Polichromia Leona Zdziarskiego - malowidła w kościele św. Józefa w Błędowie

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 6.11.2026

Spis rozdziałów

Kto namalował polichromię w Błędowie?

Polichromię kościoła Opieki św. Józefa w Błędowie wykonała w latach 1932-1933 firma Leona Zdziarskiego z Krakowa. To dekoracja klejowa w złocisto-białej tonacji. Są w niej stylizowane kandelabry i lilie, ośmiu polskich świętych w lunetach sklepienia oraz Ostatnia Wieczerza według Leonarda da Vinci w absydzie. Tak opisuje ją monografia parafii zachowana na dawnej stronie parafiabledow.pl.

Ten serwis jest niezależnym przewodnikiem, a nie stroną parafii. Ogłoszenia i aktualne informacje parafia publikuje na swojej stronie parafiabledow.mkw.pl. Do Błędowa przyciągnęły mnie dwa kościoły przy dwóch rynkach. Kiedy czytałem monografię parafii, zauważyłem, że malowidła w dużym kościele dostały w niej tylko kilka zdań. A da się z nich wyczytać sporo.

Firma Leona Zdziarskiego z Krakowa i lata 1932-1933

Źródło podaje niewiele, ale konkretnie. Monografia parafii (zrzuty dawnej strony z lutego 2014 r. i stycznia 2019 r.) wymienia o polichromii takie informacje:

• Wykonawca: monografia wskazuje firmę Leona Zdziarskiego, nie pojedynczego malarza.
• Miasto: firma działała w Krakowie, czyli ponad 250 km od Błędowa.
• Czas prac: prace prowadzono w latach 1932-1933, bez podanych miesięcy.
• Technika: dekorację wykonano jako polichromię klejową.
• Tonacja i motywy: przeważa złoto i biel, a w ornamencie powtarzają się stylizowane kandelabry i lilie.
• Program figuralny: w lunetach jest 8 polskich świętych, w absydzie Ostatnia Wieczerza według Leonarda, do tego kopia Madonny Rafaela.

Biografii Leona Zdziarskiego tu nie znajdziesz. Monografia podaje tylko nazwę firmy i miasto. Wolę zostawić tę lukę otwartą, niż wypełniać ją domysłami.

Kościół po 50 latach: dlaczego wtedy malowano

W 1932 r. kościół stał od 48 lat. Zbudowano go w latach 1882-1884 według projektu D. Prussaka z korektą Adolfa Bannertha z Mszczonowa. Więcej o nich piszę w tekście Bannerth i Prussak, architekci kościoła. Konsekracji 3 września 1889 r. dokonał abp Wincenty Teofil Chościak-Popiel. Polichromia nie była osobnym kaprysem. Należała do kilkuletniej odnowy świątyni:

Rok	Prace i wydarzenia w kościele św. Józefa	Źródło
1930	Ołtarz główny otrzymuje przywilej ołtarza uprzywilejowanego (kard. Aleksander Kakowski)	monografia parafii
1932	Dach pokryty blachą cynkową, remont organów	monografia parafii
1932-1933	Polichromia klejowa firmy Leona Zdziarskiego	monografia parafii
1933	Witraże Serca Jezusa, dar Spółdzielni Mleczarskiej	monografia parafii
1934	Konserwator dr J. Kluss uznaje kościół za zabytek	monografia parafii

Rok po zakończeniu malowania dr J. Kluss uznał świątynię za zabytek. Dzięki temu polichromia z lat 1932-1933 od początku należy do zabytkowego wnętrza.

Czym jest polichromia klejowa?

Polichromia klejowa to wielobarwna dekoracja malarska ścian i sklepień. Maluje się ją farbami, w których pigment wiąże spoiwo klejowe, i kładzie na suchy tynk (technika a secco). Ma matową powierzchnię, pozwala szybko pokryć duże sklepienia i źle znosi wilgoć. Taką techniką pomalowano wnętrze kościoła św. Józefa w Błędowie w latach 1932-1933.

Na przełomie XIX i XX wieku firmy dekoratorskie chętnie stosowały tę technikę w kościołach. Ekipa mogła w jeden sezon pokryć ornamentem całą nawę bez czekania, aż tynk zwiąże.

