Jan Chryzostom Kijewski - kolator, który sfinansował kościół w Błędowie

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 6.11.2026

Spis rozdziałów

Kim był Jan Chryzostom Kijewski dla Błędowa?

Jan Chryzostom Kijewski był kolatorem parafii Błędów, kiedy w latach 1882-1884 budowano kościół Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku. Monografia parafii podaje, że pokrył mniej więcej połowę kosztów budowy, a resztę złożyli parafianie. Podarował też plac pod świątynię o powierzchni 2538 m2. Poparł budowę w osadzie przy Nowym Rynku, a ta decyzja wywołała spór z okolicznymi wsiami.

Do Błędowa przyciągnęły mnie dwa kościoły stojące przy dwóch rynkach. Prędzej czy później każdy, kto chce zrozumieć ten układ, trafia na nazwisko Kijewskiego. Bez niego dzisiejszy kościół parafialny stałby gdzie indziej albo powstałby znacznie później. Źródła mówią o nim jednak bardzo mało, dlatego trzymam się tego, co rzeczywiście w nich zapisano.

Co Kijewski zrobił dla Błędowa?

Według monografii parafii Kijewski zrobił dla Błędowa cztery rzeczy, które da się udokumentować: współfinansował kościół, dał ziemię pod budowę, wybrał lokalizację i zostawił po sobie tablicę w świątyni. Wszystkie dotyczą lat 1882-1884, czyli okresu budowy kościoła Opieki św. Józefa.

• Pokrył około połowy kosztów budowy kościoła Opieki św. Józefa, a resztę zebrano ze składek parafian.
• Podarował plac pod kościół o powierzchni 2538 m2, co monografia odnotowuje jako dar kolatora.
• Razem z mieszkańcami osady opowiedział się za budową przy Nowym Rynku, choć wsie i proboszcz chcieli zostać na Starym Rynku.
• Upamiętnia go tablica kolatora we wnętrzu kościoła św. Józefa, wymieniona w opisie wyposażenia świątyni.
• Działał w czasie, gdy proboszczem był ks. Stanisław Wespański, a projekt kościoła przygotował D. Prussak.

Szczegóły tej budowy, od zgody na projekt po poświęcenie, opisuję osobno w tekście o tym, jak przebiegała historia budowy kościoła św. Józefa.

Skąd wiemy o kolatorze Kijewskim?

Prawie wszystko, co wiemy o Kijewskim, pochodzi z jednego źródła: monografii parafii w 14 rozdziałach, opublikowanej na dawnej stronie parafiabledow.pl (zrzut z lutego 2014 r. w Internet Archive). Autor monografii nie jest tam podpisany. Pełną wersję historii parafii publikuje też dziś oficjalna strona parafii pod adresem parafiabledow.mkw.pl. Moja strona jest od niej niezależna.

Co to znaczy, że ktoś był kolatorem?

Kolator (inaczej patron kościoła) to fundator świątyni albo jego następca prawny, który miał prawo patronatu. Na to prawo składały się przywileje, takie jak przedstawienie biskupowi kandydata na proboszcza, oraz obowiązki, przede wszystkim troska o utrzymanie kościoła. Kodeks Prawa Kanonicznego z 1917 r. opisuje patronat w kan. 1448-1471.

W XIX-wiecznej wsi kolatorem był zwykle właściciel miejscowych dóbr ziemskich. Patronat przechodził razem z majątkiem, więc kolatorem zostawało się często przez zakup albo dziedziczenie dworu, a nie przez osobistą fundację.

Prawo patronatu w dawnym prawie kanonicznym

Kodeks z 1917 r. zebrał zasady, które Kościół wypracowywał przez stulecia. Opisał patronat jako przywilej z obowiązkami, a nie jako własność kościoła.

Parafraza: prawo patronatu to zespół przywilejów połączonych z pewnymi obowiązkami, które Kościół przyznaje katolickim fundatorom kościoła, kaplicy lub beneficjum oraz ich następcom prawnym. - Kodeks Prawa Kanonicznego (Codex Iuris Canonici), kan. 1448, 1917

Ten sam kodeks w kan. 1450 zakazał ustanawiania nowych patronatów. Dawne mogły trwać dalej. Kolatorzy z końca XIX wieku, tacy jak Kijewski, sprawowali więc patronaty o starym rodowodzie, związane z miejscowymi dobrami.

Obowiązki i przywileje kolatora

Dawny patronat był umową wzajemną. Kolator dostawał przywileje, ale płacił za nie konkretnymi obowiązkami.

