Figura Niepokalanej z 1904 roku przed kościołem w Błędowie

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 6.11.2026

Spis rozdziałów

Gdzie stoi figura Niepokalanej w Błędowie?

Figura Niepokalanej z 1904 roku stoi przed bramą kościoła Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku w Błędowie (powiat grójecki, archidiecezja warszawska). Przedstawia Maryję w tajemnicy Niepokalanego Poczęcia, którą Pius IX ogłosił jako dogmat w 1854 roku. Według monografii parafii z dawnej strony parafiabledow.pl figura stanęła 20 lat po ukończeniu świątyni.

Ten serwis jest niezależnym przewodnikiem, a nie stroną parafii. Ogłoszenia, porządek nabożeństw i kontakt z kancelarią podaje oficjalna strona parafii św. Prokopa Opata: parafiabledow.mkw.pl.

Przed bramą kościoła Opieki św. Józefa

Mieszkańcy nazywają kościół św. Józefa „dużym kościołem”. Powstał w latach 1882-1884. Projekt przygotował D. Prussak, a Adolf Bannerth z Mszczonowa poprawił go i zrealizował. Dlaczego świątynia stanęła przy Nowym Rynku, a nie na dawnym miejscu, opisuję w tekście o tym, jak powstawał kościół projektu Bannertha i Prussaka. Opis architektoniczny z archiwum dawnej strony (zrzut ze stycznia 2019 r.) poświęca figurze jedno zdanie: przed bramą stoi figura Niepokalanej z 1904 roku. Więcej źródło nie mówi, więc i ja nie dopowiadam.

Figura a barokizująca fasada z ośmioma posągami

Spod figury widać całą fasadę. Monografia określa ją jako barokizującą, z wieżą wtopioną we front świątyni. Figura i elewacja układają się w jeden zespół, który najlepiej oglądać z drugiej strony placu:

• Czterej ewangeliści: cztery z ośmiu posągów z piaskowca na fasadzie.
• Święci Piotr i Paweł: dwaj apostołowie ustawieni na fasadzie obok ewangelistów.
• Św. Wojciech i św. Stanisław: patronowie Polski w niszach elewacji.
• „Oko Opatrzności”: symbol Boga, który wszystko widzi, umieszczony w portalu.
• Figura Niepokalanej z 1904 r.: jedyny element zespołu, który stoi przed bramą, a nie na samej elewacji.

Rzeźby elewacji opisuję osobno w tekście o tym, jak zbudowana jest fasada z ośmioma posągami i okiem Opatrzności.

Czy figurę można zobaczyć, gdy kościół jest zamknięty?

Tak. Figura stoi na zewnątrz, przed bramą, więc można ją obejrzeć o każdej porze, bez względu na to, czy kościół jest otwarty. Kiedy oprowadzam znajomych po Błędowie, właśnie tu zaczynamy, a potem idziemy na Stary Rynek do małego kościoła św. Prokopa, w miejsce najstarszej świątyni. To teren przykościelny, więc w czasie Mszy i pogrzebów lepiej odłożyć aparat.

Co oznacza Niepokalane Poczęcie?

Niepokalane Poczęcie to dogmat wiary katolickiej, który ogłosił papież Pius IX 8 grudnia 1854 roku w bulli Ineffabilis Deus. Mówi on, że Maryja od pierwszej chwili swojego poczęcia była wolna od grzechu pierworodnego. Katechizm Kościoła Katolickiego omawia go w punktach 490-493. Dogmat dotyczy samej Maryi, a nie poczęcia Jezusa.

Bulla Ineffabilis Deus z 1854 roku

Zanim Pius IX ogłosił dogmat, w 1849 roku zapytał biskupów encykliką Ubi primum o wiarę ich diecezji w tej sprawie. Kluczowe zdanie bulli z 1854 roku Katechizm przytacza w punkcie 491:

„Najświętsza Maryja Panna od pierwszej chwili swego poczęcia, przez łaskę i szczególny przywilej Boga wszechmogącego, na mocy przewidzianych zasług Jezusa Chrystusa, Zbawiciela rodzaju ludzkiego, została zachowana nienaruszona od wszelkiej zmazy grzechu pierworodnego” - Pius IX, bulla Ineffabilis Deus, 1854, cyt. za: Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 491

To zdanie zawiera kilka rozróżnień, które łatwo przeoczyć:

