Kaplica Matki Bożej Anielskiej w Błędowie - kopia obrazu Murilla

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 6.11.2026

Spis rozdziałów

Kaplica Matki Bożej Anielskiej w Błędowie: co to za miejsce?

Kaplica Matki Bożej Anielskiej to przybudówka neobarokowego kościoła Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku w Błędowie (archidiecezja warszawska, dekanat mogielnicki). Stoi w niej ołtarz z 1900 roku, a w nim kopia obrazu Matki Bożej Anielskiej według hiszpańskiego malarza Bartolomé Estebana Murilla (1617-1682). Opis pochodzi z monografii parafii, którą zachowała dawna strona parafiabledow.pl (zrzut z 2019 r.).

Ten tekst piszę jako niezależny przewodnik. Nie jest to oficjalna strona parafii. Aktualne ogłoszenia, godziny nabożeństw i kontakt z kancelarią znajdziesz na stronie parafiabledow.mkw.pl. Na start najważniejsze fakty:

• Kościół - kaplica należy do kościoła parafialnego Opieki św. Józefa, zwanego w Błędowie „dużym kościołem”, zbudowanego w latach 1882-1884.
• Obraz - w ołtarzu wisi kopia Matki Bożej Anielskiej „wg Murilla”, czyli wersja wzorowana na jego kompozycji, a nie oryginał.
• Ołtarz - pochodzi z 1900 roku, kiedy parafia obchodziła rok jubileuszowy ogłoszony przez Leona XIII.
• Granice wiedzy - źródła nie podają autora kopii ani daty jej namalowania. Nie wiadomo też, który obraz Murilla posłużył za wzór.

Gdzie jest kaplica Matki Bożej Anielskiej?

Kaplica Matki Bożej Anielskiej to jedna z dwóch przybudówek kościoła Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku w Błędowie. Drugą jest zakrystia. Kościół jest trójnawowy, ma wieżę wtopioną w fasadę i półkolistą absydę. Tak opisuje go opis architektoniczny z monografii parafii (archiwum dawnej strony, zrzut ze stycznia 2019 r.).

Przybudówka kościoła Opieki św. Józefa

Kościół zaprojektował D. Prussak. Wykonawcą był Adolf Bannerth z Mszczonowa, który poprawił też projekt. Więcej o nich piszę w tekście o tym, kim byli architekci kościoła św. Józefa. Kaplica wraz z zakrystią to jedyne przybudówki, które wymienia opis z monografii. Po kolei:

• Nawa główna ma sklepienie kolebkowe z lunetami, a w lunetach namalowano ośmiu polskich świętych, m.in. Wojciecha, Stanisława i Jadwigę Śląską.
• Absyda jest półkolista i mieści malowidło Ostatniej Wieczerzy według Leonarda.
• Polichromię wykonała w latach 1932-1933 krakowska firma Leona Zdziarskiego, w tonacji złocisto-białej.
• Kaplica Matki Bożej Anielskiej mieści ołtarz z 1900 r. z kopią obrazu według Murilla.
• Zakrystia to druga przybudówka i nie jest dostępna dla zwiedzających jak nawa.

Czy kaplica to osobny budynek?

Nie. Kaplica jest częścią bryły kościoła św. Józefa, a nie wolno stojącą kapliczką na placu. Wchodzi się do niej z wnętrza świątyni. Jeśli przyjeżdżasz zwiedzać, polecam najpierw obejść nawę i absydę, obejrzeć ołtarz główny z Przemienieniem Pańskim, a dopiero potem zajrzeć do kaplicy. Po złotobiałej nawie łatwiej wtedy dostrzec, że kaplica tworzy osobny, bardziej kameralny zakątek.

Jak nie pomylić kaplicy z małym kościołem?

W Błędowie słowo „kaplica” ma dwa znaczenia. Mały kościół św. Prokopa przy Starym Rynku miejscowi i dawne teksty też nazywają czasem kaplicą. Z tym artykułem nie ma on jednak nic wspólnego. Kaplica Matki Bożej Anielskiej znajduje się w dużym kościele przy Nowym Rynku. Kto umówi się „pod kaplicą”, powinien od razu powiedzieć, przy którym rynku.

Kim był Murillo, autor wzoru obrazu?