• Prawo prezentacji: kolator mógł przedstawić biskupowi kandydata na proboszcza, ale urząd nadawał biskup.
• Obowiązek utrzymania: kolator odpowiadał za utrzymanie kościoła, jego remonty i odbudowę po zniszczeniu.
• Miejsce honorowe: tradycja zapewniała kolatorowi wyróżnione miejsce w kościele i pamięć w modlitwie wspólnoty.
• Upamiętnienie: zasługi kolatora utrwalano często na tablicach, takich jak tablica Kijewskiego w Błędowie.
• Dziedziczenie: patronat zmieniał właściciela razem z dobrami, dlatego w dziejach jednej parafii pojawiają się kolejne rody.

Kolator to co innego niż dobrodziej. Dobrodziej mógł jednorazowo ufundować ołtarz, dzwon albo witraż i nie zyskiwał przez to praw wobec parafii. W Błędowie dobrze to widać na przykładzie z 1933 r., kiedy witraże Serca Jezusa ofiarowała Spółdzielnia Mleczarska, a nie kolator.

Czy dziś są jeszcze kolatorzy?

Nie w dawnym, prawnym znaczeniu. Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 r. nie zawiera przepisów o patronacie, a w kan. 6 uchylił kodeks z 1917 r. Słowo „kolator” spotkamy dziś głównie na tablicach, w monografiach i w kronikach parafialnych. Jeśli ktoś chce wiedzieć, jaki status mają dawne przywileje w konkretnej parafii, powinien zapytać w kurii swojej diecezji.

Dlaczego kolator wybrał Nowy Rynek?

Kijewski poparł budowę przy Nowym Rynku razem z mieszkańcami osady fabrycznej. Wsie parafii i proboszcz chcieli dawnego miejsca przy Starym Rynku. Według monografii parafii spór wybuchł po 10 maja 1882 r., kiedy przyszła zgoda na budowę. Źródła nie podają, czym kierował się kolator, więc nie dopisuję mu motywów.

Ta historia przyciągnęła mnie do Błędowa bardziej niż którakolwiek inna. Na tle zwykłych dziejów parafii wyróżnia się tym, że spór o kościół toczył się nocą, na wozach.

Spór z 1882 roku i nocne wożenie materiałów

Monografia opisuje wydarzenia krótko, ale bardzo obrazowo. Poniżej układam je w kolejności.

1. Po pożarze z 1817 r. Karol Zagórski postawił w 1822 r. tymczasowy kościół św. Prokopa przy Starym Rynku.
2. Po około 50 latach ten tymczasowy kościół był w ruinie i parafia potrzebowała nowej świątyni.
3. Dnia 10 maja 1882 r. przyszła zgoda na budowę i wtedy zaczął się spór o miejsce.
4. Wsie i proboszcz chcieli budować przy Starym Rynku, a kolator Jan Chryzostom Kijewski i mieszkańcy osady przy Nowym Rynku.
5. Chłopi trzy razy przewozili nocą zwiezione materiały z powrotem na Stary Rynek.
6. W końcu chłopi ustąpili i kościół Opieki św. Józefa stanął przy Nowym Rynku.

Parafraza: gdy w 1882 r. przyszła zgoda na nową świątynię, wsie i proboszcz chcieli dawnego miejsca, a kolator i osada Nowego Rynku. Chłopi trzykrotnie nocą przewozili materiały na Stary Rynek, aż ustąpili. - monografia parafii Błędów, rozdz. „Dlaczego dwa kościoły” (dawna strona parafiabledow.pl, zrzuty 2008 i 2019)

Jak spór zakończył się dwoma kościołami?

Spór zakończył się w ciągu następnych 50 lat: najpierw w 1884 r. stanął duży kościół przy Nowym Rynku, a w latach 30. XX wieku nowy, mały kościół na Starym Rynku. Najstarsze miejsce kultu, otoczone dawnym cmentarzem przykościelnym, nie zostało więc opuszczone. Mały kościół św. Prokopa poświęcono 11 października 1936 r. Zaprojektował go Jan Koszczyc-Witkiewicz, architekt małego kościoła.

• Nowy Rynek to kościół Opieki św. Józefa, czyli „duży kościół”, dziś kościół parafialny.
• Stary Rynek to kościół św. Prokopa Opata, czyli „mały kościół”, dziś kościół filialny przy plebanii.
• Monografia opisuje podział z połowy XX wieku: niedziele i pogrzeby w dużym kościele, nabożeństwa codzienne i chrzty w małym.
• Mały kościół zbudowano z drobnych ofiar parafian, w tym z dochodów loterii fantowych i bufetów odpustowych.

Ile kolator dał na budowę kościoła?