• Łaska, nie zasługa: Maryję od grzechu zachował szczególny przywilej Boga, a nie jej własny wysiłek.
• Zasługi Chrystusa: KKK 492 wyjaśnia, że Maryja również została odkupiona, i to w sposób szczególny, ze względu na zasługi swojego Syna.
• Pierwsza chwila istnienia: dogmat dotyczy momentu, w którym Maryja została poczęta w łonie swojej matki.
• Tradycja Wschodu: KKK 493 przypomina, że Ojcowie Kościoła wschodniego nazywają Matkę Bożą „Całą Świętą” (Panagia).
• Dogmat a pobożność: dogmat należy do nauki Kościoła, a figury, Godzinki i nabożeństwa są formami pobożności, które z niego wyrastają, ale same dogmatem nie są.

Niepokalane Poczęcie a dziewicze poczęcie Jezusa

Te dwie prawdy myli się najczęściej. Spotykam ten błąd nawet w opisach na tablicach informacyjnych. Różnicę najłatwiej pokazać w tabeli:

Cecha	Niepokalane Poczęcie	Dziewicze poczęcie Jezusa
Kogo dotyczy	Maryi, w chwili jej poczęcia	Jezusa, poczętego w łonie Maryi
Na czym polega	na zachowaniu od grzechu pierworodnego	na poczęciu za sprawą Ducha Świętego, bez udziału mężczyzny
Punkty KKK	490-493	496-498
Tekst biblijny	Łk 1,28 (pozdrowienie anioła)	Łk 1,34-35 (pytanie Maryi i odpowiedź anioła)
Uroczyste ogłoszenie	Pius IX, 1854	wyznawane od pierwszych wieków w Credo
Dzień w kalendarzu	8 grudnia	Zwiastowanie Pańskie, 25 marca

Gdzie w Biblii szukać korzeni dogmatu?

Przede wszystkim w Ewangelii według św. Łukasza. Pismo Święte nie formułuje dogmatu wprost, ale Kościół wskazuje na słowa anioła z Łk 1,28: „Bądź pozdrowiona, pełna łaski, Pan z Tobą”. Według KKK 490-491 Kościół przez wieki coraz lepiej rozumiał, że tytuł „pełna łaski” oznacza Maryję wolną od grzechu od początku jej istnienia.

Rok 1904: 50 lat od ogłoszenia dogmatu

W 1904 roku Kościół katolicki obchodził złoty jubileusz dogmatu o Niepokalanym Poczęciu, bo od bulli Piusa IX z 8 grudnia 1854 roku minęło wtedy 50 lat. Z tej okazji papież Pius X wydał 2 lutego 1904 roku encyklikę Ad diem illum laetissimum. Figura w Błędowie pochodzi z tego samego roku, ale źródło parafialne nie mówi, dlaczego ją postawiono.

Encyklika Ad diem illum Piusa X

Dwóch papieży o niemal tym samym imieniu łatwo pomylić, dlatego zestawiam najważniejsze fakty:

• Pius IX: papież, który 8 grudnia 1854 roku ogłosił dogmat bullą Ineffabilis Deus.
• Pius X: papież wybrany w 1903 roku, autor encykliki jubileuszowej z 2 lutego 1904 roku.
• Tytuł Ad diem illum laetissimum: to pierwsze słowa łacińskiego tekstu, bo dokumenty papieskie nazywa się według ich początku (incipitu).
• Główna myśl encykliki: Pius X przedstawił w niej Maryję jako drogę prowadzącą do Chrystusa i zachęcał do uczczenia jubileuszu.
• 8 grudnia 1904 roku: dokładnie 50. rocznica ogłoszenia dogmatu.

Czy figura z 1904 r. ma związek z jubileuszem dogmatu?

Nie wiadomo, bo źródła na to nie odpowiadają. Monografia parafii podaje wyłącznie rok 1904, bez fundatora i bez intencji. Zbieżność z jubileuszem rzuca się w oczy, ale traktuję ją jako tło epoki, a nie udowodniony fakt. Figura mogła upamiętniać jubileusz. Równie dobrze mogła być prywatnym wotum jakiejś rodziny.

Co działo się wtedy w parafii?