Polichromia a fresk: różnice techniki

Fresk maluje się na mokrym tynku. Polichromię klejową maluje się na suchym. Z tej jednej różnicy wynika cała reszta:

Cecha	Fresk (buon fresco)	Polichromia klejowa (a secco)
Podłoże	świeży, mokry tynk wapienny	suchy, związany tynk
Wiązanie barwy	pigment wiąże się z tynkiem podczas wysychania	pigment trzyma spoiwo klejowe
Tempo pracy	tyle, ile da się zamalować w jeden dzień	duże płaszczyzny bez pośpiechu
Poprawki	trudne, często trzeba skuć tynk	łatwe w trakcie pracy
Odporność na wodę	stosunkowo wysoka	niska, farbę może rozmyć wilgoć

Dlaczego farba klejowa nie lubi wody?

Klej zwierzęcy albo roślinny rozpuszcza się w wodzie, więc wilgoć osłabia spoiwo i pigment zaczyna się osypywać. Na zwiedzaniu kościołów z tego okresu regularnie słyszę kilka pomyłek językowych:

• „Freski w Błędowie”: to określenie jest nieścisłe, bo źródło mówi o polichromii klejowej.
• „Malowidło na płótnie”: polichromia leży bezpośrednio na tynku, a obrazy ołtarzowe to osobna sprawa.
• „Zwykłe malowanie ścian”: polichromia ma program, czyli dobrane sceny, postacie i ornament.
• „Polichromia znaczy fresk”: słowo polichromia mówi tylko o wielobarwności, a o technice nic nie przesądza.

Złocisto-biała tonacja: kandelabry, lilie i ornament

Złocisto-biała tonacja nadaje charakter wnętrzu kościoła Opieki św. Józefa. Firma Zdziarskiego oparła dekorację na jasnym tle, złoceniach i powtarzalnych motywach stylizowanych kandelabrów i lilii. Na tym ornamencie umieściła sceny figuralne. Nawa główna ma sklepienie kolebkowe z lunetami, a półkolista absyda zamyka oś wnętrza.

Jak czytać ornament sklepienia?

Ornament nie jest tu tłem z przypadku. Prowadzi wzrok od wejścia ku ołtarzowi. Na co patrzeć:

• Kandelabry: stylizowane świeczniki nawiązują do światła liturgii i powtarzają się rytmicznie w dekoracji.
• Lilie: ten kwiatowy motyw najsilniej łączy dekorację z patronem kościoła.
• Złocenia: złoto na jasnym tle łapie światło dzienne z okien nawy.
• Lunety: trójkątne wcięcia w kolebce sklepienia służą jako ramy dla postaci świętych.
• Absyda: półkolista ściana za ołtarzem skupia całą kompozycję na Ostatniej Wieczerzy.

Ornament najlepiej widać przy dziennym świetle, z połowy nawy głównej. Z tego miejsca kolebka sklepienia układa się w jeden ciąg.

Lilia jako symbol w sztuce chrześcijańskiej

W ikonografii chrześcijańskiej lilia oznacza czystość. Malarze dodają ją Maryi, często w scenach Zwiastowania, oraz św. Józefowi, którego przedstawia się z kwitnącą laską albo gałązką lilii. W kościele pod wezwaniem Opieki św. Józefa motyw lilii pasuje więc do patrona świątyni. Monografia nie mówi wprost, że dekorator tak zaplanował. To moje odczytanie symbolu, nie zapis ze źródła.

Co przedstawia Ostatnia Wieczerza w absydzie?

Ostatnia Wieczerza w absydzie kościoła św. Józefa to scena posiłku Jezusa z apostołami w Wieczerniku, namalowana według słynnej kompozycji Leonarda da Vinci. Monografia parafii opisuje ją jako malowidło „według Leonarda”, czyli kopię wzoru, a nie samodzielną kompozycję krakowskiej firmy. Wisi tam, gdzie wzrok wiernych kieruje się podczas Mszy.

Wzór: Ostatnia Wieczerza Leonarda da Vinci

Oryginał Leonardo namalował w latach 1495-1498 na ścianie refektarza dominikanów przy kościele Santa Maria delle Grazie w Mediolanie. Ciekawy jest tu wątek techniki. Leonardo nie malował fresku, tylko eksperymentował na suchym tynku, i właśnie dlatego jego dzieło zaczęło niszczeć jeszcze za jego życia. Polichromia w Błędowie też jest malowidłem na suchym podłożu, więc z mediolańskim oryginałem łączy ją nie tylko kompozycja, ale i podobna słabość wobec wilgoci.