Bartolomé Esteban Murillo (1617-1682) to malarz hiszpańskiego baroku z Sewilli. Słynął z łagodnych, ciepłych w kolorze wizerunków Maryi, licznych przedstawień Niepokalanego Poczęcia i scen z aniołami. Wiele jego obrazów przechowuje Museo Nacional del Prado w Madrycie. Murillo jest więc autorem wzoru, a nie kopii z Błędowa.

Sewilski malarz Madonn i Niepokalanych

Murillo spędził w Sewilli większość życia i tam w 1660 roku współzakładał akademię malarstwa. Jego styl łatwo rozpoznać nawet na prowincjonalnej kopii:

• Niepokalane Poczęcie - Murillo namalował wiele wersji tego tematu, z Maryją unoszoną na obłokach przez gromady putt.
• Aniołowie - małe, pucołowate anioły to niemal jego podpis, stąd jego Madonny tak dobrze pasują do tytułu „Anielska”.
• Kolor - miękkie światło i ciepłe, mgliste tło Hiszpanie nazywali stylem „vaporoso”, czyli zamglonym.
• Prado - madryckie muzeum ma w zbiorach m.in. „Świętą Rodzinę z ptaszkiem” i kilka jego Niepokalanych.
• Sewilla - w mieście malarza wiele dzieł zostało w kościołach i w muzeum sztuk pięknych.

Kopia a oryginał: jak rozumieć „wg Murilla”

„Wg Murilla” oznacza obraz namalowany przez innego artystę na wzór kompozycji Murilla. Taka kopia może być wierna albo swobodna. Oryginały tego malarza wiszą w wielkich muzeach i w kościołach Hiszpanii. W wiejskiej kaplicy na Mazowszu trudno się ich spodziewać, a źródło o oryginale nie wspomina. W tym samym kościele ołtarz główny ma kopię „Przemienienia Pańskiego”, a jest tam też kopia Madonny Rafaela. Kopiowanie wielkich mistrzów było w XIX wieku zwyczajną praktyką wyposażania świątyń.

Dlaczego kopie Murilla trafiały do polskich kościołów?

W XIX wieku Murillo należał do najchętniej kopiowanych malarzy religijnych w Europie. Do parafii trafiały zarówno malowane kopie, jak i reprodukcje. Powody były proste:

• Jego Madonny miały spokojny, czytelny układ, który łatwo było powtórzyć w warsztacie malarskim.
• Kopia znanego mistrza kosztowała mniej niż nowe, oryginalne zamówienie u renomowanego artysty.
• Kościół św. Józefa był wtedy budowlą nową i jego wnętrze wyposażano stopniowo, ołtarz po ołtarzu.
• Ludzie znali te kompozycje z obrazków i dewocjonaliów, więc łatwo się przed nimi modlili.

Za mało wiadomo, żeby wskazać, z którego dzieła Murilla wzięto wzór dla kopii z Błędowa. Zostawiam to pytanie otwarte.

Co oznacza tytuł Matka Boża Anielska?

Tytuł Matka Boża Anielska nawiązuje do Maryi jako Królowej Aniołów, czyli wezwania znanego z Litanii Loretańskiej. To samo określenie nosi Porcjunkula w Asyżu, kościółek Santa Maria degli Angeli związany ze świętym Franciszkiem i odpustem 2 sierpnia. Źródła nie wiążą kaplicy w Błędowie z Porcjunkulą, dlatego te dwa znaczenia trzeba od siebie oddzielać.

Maryja Królowa Aniołów w Litanii Loretańskiej

Litania Loretańska zawiera ciąg wezwań do Maryi jako Królowej, w tym „Królowo Aniołów”. To najprostszy klucz do tytułu obrazu z Błędowa. Wezwania litanii nie są definicjami dogmatycznymi. To modlitewne obrazy, które pokazują Maryję blisko Boga, w otoczeniu stworzeń, które Mu służą. Obraz wzorowany na Murillu, z aniołami wokół Maryi, dobrze oddaje to wezwanie.

Matka Boża Anielska a Porcjunkula

Porcjunkula to mała kaplica w Asyżu, obecnie wewnątrz bazyliki Santa Maria degli Angeli. Tam św. Franciszek zaczynał wspólnotę braci. Z tym miejscem wiąże się odpust Porcjunkuli z 1-2 sierpnia, obchodzony zwłaszcza w kościołach franciszkańskich. Oba tytuły brzmią podobnie, ale różnią się w istotnych sprawach:

• Miejsce - Porcjunkula leży w Asyżu w Umbrii, a kaplica w Błędowie jest przybudówką mazowieckiego kościoła parafialnego.
• Tradycja - Porcjunkula wiąże się z historią zakonu franciszkańskiego, natomiast Błędów to parafia diecezjalna.
• Odpust - odpust Porcjunkuli przypada 2 sierpnia, a parafia w Błędowie obchodzi odpust św. Prokopa Opata w niedzielę po 4 lipca.
• Źródło - monografia parafii nie wspomina o żadnym związku kaplicy z Asyżem.