Rok 1904 przypadł na czas, gdy parafia wciąż urządzała nową świątynię. Monografia z archiwum (zrzut z lutego 2014 r.) podaje taką kolejność:

1. 1882-1884: budowa kościoła Opieki św. Józefa i jego poświęcenie w 1884 roku.
2. 3 września 1889: konsekracja kościoła, której dokonał abp Wincenty Teofil Chościak-Popiel. Na powitanie wzniesiono trzy bramy triumfalne.
3. 1900: rok jubileuszowy. Parafia sprawiła wtedy tabernakulum z napisem jubileuszowym upamiętniającym Leona XIII oraz trzy nowe ołtarze i odnowiła monstrancję z 1643 roku. Tabernakulum zobaczysz, oglądając ołtarz główny kościoła św. Józefa.
4. 1904: przed bramą staje figura Niepokalanej.
5. 1932-1933: firma Leona Zdziarskiego z Krakowa wykonuje polichromię wnętrza w złocisto-białej tonacji.

Jak rozpoznać wizerunek Niepokalanej?

Wizerunek Niepokalanej rozpoznasz najczęściej po wężu pod stopami Maryi, który nawiązuje do Rdz 3,15, oraz po półksiężycu i wieńcu z dwunastu gwiazd z Ap 12,1. Ten typ przedstawień rozpowszechnił się zwłaszcza po ogłoszeniu dogmatu w 1854 roku i po objawieniach w Lourdes w 1858 roku, które Kościół uznał za objawienie prywatne.

Wąż, księżyc i gwiazdy: biblijne korzenie

Dwa teksty biblijne dostarczyły artystom niemal wszystkich znaków. Pierwszy to zapowiedź z Księgi Rodzaju: „Wprowadzam nieprzyjaźń między ciebie i niewiastę, pomiędzy potomstwo twoje a potomstwo jej: ono zmiażdży ci głowę, a ty zmiażdżysz mu piętę” (Rdz 3,15). Drugi pochodzi z Apokalipsy:

„Potem ukazał się wielki znak na niebie: Niewiasta obleczona w słońce i księżyc pod jej stopami, a na jej głowie wieniec z gwiazd dwunastu” - Ap 12,1, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum 1999

Z tych tekstów wyrosły atrybuty, które powtarzają się na figurach w całej Polsce:

• Wąż pod stopami Maryi: odwołanie do Rdz 3,15 i znak zwycięstwa nad złem.
• Jabłko w pysku węża: częsty dodatek przypominający grzech pierworodny.
• Półksiężyc: obraz zaczerpnięty z Ap 12,1.
• Wieniec z dwunastu gwiazd: również z Ap 12,1, często odczytywany jako dwanaście pokoleń Izraela lub dwunastu apostołów.
• Biel i błękit: kolory szat, które w XIX wieku na dobre związały się z Niepokalaną.
• Brak Dzieciątka: Niepokalana zwykle stoi sama, bo przedstawienie dotyczy jej własnego poczęcia.

Lourdes 1858 i popularność figur

W 1858 roku w Lourdes Bernadeta Soubirous opowiadała o spotkaniach z Panią, która 25 marca przedstawiła się słowami „Jestem Niepokalane Poczęcie”. Biskup Tarbes uznał te objawienia w 1862 roku. To objawienie prywatne: według KKK 67 objawienia prywatne nie należą do depozytu wiary i nikt nie ma obowiązku w nie wierzyć. Typ „lurdzki”, czyli Maryja w bieli z błękitną szarfą i złożonymi dłońmi, stał się jednym z najczęstszych wzorów przykościelnych figur przełomu XIX i XX wieku.

Na co zwrócić uwagę przy wizycie w Błędowie?

Źródła nie opisują atrybutów figury przed kościołem św. Józefa, więc nie podaję ich z góry. Proponuję prosty sposób oglądania, który dobrze sprawdza się też z dziećmi:

1. Zacznij od stóp: czy jest tam wąż, kula ziemska albo półksiężyc?
2. Spójrz na głowę: czy Maryja ma koronę lub wieniec z gwiazd?
3. Sprawdź dłonie: czy są złożone do modlitwy, czy rozłożone?
4. Obejdź cokół i poszukaj napisu, daty albo nazwiska fundatora.
5. Porównaj figurę z posągami fasady: czy wykonano ją z tego samego kamienia?
6. Zrób zdjęcie każdego szczegółu i porównaj je później z opisem atrybutów powyżej.

Dlaczego przed kościołami stawiano figury maryjne?

