiczym poczęciem Jezusa. To nieporozumienie zdarza się bardzo często. Najważniejsze punkty:

• Treść: wolność Maryi od grzechu pierworodnego od chwili Jej poczęcia (KKK 491).
• Data ogłoszenia: 8 grudnia 1854 r., papież Pius IX.
• Uroczystość: Niepokalane Poczęcie NMP obchodzi się 8 grudnia.
• Częsta pomyłka: dogmat dotyczy poczęcia Maryi, a nie poczęcia Jezusa.

Na co zwrócić uwagę, oglądając fasadę?

Fasadę kościoła św. Józefa najlepiej oglądać z Nowego Rynku w Błędowie, w pięciu krokach: od figury Niepokalanej, przez portal z okiem Opatrzności i nisze, po posągi i wieżę. Do tego nie trzeba wchodzić do kościoła. Błędów leży około 15 km od Grójca i 60 km od Warszawy, według wstępu do monografii parafii.

Skąd najlepiej oglądać fasadę?

Najlepszy widok daje Nowy Rynek, naprzeciw wejścia. Stamtąd cała oś z wieżą mieści się w jednym spojrzeniu. Proponuję taką kolejność:

1. Figura Niepokalanej (1904) przed bramą: od niej zaczyna się droga do kościoła.
2. Portal z okiem Opatrzności: podejdźcie bliżej, bo z daleka trójkąt i promienie łatwo przeoczyć.
3. Nisze ze św. Wojciechem i św. Stanisławem: zwróćcie uwagę na stroje biskupie obu postaci.
4. Posągi ewangelistów: spróbujcie odczytać, czy mają symbole z Ez 1,10 i Ap 4,7.
5. Święci Piotr i Paweł: dwaj apostołowie zamykający program.
6. Wieża: na koniec spójrzcie w górę, na hełm wyrastający z lica fasady.

Co zobaczyć po obejrzeniu fasady?

Po obejrzeniu fasady naturalnym krokiem jest wnętrze, o ile kościół jest otwarty, a w środku nie trwa nabożeństwo. Najciekawsze są złocisto-biała polichromia oraz ołtarz główny z kopią Przemienienia Pańskiego. Aktualne godziny nabożeństw i informacje o dostępności kościoła podaje oficjalna strona parafii: parafiabledow.mkw.pl. Sprawdźcie ją przed przyjazdem.

Jak fotografować fasadę z szacunkiem dla miejsca?

Fasadę fotografuje się z zewnątrz, z rynku, nikomu nie przeszkadzając. Kilka zasad, którymi kieruję się sam:

• Pora: fotografujcie poza godzinami Mszy i pogrzebów, bo wtedy przed kościołem gromadzą się wierni.
• Ludzie: nie róbcie zdjęć osobom wchodzącym na modlitwę.
• Brama: nie blokujcie wejścia statywem ani grupą.
• Światło: ostre światło z boku najlepiej wydobywa fakturę piaskowca.
• Detal: teleobiektyw lub zoom pozwala obejrzeć posągi z bliska bez wspinania się na ogrodzenie.

Fasada św. Józefa a kościół św. Prokopa: czym się różnią?

Fasada kościoła św. Józefa i bryła kościoła św. Prokopa w Błędowie to dwa różne światy. Pierwsza jest neobarokowa, z lat 1882-1884, z ośmioma posągami z piaskowca. Drugi kościół, mały, przy Starym Rynku, zaprojektował w latach 30. XX w. Jan Koszczyc-Witkiewicz w stylu ludowym z elementami zakopiańskimi. Tak podają monografia parafii i Wikipedia.

Dlaczego w Błędowie stoją dwa kościoły?

Dwa kościoły stoją w Błędowie z powodu sporu o lokalizację w 1882 r. Wsie i proboszcz chcieli budować przy Starym Rynku, a kolator Kijewski i mieszkańcy osady przy Nowym. Wygrał Nowy Rynek. Na starym miejscu, przy dawnym cmentarzu przykościelnym, w latach 30. XX w. stanął mały kościół św. Prokopa. Całość opisuję w tekście o tym, jak zwiedzać dwa kościoły w Błędowie: przewodnik dla odwiedzających.

Czym różni się mały kościół od dużego?