Według monografii parafii Jan Chryzostom Kijewski pokrył około połowy kosztów budowy kościoła Opieki św. Józefa, a drugą połowę zebrano ze składek parafian. Dał też plac o powierzchni 2538 m2. Źródło nie podaje kwot w rublach ani całkowitego kosztu budowy, więc nie przeliczam ich na dzisiejsze pieniądze.

Połowa kosztów i plac 2538 m2

Tabela zestawia to, co monografia przypisuje kolatorowi, i to, czego nie podaje.

Wkład	Kto	Co podaje źródło
Koszty budowy	Kolator J. Ch. Kijewski	około połowy, bez kwoty
Koszty budowy	Parafianie	pozostała część, ze składek
Plac pod kościół	Kolator J. Ch. Kijewski	2538 m2, dar
Projekt	D. Prussak	autor projektu
Korekta projektu i wykonanie	Adolf Bannerth z Mszczonowa	wykonawca budowy

Projekt Prussaka, budowa Bannertha

Kolator płacił, ale kościół zaprojektowali i zbudowali inni ludzie. Monografię w tym miejscu potwierdza Wikipedia, która opisuje kościół jako neobarokowy, zbudowany w latach 1882-1884 według projektu Prussaka i Bannertha. Więcej o obu twórcach piszę w tekście o tym, kim byli architekci Prussak i Bannerth.

• D. Prussak przygotował projekt kościoła Opieki św. Józefa.
• Adolf Bannerth z Mszczonowa poprawił projekt i poprowadził budowę.
• Ks. Stanisław Wespański był wtedy proboszczem parafii Błędów.
• Kościół ma trzy nawy, wieżę wtopioną w fasadę i półkolistą absydę.
• Fasadę zdobi 8 posągów z piaskowca, w tym czterej ewangeliści oraz śś. Piotr i Paweł.

Tablica kolatora w kościele św. Józefa

Tablica kolatora Jana Chryzostoma Kijewskiego to jedyna materialna pamiątka po nim, którą wymienia monografia parafii. Znajduje się we wnętrzu kościoła Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku. Monografia nie przytacza napisu, więc trzeba go odczytać na miejscu. Może się okazać, że tablica powie o Kijewskim więcej niż którekolwiek z dostępnych źródeł.

Gdzie jest tablica Kijewskiego?

Tablica Kijewskiego wisi we wnętrzu dużego kościoła przy Nowym Rynku, ale opis wyposażenia nie wskazuje dokładnego miejsca. Najlepiej obejść kościół i spokojnie przeczytać wszystkie tablice. Zanim pojedziesz, sprawdź aktualne godziny Mszy i otwarcia kościoła na oficjalnej stronie parafii parafiabledow.mkw.pl. W czasie nabożeństw lepiej nie zwiedzać.

• Zabierz aparat i fotografuj tablicę bez lampy błyskowej, żeby napis nie zginął w odblasku.
• Przepisz napis dosłownie, łącznie z datami i skrótami, bo to one mogą zdradzić daty życia kolatora.
• Zwróć uwagę na tablicę „Poległym dla Polski 1914-1920”, ufundowaną przez Błędowskie Koło Ziemianek.
• Obejrzyj tabernakulum z napisem jubileuszowym z 1900 r., które powstało niedługo po budowie kościoła.
• Przed bramą zobaczysz figurę Niepokalanej z 1904 r., kolejną fundację z czasów po kolatorze.

Tablice fundatorów jako źródło historyczne

Tablice fundatorów często mówią więcej niż kroniki. Podają pełne imię, czasem herb, rok fundacji i wezwanie do modlitwy za darczyńcę. W wypadku Kijewskiego tablica jest dobrym punktem wyjścia, bo papierowe źródła zatrzymują się na samej funkcji kolatora.

Kim był Jan Chryzostom?

Św. Jan Chryzostom był biskupem Konstantynopola, jednym z największych kaznodziejów starożytnego Kościoła i doktorem Kościoła. Zmarł na wygnaniu w 407 r. Kościół wspomina go 13 września. Benedykt XVI poświęcił mu katechezy na audiencjach generalnych we wrześniu 2007 r. To patron imienia, a nie kolator z Błędowa.

Wiele osób szuka w internecie samego imienia i trafia na dwie różne postaci. Dlatego wyjaśniam to tutaj wprost.

Święty patron imienia: biskup Konstantynopola

Benedykt XVI w katechezach z 2007 r. przedstawił Jana Chryzostoma jako duszpasterza, który łączył głoszenie słowa z troską o ubogich. Przypomniał też, że zapłacił za swoją wierność wygnaniem.