Figury maryjne przed kościołami należą do pobożności ludowej, która w Polsce przełomu XIX i XX wieku była szczególnie żywa. Witały wchodzących, zachęcały do krótkiej modlitwy i często upamiętniały ważne dla wspólnoty wydarzenia. Katechizm (KKK 1674-1676) i Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii z 2001 roku uznają takie formy za cenne, jeśli prowadzą do liturgii.

Co mówi Katechizm o pobożności ludowej?

Trzy krótkie punkty Katechizmu Kościoła Katolickiego dają ramę, w której mieści się każda przykościelna figura:

• KKK 1674: zmysł religijny ludu chrześcijańskiego wyraża się w różnych formach pobożności, takich jak pielgrzymki, procesje, różaniec czy medaliki.
• KKK 1675: formy te przedłużają życie liturgiczne Kościoła, ale go nie zastępują.
• KKK 1676: pobożność ludowa potrzebuje rozeznania duszpasterskiego, które ją oczyszcza i prowadzi ku Chrystusowi.
• Dyrektorium z 2001 roku: Kongregacja Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów rozwija tę myśl i opisuje relację między pobożnością ludową a liturgią, także w odniesieniu do kultu maryjnego.

Figura jako znak powitania przy wejściu

Figura przed bramą działa jak próg. Kto idzie na Mszę, mija ją jako pierwszą, a kto tylko przechodzi przez Nowy Rynek, i tak ją zauważy. Wiele osób zatrzymuje się na chwilę, by odmówić Zdrowaś Maryjo albo się przeżegnać. Figura nie zastępuje kościoła, tylko do niego prowadzi.

Majowe i inne zwyczaje przy figurach

Nabożeństwa majowe przy figurach i kapliczkach to rozpowszechniony polski zwyczaj, a nie przepis liturgiczny. Podobnie jest z kwiatami składanymi u stóp Maryi czy z dekorowaniem figur przed 8 grudnia. Źródła dotyczące Błędowa nie opisują takich praktyk przy tej figurze, więc ich jej nie przypisuję.

Niepokalana w pobożności Błędowa

Według monografii parafii i archiwum dawnej strony parafiabledow.pl kult Niepokalanej zostawił w Błędowie kilka śladów: Godzinki o Niepokalanym Poczęciu w niedziele, ofiarowanie parafii Niepokalanemu Sercu Maryi 7 lipca 1946 roku i działającą od 1946 roku Straż Honorową NSM. Figura z 1904 roku najbardziej rzuca się w oczy, bo stoi na zewnątrz.

Godzinki o Niepokalanym Poczęciu

Według dawnej strony parafii (zrzuty z 2008 i 2019 roku) w niedziele o 6:30 śpiewano Godzinki o Niepokalanym Poczęciu NMP. Obecny porządek nabożeństw sprawdzisz na parafiabledow.mkw.pl. Godzinki naśladują układ brewiarza i składają się z siedmiu części:

1. Jutrznia, czyli modlitwa poranna, zaczynająca się od słów „Zacznijcie wargi nasze”.
2. Prima, czyli pierwsza godzina dnia.
3. Tercja, czyli godzina trzecia.
4. Seksta, czyli godzina szósta, około południa.
5. Nona, czyli godzina dziewiąta, po południu.
6. Nieszpory, czyli modlitwa wieczorna.
7. Kompleta, którą kończy się dzień, zamknięta „Ofiarowaniem”.

Ofiarowanie parafii Niepokalanemu Sercu Maryi w 1946 roku

7 lipca 1946 roku obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy w małym kościele otrzymał korony wotywne za przetrwanie wojny, wykonane według projektu Jana Koszczyca-Witkiewicza. Tego samego dnia parafię ofiarowano Niepokalanemu Sercu Maryi. Historię tej uroczystości opisuję w tekście o tym, dlaczego mieszkańcy otaczają czcią obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy w małym kościele. Dziś w parafii działają m.in. Żywy Różaniec i Bractwo Matki Bożej Błędowskiej.

Jakie inne wizerunki maryjne zobaczysz w Błędowie?