W kopiach wzoru Leonarda najczęściej rozpoznaje się te elementy:

• Chrystus w centrum: postać na tle okna stanowi oś całej sceny.
• Apostołowie w grupach po trzech: dwunastu uczniów układa się w cztery poruszone grupy.
• Długi stół: wszyscy siedzą po jednej stronie, twarzą do patrzącego.
• Moment reakcji: gesty apostołów pokazują poruszenie po zapowiedzi zdrady.
• Perspektywa: linie sufitu i ścian zbiegają się na głowie Chrystusa.

Scena z Ewangelii: Mt 26 i Łk 22

Ostatnią Wieczerzę opisują między innymi Ewangelia według św. Mateusza (Mt 26,20-29) i według św. Łukasza (Łk 22,14-20) w przekładzie Biblii Tysiąclecia. U Mateusza Jezus najpierw zapowiada, że jeden z uczniów Go wyda, a potem bierze chleb i kielich i ustanawia Eucharystię. Łukasz dodaje polecenie, by uczniowie czynili to na Jego pamiątkę. Kompozycja Leonarda pokazuje pierwszy z tych momentów, czyli poruszenie po zapowiedzi zdrady.

Dlaczego scena trafiła do absydy?

Absyda góruje nad ołtarzem, a Katechizm Kościoła Katolickiego uczy, że Eucharystię Chrystus ustanowił właśnie podczas Ostatniej Wieczerzy (KKK 1323, 1337). Malowidło nad ołtarzem łączy więc obraz z tym, co dzieje się podczas Mszy pod nim. Taki układ spotyka się w wielu kościołach z przełomu XIX i XX wieku.

Ośmiu polskich świętych w lunetach sklepienia

W lunetach sklepienia nawy głównej kościoła św. Józefa firma Zdziarskiego namalowała ośmiu świętych i błogosławionych związanych z Polską. Monografia parafii wymienia Wojciecha, Stanisława, Jadwigę Śląską, Jana Kantego, Kazimierza, Stanisława Kostkę, bł. Salomeę i Klemensa Dworzaka. Ten program powstał w latach 1932-1933, czternaście lat po odzyskaniu niepodległości.

Kogo przedstawiają malowidła w lunetach?

Monografia podaje te imiona, ale nie mówi, w której lunecie znajduje się która postać:

1. Św. Wojciech: biskup i męczennik, jeden z głównych patronów Polski.
2. Św. Stanisław: biskup krakowski i męczennik, drugi z dawnych patronów Polski.
3. Św. Jadwiga Śląska: księżna, patronka Śląska.
4. Św. Jan Kanty: profesor Akademii Krakowskiej.
5. Św. Kazimierz: królewicz z dynastii Jagiellonów.
6. Św. Stanisław Kostka: młody jezuita, patron młodzieży.
7. Bł. Salomea i Klemens Dworzak: dwie postaci dopełniające ósemkę, wymienione w źródle obok najbardziej znanych patronów.

Jak rozpoznać każdego świętego po atrybutach, opisuję osobno w artykule polscy święci w lunetach. Tu wystarczy krótki przegląd.

Dlaczego w latach 30. malowano polskich świętych?

W międzywojniu wiele parafii dobierało do dekoracji świętych z polskiej historii. W Błędowie to samo wnętrze ma jeszcze jeden ślad tamtych lat, czyli tablicę „Poległym dla Polski 1914-1920” ufundowaną przez Błędowskie Koło Ziemianek. Święci w lunetach i tablica pochodzą z jednego pokolenia parafian, którzy pamiętali wojnę i odzyskanie państwa.

Kopia Madonny Rafaela we wnętrzu

Kopia Madonny Rafaela należy do programu polichromii kościoła św. Józefa w Błędowie. Tak wymienia ją monografia parafii obok Ostatniej Wieczerzy i świętych w lunetach. Rafael Santi (1483-1520) namalował kilkadziesiąt Madonn i w kościelnych dekoracjach kopiowano go częściej niż prawie każdego innego mistrza. Źródło nie mówi jednak, którą z jego Madonn odtworzono.