Parafraza: Jan Chryzostom, pochodzący z Antiochii, został biskupem Konstantynopola, a za odwagę w głoszeniu i upominaniu możnych poszedł na wygnanie, gdzie zmarł. - Benedykt XVI, audiencje generalne o św. Janie Chryzostomie, wrzesień 2007

• Imię: Jan, przydomek Chryzostom.
• Urząd: biskup Konstantynopola.
• Tytuł: doktor Kościoła.
• Śmierć: 407 r., na wygnaniu.
• Wspomnienie liturgiczne: 13 września.

Skąd imię Chryzostom?

Chryzostom to greckie słowo oznaczające „złotousty”. Przydomek wziął się ze sławy kazań biskupa. Z czasem przydomek stał się imieniem chrzcielnym, nadawanym na cześć świętego. Tak zapewne trafił do kolatora z Błędowa, choć źródła tego nie wyjaśniają. W polskiej tradycji nosił je także pamiętnikarz Jan Chryzostom Pasek. Nie ma on nic wspólnego z Błędowem, a o jego pokrewieństwie z Kijewskim źródła nic nie mówią.

Od Błędowskich do Kijewskiego: kolatorzy w dziejach parafii

Patronat nad kościołem w Błędowie przez wieki przechodził między kolejnymi rodami. Kościół założyli prawdopodobnie Błędowscy herbu Półkozic, którzy wymarli w XVII-XVIII wieku. Ich miejsce zajęli Załuscy herbu Junosza. W XIX wieku kościół ufundował Karol Zagórski, a kościół z lat 1882-1884 sfinansował w połowie Jan Chryzostom Kijewski. Tak podaje monografia parafii.

Błędowscy, Załuscy, Zagórski

Poniższa oś czasu pokazuje, jak zmieniała się opieka nad kościołem. Pierwsza pozycja wiąże się z tym, co wiemy o roku 1392, kiedy pojawia się najstarsza wzmianka z 1392 roku o rektorze kościoła w Błędowie.

1. XIV wiek: kościół już istnieje, prawdopodobnie z fundacji Błędowskich herbu Półkozic.
2. Lata 1407-1408: dziedzicem Błędowa jest Gotard „de Blandowo”, a plebanem Leborius.
3. Rok 1466: synowie Gotarda spierają się o patronat, a źródła po raz pierwszy wyraźnie wymieniają wezwanie św. Prokopa.
4. Rok 1510: kolatorzy Błędowscy gruntownie remontują kościół.
5. XVII-XVIII wiek: ród Błędowskich zanika, a kolatorami zostają Załuscy herbu Junosza.
6. Rok 1822: Karol Zagórski, właściciel fabryki jedwabiu i piwa angielskiego, funduje tymczasowy kościół po pożarze z 1817 r.
7. Lata 1882-1884: Jan Chryzostom Kijewski współfinansuje kościół Opieki św. Józefa i daje plac pod budowę.

Dzieje pierwszego rodu opisuję w osobnym tekście, który przedstawia ród Błędowskich herbu Półkozic.

Kto był kolatorem kościoła w Błędowie?

Kolatorami kościoła w Błędowie byli kolejno Błędowscy herbu Półkozic, Załuscy herbu Junosza, a w czasie budowy z 1882 r. Jan Chryzostom Kijewski. Monografia nazywa Karola Zagórskiego fundatorem tymczasowego kościoła i nie określa jego funkcji wobec parafii. Dlatego w tabeli opisuję go tak, jak źródło.

Okres	Ród lub osoba	Rola według źródła
XIV-XVII w.	Błędowscy herbu Półkozic	prawdopodobni fundatorzy, kolatorzy
XVII-XVIII w.	Załuscy herbu Junosza	kolatorzy
1822	Karol Zagórski	fundator tymczasowego kościoła
1882-1884	Jan Chryzostom Kijewski	kolator, około połowy kosztów i plac

Czego nie wiemy o Kijewskim?

O Janie Chryzostomie Kijewskim nie wiemy niemal nic poza jego rolą w budowie z lat 1882-1884. Dostępne źródła nie podają dat jego urodzenia i śmierci, nie mówią o rodzinie ani o miejscu pochówku. Wolę wskazać te luki otwarcie, niż wypełniać je przypuszczeniami, które potem krążą po internecie jako fakty.

Kiedy żył Jan Chryzostom Kijewski?

Wiemy tylko tyle, że żył i działał w latach 1882-1884, kiedy budowano kościół Opieki św. Józefa. Dokładnych dat życia monografia parafii nie podaje. Może je zawierać tablica kolatora w kościele albo księgi metrykalne.