Co mówią o aniołach Biblia i Katechizm?

Aniołowie należą do nauki Kościoła, a nie tylko do malarskiej dekoracji. Katechizm Kościoła Katolickiego w nr 334-336 opisuje ich udział w dziejach zbawienia i w liturgii. Uczy też, że od dzieciństwa aż do śmierci życie człowieka otacza ich opieka i wstawiennictwo (KKK 336, parafraza). Psalm 91,11 mówi o aniołach, którym Bóg poleca strzec człowieka na jego drogach. Ewangelia według św. Łukasza (Łk 1,26-38) opisuje anioła Gabriela posłanego do Maryi w Nazarecie. Właśnie ta scena łączy Maryję z aniołami najmocniej.

Aniołowie od początku stworzenia uczestniczą w dziejach zbawienia, a Kościół w liturgii łączy się z nimi w uwielbieniu Boga (parafraza). - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 332-335, wyd. polskie Pallottinum, 2002

Ołtarz z 1900 roku: rok jubileuszowy w parafii

Ołtarz w kaplicy Matki Bożej Anielskiej powstał w 1900 roku, w roku jubileuszowym ogłoszonym przez papieża Leona XIII. Według monografii parafii (archiwum z 2014 r.) parafia sprawiła wtedy tabernakulum z napisem jubileuszowym i trzy nowe ołtarze. Odnowiła też monstrancję z 1643 roku. Kościół św. Józefa miał wtedy zaledwie szesnaście lat.

Co parafia sprawiła w 1900 roku?

Rok 1900 był w historii wyposażenia dużego kościoła przełomowy. Monografia wymienia kilka prac z tego roku:

• Tabernakulum otrzymało napis jubileuszowy z imieniem Leona XIII, papieża roku 1900.
• Trzy nowe ołtarze pojawiły się w kościele, a opis wnętrza wiąże z tą datą właśnie ołtarz kaplicy Matki Bożej Anielskiej.
• Monstrancja z 1643 roku, srebrna, złocona, w kształcie słońca, została wtedy odnowiona po raz kolejny (wcześniej w 1872 r.).
• Kaplica pogrzebowa w starym kościele św. Prokopa przeszła remont w 1899 roku, tuż przed jubileuszem.

Monografia nie podaje fundatora ani wykonawcy ołtarza w kaplicy. Ja też ich nie wskazuję.

Ile lat miał wtedy kościół św. Józefa?

W 1900 roku kościół miał szesnaście lat od poświęcenia i jedenaście od konsekracji. Wyposażenie wnętrza trwało dekady. Polichromię dodano dopiero ponad trzydzieści lat po ołtarzu kaplicy. Daty z monografii zebrałem w tabeli:

Rok	Wydarzenie w kościele św. Józefa	Źródło
1882	Zgoda na budowę (10 maja) i spór o lokalizację między Starym a Nowym Rynkiem	Archiwum dawnej strony, 2019
1884	Ukończenie i poświęcenie kościoła	Archiwum dawnej strony, 2019
1889	Konsekracja 3 września przez abp. Wincentego Teofila Chościaka-Popiela	Monografia, archiwum 2014
1900	Rok jubileuszowy: tabernakulum, trzy ołtarze, ołtarz kaplicy Matki Bożej Anielskiej	Monografia, archiwum 2014 i 2019
1904	Figura Niepokalanej przed bramą	Opis wnętrza, archiwum 2019
1932-1933	Polichromia firmy Leona Zdziarskiego z Krakowa	Monografia, archiwum 2014

Dlaczego katolicy modlą się przed obrazami Maryi?

Katolicy modlą się przed obrazami Maryi, bo obraz pomaga skupić uwagę na osobie, którą przedstawia. Katechizm Kościoła Katolickiego (nr 2132) uczy, że cześć oddawana obrazowi odnosi się do osoby przedstawionej. Konstytucja Lumen gentium (1964, nr 66) dodaje, że kult Maryi różni się istotnie od uwielbienia należnego wyłącznie Bogu.