Którą Madonnę Rafaela skopiowano?

Tego nie wiadomo z dostępnych źródeł. Monografia pisze tylko o kopii Madonny Rafaela. Najlepiej porównać malowidło na miejscu ze znanymi wersjami, na przykład z Madonną Sykstyńską czy Madonną della Seggiola. Nie podam jednak nazwy, której źródło nie potwierdza.

Po co wiejskiemu kościołowi kopia arcydzieła?

Kopia pozwalała pokazać parafianom obraz, którego większość nigdy nie zobaczyłaby w Rzymie, Dreźnie czy Mediolanie. Kościół św. Józefa działa trochę jak galeria kopii, bo według monografii są w nim też:

• Kopia „Przemienienia Pańskiego”: obraz w neoklasycystycznym ołtarzu głównym.
• Kopia Madonny del Girolamo Correggia: obraz na zasuwie ołtarza głównego.
• Kopia Matki Bożej Anielskiej według Murilla: obraz w kaplicy, w ołtarzu z 1900 r.
• Ostatnia Wieczerza według Leonarda: malowidło w absydzie, część polichromii.
• Obraz Jezusa Miłosiernego: druga zasuwa ołtarza głównego.

Po co w kościele malowidła? Nauczanie Kościoła o sztuce sakralnej

Kościół traktuje malowidła w świątyni jako pomoc w modlitwie, nie jako ozdobę dla samej ozdoby. Konstytucja Sacrosanctum Concilium Soboru Watykańskiego II (1963, nr 122) uczy, że sztuka sakralna ma kierować myśli człowieka ku Bogu. Katechizm (nr 1159-1162 i 2131-2132) uzasadnia obrazy święte Wcieleniem Syna Bożego.

Co mówi Sacrosanctum Concilium?

Sobór zaliczył sztukę sakralną do najszlachetniejszych dzieł ludzkiego talentu i powiązał jej sens z Bogiem.

Parafraza: sztuka sakralna z natury odnosi się do nieskończonego piękna Bożego, które ludzkie dzieła próbują wyrazić, i ma prowadzić umysły ludzi ku Bogu. - Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii Sacrosanctum Concilium, nr 122, 1963

Obrazy w Katechizmie i soborze nicejskim

Katechizm Kościoła Katolickiego w punktach 1159-1162 wyjaśnia, że skoro Syn Boży stał się widzialny we Wcieleniu, można Go przedstawiać. Ikonografia chrześcijańska obrazem przekazuje to samo orędzie, które Pismo Święte przekazuje słowem. W punkcie 2131 Katechizm przywołuje II Sobór Nicejski z 787 r., który bronił czci obrazów przed ikonoklastami.

Czy cześć dla obrazów to bałwochwalstwo?

Nie. Katechizm (KKK 2132) wyjaśnia, że cześć oddawana obrazowi odnosi się do osoby, którą obraz przedstawia, a nie do farby i tynku.

Parafraza: chrześcijański kult obrazów nie sprzeciwia się pierwszemu przykazaniu, bo cześć okazywana obrazowi przechodzi na jego pierwowzór, a kto czci obraz, czci osobę na nim przedstawioną. - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 2132, wyd. polskie Pallottinum 2002

Przy oglądaniu polichromii pomaga rozróżnienie kilku poziomów:

• Nauczanie Kościoła określa sens obrazu świętego: prowadzi do Boga i nie jest przedmiotem czci samym w sobie.
• Decyzje fundatorów i proboszcza przesądziły w Błędowie o doborze scen, na przykład o ośmiu polskich świętych.
• Warsztat artysty odpowiada za styl, czyli złocisto-białą tonację i ornament lilii.
• Pobożność ludowa nadaje niektórym wizerunkom szczególne znaczenie, ale nie jest nauką wiary.
• Funkcja katechetyczna, czyli „Biblia dla oczu”, opowiadała historię zbawienia tym, którzy nie czytali.