Mały kościół nie ma barokizującego programu rzeźb. Jego wyrazem są drewno, ludowy detal i witraże. Tabela zestawia obie świątynie:

Cecha	Kościół Opieki św. Józefa	Kościół św. Prokopa Opata
Położenie	Nowy Rynek	Stary Rynek
Lata budowy	1882-1884	1934-1936 (monografia); Wikipedia: 1935-1938
Architekt	D. Prussak, korekta: Adolf Bannerth	Jan Koszczyc-Witkiewicz
Styl	Neobarok, fasada barokizująca	Styl ludowy z elementami zakopiańskimi
Dekoracja frontu	8 posągów z piaskowca, oko Opatrzności	Wieżyczka z miedzianym hełmem i kulą ze starego kościoła
Rola w parafii	Kościół parafialny	Kościół filialny

• Materiał: w dużym kościele dominuje kamień rzeźb, w małym drewno boazerii i konfesjonałów.
• Witraże: w małym kościele 12 witraży z motywami roślinnymi wykonała w 1938 r. firma Antoniego Pacholczyka.
• Ciągłość: na hełm małego kościoła przeniesiono krzyż i kulę ze starej świątyni.
• Patroni: w dużym kościele na fasadzie są apostołowie i patroni Polski, w małym czci się obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy.

Najczęściej zadawane pytania

Kto zaprojektował kościół z tą fasadą?

Projekt przygotował D. Prussak, a korektę projektu i budowę przeprowadził Adolf Bannerth z Mszczonowa. Kościół powstał w latach 1882-1884, gdy proboszczem był ks. Stanisław Wespański. Monografia parafii nie podaje natomiast nazwiska rzeźbiarza ośmiu posągów.

Dlaczego na fasadzie są polscy święci?

W niszach stoją św. Wojciech i św. Stanisław, główni patroni Polski. Monografia nie podaje motywów tego wyboru. Ten sam wątek wraca jednak we wnętrzu: w lunetach polichromii z lat 1932-1933 namalowano ośmiu polskich świętych, w tym obu patronów z fasady.

Czy fasadę można obejrzeć, gdy kościół jest zamknięty?

Tak. Fasada, portal z okiem Opatrzności i figura Niepokalanej są widoczne od strony Nowego Rynku o każdej porze. Wnętrze najlepiej zwiedzać poza nabożeństwami, a aktualne informacje podaje oficjalna strona parafii pod adresem parafiabledow.mkw.pl.

Kiedy konsekrowano kościół św. Józefa w Błędowie?

Kościół konsekrował 3 września 1889 r. abp Wincenty Teofil Chościak-Popiel, pięć lat po poświęceniu w 1884 r. Monografia parafii odnotowuje, że z tej okazji postawiono trzy bramy triumfalne.

Czy kościół św. Józefa jest zabytkiem?

Tak. Według monografii parafii w 1934 r. konserwator dr J. Kluss uznał kościół za zabytek. Obecne dane o wpisie do rejestru zabytków prowadzi Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków w Warszawie i tam najlepiej o nie pytać.

Kto ufundował kościół przy Nowym Rynku?

Kolator Jan Chryzostom Kijewski pokrył około połowy kosztów budowy i podarował plac o powierzchni 2538 m². Resztę zebrali parafianie ze składek. W kościele wisi tablica upamiętniająca kolatora.

Jak dojechać do kościoła św. Józefa w Błędowie?

Błędów leży w powiecie grójeckim, nad Mogielanką, około 15 km od Grójca, 7 km od Mogielnicy i 60 km od Warszawy. Kościół św. Józefa stoi przy Nowym Rynku, w centrum dawnej osady. Kancelaria parafii mieści się natomiast pod adresem Stary Rynek 13.

Źródła i literatura

1. Monografia parafii św. Prokopa Opata w Błędowie, rozdz. 13 i opis architektoniczny (historia_pelna13, historia_pelna15), dawna strona parafii zachowana w Internet Archive (Wayback Machine), zrzuty z 2014 i 2019 r.
2. Wikipedia: Błędów (powiat grójecki), stan z 2026 r.
3. Oficjalna strona Parafii św. Prokopa Opata w Błędowie, 2026.
4. Archidiecezja Warszawska: Błędów, parafia św. Prokopa Opata, 2026.
5. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 302-308, 491, 1159-1162, wyd. polskie Pallottinum, Poznań 1994.
6. Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, art. 122, 1963.
7. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu (Biblia Tysiąclecia), wyd. V, Pallottinum, Poznań 1999: Ez 1,10; Ap 4,7; Mt 16,18; Ps 33,18; Ps 121,4.
8. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.