Cześć Maryi w Lumen gentium i Katechizmie

Sobór Watykański II poświęcił Maryi cały rozdział VIII konstytucji o Kościele. Dwa jego punkty odpowiadają wprost na pytanie, czym jest pobożność maryjna.

Kult Maryi w Kościele jest całkowicie wyjątkowy, ale różni się w sposób istotny od kultu uwielbienia, który oddaje się Słowu Wcielonemu, Ojcu i Duchowi Świętemu, i temu kultowi sprzyja (parafraza). - Sobór Watykański II, Konstytucja dogmatyczna o Kościele Lumen gentium, nr 66, 1964

Nauczanie Kościoła można streścić w kilku punktach, każdy ze źródłem:

• Lumen gentium 67 przestrzega przed przesadą i przed zbytnią ciasnotą. Prawdziwa pobożność nie polega na przemijającym uczuciu ani na łatwowierności, tylko wypływa z wiary.
• KKK 971 stwierdza, że pobożność Kościoła wobec Maryi należy do istoty kultu chrześcijańskiego.
• KKK 2132, za tradycją sięgającą św. Bazylego, uczy, że cześć obrazu przechodzi na jego pierwowzór.
• Marialis cultus (Paweł VI, 1974) wskazuje, że pobożność maryjna powinna mieć rys biblijny, liturgiczny, ekumeniczny i antropologiczny.
• Rozróżnienie - nabożeństwa przy konkretnym obrazie, takie jak wota czy korony, należą do pobożności ludowej, a nie do dogmatu.

Czy modlitwa przed obrazem Maryi nie jest bałwochwalstwem?

Nie. Według Katechizmu (nr 2132) katolik nie czci płótna ani farby, tylko osobę, którą obraz przedstawia. Bałwochwalstwo polegałoby na przypisaniu boskiej mocy samemu przedmiotowi. Kościół tego nie uczy. Obraz w kaplicy w Błędowie jest kopią i nikt nie mówi o nim, że sam w sobie coś sprawia. Pomaga raczej zwrócić myśli ku Maryi, a przez Nią ku Chrystusowi.

Jak modlić się w kaplicy maryjnej?

Modlitwa w kaplicy maryjnej zaczyna się od prostych, znanych form: Zdrowaś Maryjo, Anioł Pański, jednego dziesiątka różańca albo Litanii Loretańskiej. Nie trzeba specjalnego nabożeństwa ani zapisu. Kaplica jest częścią kościoła św. Józefa, więc obowiązują w niej te same zasady co w całej świątyni, zwłaszcza cisza w czasie liturgii.

Jaką modlitwę odmówić przed obrazem Matki Bożej Anielskiej?

Najbardziej pasuje Zdrowaś Maryjo, bo jej pierwsze słowa pochodzą od anioła. Pozdrowienie Gabriela zapisuje Łk 1,28, a słowa Elżbiety Łk 1,42. Oto kilka form, od najkrótszej:

1. Zdrowaś Maryjo - modlitwa złożona z pozdrowienia anielskiego i słów Elżbiety, zakończona prośbą o wstawiennictwo.
2. Anioł Pański - rozważanie zwiastowania z trzech wersetów i trzech Zdrowaś Maryjo, tradycyjnie w południe.
3. Jeden dziesiątek różańca - na przykład tajemnica Zwiastowania, pierwsza z tajemnic radosnych.
4. Litania Loretańska - z wezwaniem „Królowo Aniołów, módl się za nami”, które tłumaczy tytuł obrazu.
5. Chwila ciszy - Katechizm (nr 2738-2741) przypomina, że modlitwa to przede wszystkim zaufanie Bogu, także wtedy, gdy odpowiedź wygląda inaczej, niż się spodziewaliśmy.

Dawna strona parafii z lat 2008 i 2019 wymieniała niedzielne Godzinki o Niepokalanym Poczęciu. Czy ten zwyczaj trwa i w jakiej porze, sprawdzisz w bieżących ogłoszeniach parafii.

Jak sprawdzić, kiedy kościół jest otwarty?