Figura jest jednym z kilku przedstawień Maryi, które da się obejrzeć podczas spaceru między Nowym a Starym Rynkiem:

Wizerunek	Miejsce	Data lub autor (wg archiwum)
Figura Niepokalanej	przed bramą kościoła św. Józefa	1904
Matka Boża Anielska wg Murilla	kaplica w kościele św. Józefa	ołtarz z 1900 r.
Kopia Madonny Rafaela	wnętrze kościoła św. Józefa	polichromia 1932-1933
Kopia Madonny del Girolamo Correggia	zasuwa ołtarza głównego	brak daty w źródle
Matka Boża Nieustającej Pomocy	ołtarz kościoła św. Prokopa	korony wotywne 1946
Madonna w stroju ludowym (witraż)	prezbiterium kościoła św. Prokopa	firma Antoni Pacholczyk, 1938

Ostatni z tych wizerunków jest najbardziej nietypowy. Opisuję go w tekście, którego bohaterką jest Madonna w stroju ludowym.

Kiedy przypada uroczystość Niepokalanego Poczęcia?

Uroczystość Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny przypada co roku 8 grudnia, w czasie Adwentu, dokładnie dziewięć miesięcy przed świętem Narodzenia NMP (8 września). Gdy 8 grudnia wypada w niedzielę Adwentu, kalendarz liturgiczny przenosi uroczystość na poniedziałek. W Polsce to uroczystość, ale nie święto nakazane.

Czy 8 grudnia trzeba iść na Mszę?

Nie, w Polsce 8 grudnia nie jest świętem nakazanym, choć Kościół zachęca do udziału we Mszy. Kanon 1246 §1 Kodeksu Prawa Kanonicznego (1983) wymienia Niepokalane Poczęcie wśród świąt nakazanych w Kościele powszechnym, a §2 pozwala konferencji biskupów, za zgodą Stolicy Apostolskiej, niektóre z nich znieść. Konferencja Episkopatu Polski z tego skorzystała. Obecnie w Polsce, poza niedzielami, obowiązują:

• 1 stycznia: uroczystość Świętej Bożej Rodzicielki Maryi.
• 6 stycznia: uroczystość Objawienia Pańskiego.
• Boże Ciało: uroczystość Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa (czwartek, data ruchoma).
• 15 sierpnia: uroczystość Wniebowzięcia NMP.
• 1 listopada: uroczystość Wszystkich Świętych.
• 25 grudnia: uroczystość Narodzenia Pańskiego.

Gdzie sprawdzić program nabożeństw w Błędowie?

Godziny Mszy na 8 grudnia ogłasza parafia, a nie ten serwis. Proponuję taką kolejność:

1. Otwórz ogłoszenia na oficjalnej stronie parafii parafiabledow.mkw.pl, najlepiej w ostatnią niedzielę przed 8 grudnia.
2. Porównaj je z kartą parafii w serwisie archidiecezji warszawskiej archwwa.pl.
3. W razie wątpliwości zadzwoń do kancelarii parafialnej pod numer podany na stronie parafii.
4. Sprawdź, w którym kościele odbywa się nabożeństwo: w dużym (św. Józefa) czy w małym (św. Prokopa).

Czego nie wiemy o figurze?

Wiemy tyle, ile mówi jedno zdanie monografii: przed bramą kościoła św. Józefa stoi figura Niepokalanej z 1904 roku. Źródła dostępne w październiku 2026 roku nie podają fundatora, autora, materiału, wysokości, napisu na cokole ani dziejów renowacji. Nie znalazłem też osobnego wpisu figury do rejestru zabytków.

• Fundator: brak nazwiska, rodziny czy bractwa w dostępnych źródłach.
• Autor lub warsztat: nieznany, nie wiadomo też, czy figurę wykonano na miejscu.
• Materiał i wymiary: źródło ich nie podaje.
• Napis na cokole: niezanotowany w monografii.
• Losy wojenne: monografia opisuje zabranie dzwonów w 1941 roku i niemiecki punkt obserwacyjny na wieży w 1943 roku, ale o figurze milczy.
• Renowacje: brak dat i opisu prac.

Kto ufundował figurę Niepokalanej w Błędowie?

Nie wiadomo. W historii parafii fundatorami bywali kolator Jan Chryzostom Kijewski, Błędowskie Koło Ziemianek czy Spółdzielnia Mleczarska, ale żadnego z nich źródła nie łączą z tą figurą. Wolę zostawić to pytanie otwarte, niż zgadywać.

Jak pomóc w uzupełnieniu historii figury?