• Nie znamy daty ani miejsca urodzenia Kijewskiego.
• Nie znamy daty jego śmierci ani miejsca pochówku.
• Nie wiemy, jaki majątek posiadał ani od kiedy sprawował patronat.
• Nie wiemy, czy przedstawiał biskupowi kandydatów na proboszcza.
• Nie wiemy, dlaczego poparł Nowy Rynek, a nie dawne miejsce przy Starym Rynku.

Gdzie szukać śladów kolatora?

Szukanie zacząłbym od czterech miejsc, w takiej kolejności. Zaczyna się od najbliższych źródeł, a kończy na najbardziej specjalistycznych.

1. Tablica kolatora w kościele św. Józefa, której napis można przeczytać i sfotografować podczas zwiedzania.
2. Kancelaria parafii w Błędowie, która przechowuje dawne księgi. O zasady udostępniania trzeba zapytać tam bezpośrednio.
3. Archiwum Archidiecezji Warszawskiej, do której należy parafia z dekanatu mogielnickiego.
4. Archiwa państwowe z aktami dóbr ziemskich i akt stanu cywilnego z okolic Grójca.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Kijewski był właścicielem Błędowa?

Źródła nazywają go kolatorem, czyli osobą mającą prawo patronatu nad kościołem. Taka osoba była zwykle związana z miejscowym majątkiem ziemskim. Monografia parafii nie opisuje jednak jego dóbr, dlatego nie można twierdzić, że był właścicielem całego Błędowa.

Czy Kijewski jest pochowany w Błędowie?

Dostępne źródła tego nie podają. Można to próbować ustalić w księgach metrykalnych parafii albo na cmentarzu parafialnym pod Oleśnikiem. Cmentarz ma około 1,7 ha i wydzieloną część ewangelicką.

Kiedy konsekrowano kościół, który sfinansował Kijewski?

Kościół Opieki św. Józefa poświęcono w 1884 r., zaraz po zakończeniu budowy. Konsekrował go 3 września 1889 r. abp Wincenty Teofil Chościak-Popiel. Według monografii z tej okazji postawiono trzy bramy triumfalne.

Czy Kijewski fundował też mały kościół św. Prokopa?

Nie, źródła tego nie mówią. Mały kościół przy Starym Rynku zbudowano w latach 30. XX wieku, długo po budowie z lat 1882-1884. Monografia podaje, że sfinansowały go drobne ofiary parafian, m.in. dochody z loterii fantowych i bufetów odpustowych.

Czy kościół św. Józefa w Błędowie jest zabytkiem?

Według monografii parafii konserwator dr J. Kluss uznał kościół za zabytek w 1934 r. Aktualnego numeru wpisu do rejestru zabytków nie udało mi się znaleźć w dostępnych źródłach. W tej sprawie najlepiej zapytać Mazowiecki Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków.

Do jakiej diecezji należy parafia w Błędowie?

Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie należy do Archidiecezji Warszawskiej i dekanatu mogielnickiego. Nie należy do diecezji radomskiej, choć część mediów opisywała Błędów w dziale radomskim. Kartę parafii publikuje serwis archwwa.pl.

Jak zobaczyć wnętrze kościoła św. Józefa?

Najprościej przyjechać przed Mszą albo po niej i obejrzeć kościół w ciszy, nie przeszkadzając modlącym się. Aktualne godziny nabożeństw i ogłoszenia publikuje oficjalna strona parafii parafiabledow.mkw.pl. Pytania o zwiedzanie poza godzinami nabożeństw kieruj do kancelarii parafii.

Źródła i literatura

1. Monografia parafii Błędów, rozdz. 13-15 oraz „Dlaczego dwa kościoły”, dawna strona parafiabledow.pl, zrzuty z lat 2008-2019 w Internet Archive (Wayback Machine).
2. Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie, Pełna wersja historii parafii i kościołów oraz Rozdział 3: Błędowscy herbu Półkozic, oficjalna strona parafii, 2026.
3. Archidiecezja Warszawska, karta parafii Błędów pw. św. Prokopa Opata, 2026.
4. Codex Iuris Canonici (Kodeks Prawa Kanonicznego), 1917, kan. 1448-1471 o prawie patronatu.
5. Kodeks Prawa Kanonicznego, 1983, wyd. polskie Pallottinum 1984, kan. 6.
6. Benedykt XVI, katechezy o św. Janie Chryzostomie na audiencjach generalnych, wrzesień 2007, vatican.va.
7. Wikipedia, Błędów (powiat grójecki), dostęp październik 2026.
8. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.