Najpierw zajrzyj do ogłoszeń na oficjalnej stronie parafii parafiabledow.mkw.pl. Nie podaję godzin otwarcia, bo się zmieniają. Kolejne kroki:

1. Przeczytaj najnowsze ogłoszenia parafialne na parafiabledow.mkw.pl (strona aktualizowana jesienią 2026 r.).
2. Sprawdź porządek Mszy w danym tygodniu, bo kościół zwykle jest otwarty przed liturgią i po niej.
3. Zadzwoń do kancelarii parafii pod numer podany na tej stronie i na archwwa.pl, jeśli przyjeżdżasz z daleka.
4. Pamiętaj, że według monografii duży kościół służył głównie niedzielnym Mszom i pogrzebom, a codzienne nabożeństwa odbywały się w małym kościele.

Jak zachować się, gdy w nawie trwa liturgia?

Poczekaj z wejściem do kaplicy do końca Mszy albo pogrzebu. Zwiedzanie nie powinno przeszkadzać modlącym się. Kilka zasad, które stosuję sam:

• Nie przechodź przez nawę w czasie liturgii, tylko zostań z tyłu kościoła.
• Wycisz telefon i nie rób zdjęć z fleszem, zwłaszcza przy ołtarzach.
• O zgodę na fotografowanie wnętrza zapytaj w kancelarii parafii albo przy zakrystii.
• Intencje mszalne zamawia się w kancelarii parafialnej. Ofiara jest dobrowolna, a zasady ustala parafia.

Dwa maryjne miejsca Błędowa: kaplica i obraz w małym kościele

Błędów ma dwa główne miejsca maryjne: kaplicę Matki Bożej Anielskiej w dużym kościele św. Józefa i obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy w małym kościele św. Prokopa. Ten drugi otaczano szczególnym kultem. Ma liczne wota i korony wotywne, nałożone 7 lipca 1946 roku jako podziękowanie za przetrwanie wojny.

Gdzie jeszcze w Błędowie są wizerunki Maryi?

Na krótkim spacerze między dwoma rynkami zobaczysz kilka przedstawień Maryi. Każdemu poświęcam osobny tekst:

• Przed bramą dużego kościoła stoi figura Niepokalanej z 1904 roku, ustawiona dwadzieścia lat po poświęceniu świątyni.
• W nawie kościoła św. Józefa wisi kopia Madonny Rafaela, wymieniona w opisie wnętrza z monografii.
• W ołtarzu małego kościoła czczony jest obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy, ozdobiony koronami według projektu Jana Koszczyca-Witkiewicza.
• W prezbiterium małego kościoła jest witraż Madonna w stroju ludowym z Dzieciątkiem, wykonany w 1938 roku przez warszawską firmę Antoniego Pacholczyka.
• Na zasuwie ołtarza głównego dużego kościoła jest kopia Madonny del Girolamo Correggia.

Czym różnią się kaplica i mały kościół?

Oba miejsca mają inną historię, inny styl i inny rodzaj pobożności. Porównanie opiera się na monografii z archiwum dawnej strony:

Cecha	Kaplica Matki Bożej Anielskiej	Obraz MB Nieustającej Pomocy
Kościół	Opieki św. Józefa, Nowy Rynek	św. Prokopa Opata, Stary Rynek
Styl otoczenia	Neobarok, polichromia złocisto-biała	Styl ludowy z elementami zakopiańskiego
Data ołtarza lub budowy	Ołtarz z 1900 r.	Kościół poświęcony 11.10.1936 r.
Wzór obrazu	Kopia wg Murilla	Dowolna kopia ikony Nieustającej Pomocy
Znaki kultu	Źródła nie notują wotów	Liczne wota, korony wotywne z 7.07.1946 r.

Czego nie wiemy o obrazie z kaplicy?

O obrazie Matki Bożej Anielskiej w Błędowie wiemy tyle, że jest kopią według Murilla i stoi w ołtarzu z 1900 roku. Monografia parafii nie podaje autora kopii, daty jej powstania, techniki, wymiarów ani konkretnego pierwowzoru. Nie wspomina też o osobnym święcie przy kaplicy. Wolę te luki nazwać, niż wypełniać je domysłami.

Kto namalował kopię obrazu w Błędowie?

To pytanie zostaje bez odpowiedzi. Monografia z archiwum dawnej strony nie wymienia malarza ani warsztatu. Pełna lista braków wygląda tak:

• Autor kopii - nie występuje w żadnym znanym mi źródle o parafii.
• Data namalowania - nie wiadomo, czy obraz powstał razem z ołtarzem w 1900 roku, czy wcześniej.
• Technika i wymiary - opis wnętrza ich nie podaje.
• Pierwowzór - nie wiadomo, którą konkretnie kompozycję Murilla skopiowano.
• Kult - źródła nie notują wotów, łask ani osobnego nabożeństwa przy tym obrazie.