Jak oglądać polichromię: trasa po wnętrzu

Polichromię w kościele św. Józefa najlepiej oglądać poza liturgią, przy dziennym świetle, idąc od fasady przy Nowym Rynku ku absydzie. Godzin otwarcia i Mszy nie podaję, bo się zmieniają. Aktualny porządek nabożeństw sprawdzisz na oficjalnej stronie parafii parafiabledow.mkw.pl, a dane kontaktowe także w serwisie Archidiecezji Warszawskiej.

W jakiej kolejności oglądać wnętrze?

Proponuję trasę w pięciu krokach. Zajmuje mniej więcej pół godziny:

1. Figura Niepokalanej z 1904 r.: stoi przed bramą i od niej zaczyna się wizyta.
2. Fasada: zawiera osiem posągów z piaskowca i oko Opatrzności w portalu. Opisuję ją w tekście fasada z ośmioma posągami.
3. Nawa główna: z połowy długości kościoła widać kolebkę sklepienia, kandelabry, lilie i lunety ze świętymi.
4. Absyda: Ostatnią Wieczerzę według Leonarda najlepiej oglądać z przodu nawy, bez wchodzenia do prezbiterium.
5. Kaplica Matki Bożej Anielskiej i organy: w przybudówce wisi kopia obrazu Murilla, a na organach z końca XIX w. stoi figura Dawida z harfą.

Jak sprawdzić, kiedy kościół jest otwarty

Najpewniejsze są bieżące ogłoszenia parafialne. Gdzie szukać informacji:

• Strona parafii parafiabledow.mkw.pl: publikuje ogłoszenia i plan intencji, a więc pory nabożeństw.
• Serwis archwwa.pl: podaje adres parafii (Stary Rynek 13, 05-620 Błędów) i telefon kancelarii 48 668 00 59.
• Kancelaria parafialna: to właściwe miejsce na pytanie o zwiedzanie grupowe.
• Kościół filialny: według monografii codzienne nabożeństwa odbywały się w małym kościele św. Prokopa, a w dużym głównie niedzielne Msze i pogrzeby.

Podział ról między świątyniami opisuję w przewodniku dwa kościoły jednej parafii. Ten podział monografia opisała w połowie XX wieku, więc przed przyjazdem dobrze sprawdzić, jak jest dziś.

Jak zachować się podczas zwiedzania?

• Liturgia ma pierwszeństwo: w czasie Mszy nie chodź po kościele i nie rób zdjęć.
• Prezbiterium: nie wchodź za balustradę bez zgody duszpasterza.
• Lornetka: mała lornetka albo teleobiektyw pozwolą obejrzeć twarze świętych w lunetach.
• Bez lampy błyskowej: zdjęcia rób w świetle zastanym.
• Bez dotykania: nie opieraj się o ściany z polichromią, bo farba klejowa łatwo się ściera.

Jak chroni się polichromię zabytkowego kościoła?

Polichromię w zabytkowym kościele chroni prawo i właściwa opieka. Prace konserwatorskie i restauratorskie przy zabytku wpisanym do rejestru wymagają pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków, zgodnie z art. 36 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z 2003 r. Status kościoła w rejestrze można sprawdzić w serwisie zabytek.pl Narodowego Instytutu Dziedzictwa.

Kto decyduje o renowacji malowideł?

Remont planuje parafia jako użytkownik świątyni, ale przy zabytku rejestrowym ostatnie słowo ma konserwator. Na Mazowszu jest nim Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków. Typowa ścieżka wygląda tak:

1. Rozpoznanie stanu: konserwator dzieł sztuki bada tynk, spoiwo i warstwy farby.
2. Program prac: powstaje dokumentacja z zakresem i metodą konserwacji.
3. Pozwolenie: wojewódzki konserwator zabytków wydaje decyzję na podstawie programu.
4. Prace i nadzór: pracami kieruje osoba z uprawnieniami, a służby konserwatorskie je kontrolują.
5. Dokumentacja powykonawcza: opis wykonanych prac trafia do akt zabytku.

Dat i zakresu późniejszych renowacji polichromii z lat 1932-1933 nie znalazłem w żadnym dostępnym źródle, więc ich nie podaję.

Co szkodzi polichromii klejowej?