Najwięcej wiedzą zwykle rodziny, które mieszkają w Błędowie od pokoleń. Szczególnie cenne byłyby:

1. Stare fotografie Nowego Rynku z figurą w tle, zwłaszcza sprzed 1939 roku.
2. Zdjęcie lub odpis napisu z cokołu, jeśli taki jest.
3. Rodzinne przekazy o fundacji, opatrzone choćby przybliżoną datą.
4. Informacje o remontach figury i o tym, kto je prowadził.
5. Odsyłacze do kronik parafialnych lub prasy z lat 1904-1905.

Jeśli masz takie materiały, napisz do mnie przez stronę kontaktową serwisu. Każdą informację opiszę ze wskazaniem źródła.

Najczęściej zadawane pytania

Czy figura Niepokalanej w Błędowie jest zabytkiem?

Źródła podają rok powstania figury (1904), ale nie potwierdzają jej osobnego wpisu do rejestru zabytków. Sam kościół św. Józefa konserwator dr J. Kluss uznał za zabytek już w 1934 roku. Status figury sprawdzisz w serwisie Narodowego Instytutu Dziedzictwa zabytek.pl.

Ile lat ma figura Niepokalanej przed kościołem w Błędowie?

W 2026 roku figura ma 122 lata, bo według monografii parafii pochodzi z 1904 roku. Jest o 20 lat młodsza od kościoła św. Józefa, ukończonego w 1884 roku. Dokładny dzień jej ustawienia ani poświęcenia nie jest znany.

Czym jest Cudowny Medalik i czy ma związek z figurą?

Cudowny Medalik pochodzi z objawień, które w 1830 roku w Paryżu przekazała św. Katarzyna Labouré, i przedstawia Niepokalaną z rozłożonymi rękami. To objawienie prywatne, a nie dogmat. Źródła nie łączą medalika z figurą w Błędowie.

Jaka modlitwa pasuje przy figurze Niepokalanej?

Najprostsze są Zdrowaś Maryjo i Anioł Pański, które zna niemal każdy. Tradycyjną modlitwą związaną z tym tytułem są Godzinki o Niepokalanym Poczęciu Najświętszej Maryi Panny. Wystarczy też krótkie, własne słowo w drodze do kościoła.

Czy Niepokalane Serce Maryi to to samo co Niepokalane Poczęcie?

Nie. Niepokalane Poczęcie to dogmat z 1854 roku o zachowaniu Maryi od grzechu pierworodnego. Niepokalane Serce Maryi to tytuł nabożeństwa skupionego na jej miłości i wewnętrznym życiu. Parafię w Błędowie ofiarowano Sercu Maryi w 1946 roku, a figura z 1904 roku przedstawia Niepokalaną.

Czy 8 grudnia jest w Polsce dniem wolnym od pracy?

Nie, 8 grudnia nie jest w Polsce ustawowym dniem wolnym od pracy. Sklepy, urzędy i szkoły działają normalnie, a Msze odprawia się zwykle rano i wieczorem. Godziny w Błędowie podaje parafia na swojej stronie.

Jak dojechać do figury Niepokalanej w Błędowie?

Figura stoi przy Nowym Rynku, przed bramą kościoła Opieki św. Józefa. Błędów leży nad Mogielanką, około 15 km od Grójca, 7 km od Mogielnicy i 60 km od Warszawy (wg monografii parafii). Kościół jest najwyższym budynkiem w osadzie, więc trudno go przeoczyć.

Źródła i literatura

1. Pius IX, bulla dogmatyczna Ineffabilis Deus, 8 grudnia 1854.
2. Pius X, encyklika Ad diem illum laetissimum, 2 lutego 1904.
3. Katechizm Kościoła Katolickiego, Pallottinum, Poznań 2002, nr 67, 490-493, 496-498, 1674-1676.
4. Kongregacja Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów, Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii. Zasady i wskazania, 2001 (wyd. polskie Pallottinum).
5. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu (Biblia Tysiąclecia), wyd. V, Pallottinum, Poznań 1999: Rdz 3,15; Łk 1,28; Łk 1,34-35; Ap 12,1.
6. Kodeks Prawa Kanonicznego, 1983, kan. 1246.
7. Monografia parafii w Błędowie oraz opis architektoniczny kościołów, dawna strona parafiabledow.pl, Internet Archive (zrzuty z lat 2008-2019).
8. Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie, oficjalna strona parafii
9. Archidiecezja Warszawska, karta parafii Błędów pw. św. Prokopa Opata
10. Wikipedia, hasło „Błędów (powiat grójecki)”
11. Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl
12. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.