Jak można uzupełnić tę historię?

Najpewniejsze źródła to dokumenty, a nie wspomnienia z drugiej ręki. Odpowiedzi mogą kryć:

• inwentarze parafii, w tym inwentarz z 1873 roku, który monografia cytuje w innym miejscu;
• karty ewidencyjne zabytków ruchomych, prowadzone przez służby konserwatorskie;
• stare fotografie wnętrza kościoła św. Józefa sprzed polichromii z lat 1932-1933;
• wydaną drukiem monografię parafii, jeśli taka istnieje, bo autor tekstu w archiwum nie jest podany.

Jeśli masz udokumentowane informacje, chętnie je przeczytam. O dostęp do archiwum parafii trzeba pytać w kancelarii.

Najczęściej zadawane pytania

Kiedy przypada święto Matki Bożej Anielskiej?

Najbardziej znane święto pod tym tytułem łączy się z Porcjunkulą w Asyżu i przypada 2 sierpnia. Źródła nie potwierdzają, żeby w Błędowie obchodzono osobne święto związane z kaplicą. Głównym świętem parafii jest odpust św. Prokopa Opata w niedzielę po 4 lipca.

Jakie obrazy Maryi malował Murillo?

Murillo namalował przede wszystkim wiele wersji Niepokalanego Poczęcia, Madonny z Dzieciątkiem i sceny z aniołami. Duża część jego dzieł znajduje się w Museo del Prado w Madrycie i w Sewilli. Jego Madonny w XIX wieku chętnie kopiowano dla kościołów w całej Europie.

Czy w kaplicy można zostawić intencję modlitwy?

Zasady zbierania próśb i intencji ustala parafia, więc najlepiej zapytać na miejscu. Intencje mszalne w Kościele w Polsce zamawia się w kancelarii parafialnej. Ofiara jest dobrowolna.

Co jeszcze zobaczyć w kościele św. Józefa poza kaplicą?

Na uwagę zasługuje polichromia z lat 1932-1933, ołtarz boczny św. Izydora i organy z końca XIX wieku z figurą Dawida z harfą. W kościele jest też tablica kolatora Jana Chryzostoma Kijewskiego oraz tablica „Poległym dla Polski 1914-1920”. Na zewnątrz fasada ma osiem posągów z piaskowca, a w portalu umieszczono oko Opatrzności.

Czy obraz w kaplicy słynie łaskami?

Źródła o parafii nie notują łask, cudów ani wotów przy obrazie Matki Bożej Anielskiej. Szczególnym kultem otaczano w Błędowie inny wizerunek: obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy w małym kościele. Kościół zachęca, by pobożność maryjna wypływała z wiary, a nie z oczekiwania nadzwyczajnych znaków (Lumen gentium 67).

Do jakiej diecezji należy parafia w Błędowie?

Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie należy do archidiecezji warszawskiej i dekanatu mogielnickiego. Potwierdza to katalog parafii na archwwa.pl. Pomyłka z diecezją radomską bierze się z tego, że część mediów opisuje Błędów w serwisach regionalnych z Radomia.

Źródła i literatura

1. Sobór Watykański II, Konstytucja dogmatyczna o Kościele Lumen gentium, rozdz. VIII, nr 66-67, 1964: vatican.va.
2. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 332-336, 971, 2132, 2738-2741, wyd. II, Pallottinum, Poznań 2002.
3. Paweł VI, adhortacja apostolska Marialis cultus, 1974: vatican.va.
4. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu (Biblia Tysiąclecia), wyd. V, Pallottinum, Poznań 1999: Łk 1,26-38; Łk 1,28.42; Ps 91,11.
5. Museo Nacional del Prado, zbiory Bartolomé Estebana Murilla: museodelprado.es.
6. Monografia parafii i opis architektoniczny kościołów, dawna strona parafiabledow.pl w Internet Archive (zrzuty 2014-02 i 2019-01): web.archive.org.
7. Oficjalna strona Parafii św. Prokopa Opata w Błędowie: parafiabledow.mkw.pl.
8. Archidiecezja Warszawska, katalog parafii, Błędów, św. Prokopa Opata: archwwa.pl.
9. Błędów (powiat grójecki), Wikipedia: pl.wikipedia.org.
10. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.