Malowidło klejowe jest delikatniejsze od fresku. Najczęstsze zagrożenia:

• Wilgoć z murów: rozpuszcza spoiwo klejowe i powoduje osypywanie się farby.
• Sadza ze świec: osiada na sklepieniu i przyciemnia złocisto-białą tonację.
• Kurz i pajęczyny: nieumiejętnie usuwane na mokro niszczą warstwę malarską.
• Wahania temperatury: przy dogrzewaniu zimą powodują kondensację pary na zimnych ścianach.
• Przemalowanie farbą emulsyjną: szczelna farba zamyka wilgoć w tynku i nieodwracalnie przykrywa oryginał.

Najczęściej zadawane pytania

Ile trwało malowanie kościoła św. Józefa?

Według monografii parafii prace firmy Leona Zdziarskiego trwały w latach 1932-1933. Źródło nie podaje miesięcy rozpoczęcia ani zakończenia, więc nie da się policzyć czasu prac co do tygodnia. Wiadomo tylko, że w 1934 r. kościół uznano już za zabytek.

Czy polichromia w Błędowie była odnawiana?

Dostępne źródła opisują wykonanie polichromii w latach 1932-1933, ale nie podają dat późniejszych renowacji. Informacji o pracach konserwatorskich szukaj w kancelarii parafii albo u Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Ewentualne decyzje konserwatorskie trafiają do akt zabytku.

Czy można robić zdjęcia wnętrza kościoła w Błędowie?

Zasady fotografowania ustala parafia. Poza liturgią zdjęcia bez lampy błyskowej zwykle nikomu nie przeszkadzają, ale przy fotografii z zamiarem publikacji najlepiej zapytać w kancelarii. W czasie Mszy i pogrzebów aparat zostaw w kieszeni.

Gdzie jeszcze w Błędowie zobaczyć sztukę sakralną z lat 30.?

W małym kościele św. Prokopa przy Starym Rynku, zaprojektowanym przez Jana Koszczyca-Witkiewicza, jest 12 witraży z 1938 r. z warszawskiej firmy Antoniego Pacholczyka. Mają motywy roślinne, a w prezbiterium jest Matka Boża w stroju ludowym. Opisuję ją w tekście Madonna w stroju ludowym w małym kościele. To dobre uzupełnienie polichromii z lat 1932-1933.

Do jakiej diecezji należy kościół św. Józefa w Błędowie?

Kościół Opieki św. Józefa jest kościołem parafialnym parafii św. Prokopa Opata, która należy do Archidiecezji Warszawskiej i dekanatu mogielnickiego. Nie chodzi o diecezję radomską, z którą Błędów bywa mylony. Potwierdza to serwis archwwa.pl.

Jakie obrazy są w ołtarzach kościoła św. Józefa?

W neoklasycystycznym ołtarzu głównym jest kopia „Przemienienia Pańskiego”, a na zasuwach kopia Madonny del Girolamo Correggia i obraz Jezusa Miłosiernego. Ołtarz boczny poświęcono św. Izydorowi, a kaplicę zdobi kopia Matki Bożej Anielskiej według Murilla. Te obrazy nie należą do polichromii, ale razem z nią tworzą wystrój wnętrza.

Jak dojechać do kościoła w Błędowie?

Błędów leży w powiecie grójeckim, około 15 km od Grójca i 60 km od Warszawy, w dolinie Mogielanki. Kościół św. Józefa stoi przy Nowym Rynku, a mały kościół św. Prokopa i plebania przy Staremu Rynkowi, kilka minut pieszo. Odległości podaje monografia parafii.

Źródła i literatura

1. Monografia parafii św. Prokopa Opata w Błędowie (autor niepodany), rozdziały 13 i 15 oraz opis architektoniczny, dawna strona parafiabledow.pl, zrzuty Internet Archive z lutego 2014 r. i stycznia 2019 r.
2. Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, nr 122-124, 1963, wyd. polskie Pallottinum.
3. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1159-1162, 1323, 1337, 2131-2132, wyd. II, Pallottinum, Poznań 2002.
4. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu (Biblia Tysiąclecia), wyd. V, Pallottinum 1999: Mt 26,20-29; Łk 22,14-20.
5. Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, Dz.U. 2003 nr 162 poz. 1568 (ISAP)
6. Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl
7. Wikipedia: Błędów (powiat grójecki)
8. Archidiecezja Warszawska: Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie
9. Oficjalna strona Parafii św. Prokopa Opata w Błędowie
10. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.