Kościół św. Prokopa w Błędowie - mały kościół przy Starym Rynku

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 8.11.2026

Spis rozdziałów

Kościół św. Prokopa w Błędowie w skrócie

Kościół św. Prokopa w Błędowie to mały kościół filialny parafii przy Starym Rynku. Według monografii parafii zaprojektował go Jan Koszczyc-Witkiewicz, a zbudowano go w latach 1934-1936. Wikipedia podaje lata 1935-1938. Świątynia stoi na najstarszym miejscu kościelnym w Błędowie. W środku są witraże pracowni Antoniego Pacholczyka z 1938 r. i obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy.

Do Błędowa przyciągnęły mnie dwa kościoły przy dwóch rynkach. Ten mniejszy, z wieżyczką przypominającą Podhale, okazał się ciekawszy, niż sugeruje jego rozmiar. Najważniejsze fakty w pigułce:

• Położenie - Stary Rynek w Błędowie, przy plebanii. Adres parafii to Stary Rynek 13, 05-620 Błędów (archwwa.pl, stan z października 2026 r.).
• Status - kościół filialny. Kościołem parafialnym jest kościół Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku.
• Architekt - Jan Koszczyc-Witkiewicz, autor gmachu Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie.
• Styl - ludowy, z elementami stylu zakopiańskiego (Wikipedia, 2026).
• Patron - św. Prokop Opat z Sazawy w Czechach, wspominany 4 lipca.
• Diecezja - archidiecezja warszawska, dekanat mogielnicki.

Gdzie stoi kościół św. Prokopa w Błędowie?

Kościół św. Prokopa stoi przy Starym Rynku w Błędowie, w powiecie grójeckim na Mazowszu, tuż przy plebanii. Wokół niego leży dawny cmentarz przykościelny. Według karty parafii w katalogu Archidiecezji Warszawskiej (stan z października 2026 r.) adres parafii to Stary Rynek 13, 05-620 Błędów. Kościół należy do dekanatu mogielnickiego.

Stary Rynek i dawny cmentarz przykościelny

Stary Rynek nazywano dawniej „Rynkiem Hipolita”. To serce najstarszego Błędowa. Nowy Rynek z dużym kościołem św. Józefa wyrósł dopiero przy osadzie fabrycznej z XIX wieku. Kościół otacza teren dawnego pochówku. Jego historię opisuję osobno w tekście cmentarz przykościelny przy Starym Rynku.

Wiele osób dziwi się, że jedna wieś ma dwie świątynie przy dwóch rynkach. Stoi za tym spór z 1882 r. o miejsce budowy nowego kościoła. Opisuję go w tekście o tym, dlaczego w Błędowie są dwa kościoły.

Błędów w powiecie grójeckim a Błędowo w gminie Płużnica

Wyszukiwarka często miesza podobne nazwy. Ten tekst dotyczy wyłącznie Błędowa w gminie Błędów:

• Błędów (powiat grójecki) - wieś i siedziba gminy w województwie mazowieckim, nad Mogielanką, około 15 km od Grójca.
• Błędowo (gmina Płużnica) - inna miejscowość i inna parafia, niezwiązana z kościołem św. Prokopa.
• Błędów w Dąbrowie Górniczej - dzielnica miasta przy Pustyni Błędowskiej, także bez związku z tą parafią.
• Archidiecezja warszawska - do niej należy parafia, nie do diecezji radomskiej. Pomyłki biorą się m.in. z tego, że media opisywały sprawy parafii w działach regionalnych „Radom”.

Pełny opis parafii z obydwoma kościołami znajdziesz w przewodniku parafia św. Prokopa Opata w Błędowie.

Ile świątyń stało w tym miejscu?

Według monografii parafii z archiwum dawnej strony obecny kościół św. Prokopa jest prawdopodobnie trzecią albo czwartą świątynią w tym miejscu. Kościół w Błędowie istniał już w XIV wieku. Autor monografii pisze o liczbie świątyń ostrożnie, bo pożary zniszczyły część dokumentów. Dlatego słowo „prawdopodobnie” zostaje w tym tekście.

Od kiedy w Błędowie czczono św. Prokopa?

Pierwsza wyraźna wzmianka o wezwaniu św. Prokopa pochodzi z 1466 roku. Wtedy synowie dziedzica Gotarda spierali się o patronat nad kościołem. Wcześniejsze dokumenty potwierdzają, że kościół w Błędowie istniał, ale nie podają wezwania. Czytając rozdziały monografii, wypisałem sobie najważniejsze daty:

1. 28.06.1392 - akt erekcji parafii w Łęczeszycach wymienia „rektora kościoła” w Błędowie.
2. 1466 - pierwsza wyraźna wzmianka o wezwaniu św. Prokopa.
3. 1603 - wizytacja bpa Wawrzyńca Goślickiego opisuje kościół drewniany z 3 ołtarzami. Protokół podaje jednak wezwanie św. Michała Archanioła i do dziś pozostaje to zagadką.
4. 6.04.1817 - w Niedzielę Wielkanocną spłonął drewniany kościół, plebania i księgi.
5. 4.07.1822 - poświęcenie tymczasowego kościoła w dzień św. Prokopa.

Co stało tu przed 1934 rokiem?

Przed 1934 rokiem stał tu tymczasowy kościół szachulcowy, czyli o konstrukcji ryglowej (fachwerk), z 1822 roku. Ufundował go Karol Zagórski, właściciel fabryki jedwabiu i piwa angielskiego. „Tymczasowa” budowla przetrwała ponad sto lat. Od 1896 r. służyła jako kaplica pogrzebowa, a w 1899 r. przeszła remont. Około 1926 r. nadzór budowlany starostwa ją zamknął, a 15 maja 1934 r. robotnicy ją rozebrali. Ten stan rzeczy wynikał ze sporu z 1882 r. Nowy kościół parafialny stanął wtedy przy Nowym Rynku, a stary plac czekał na swoją świątynię jeszcze pół wieku.

Kiedy zbudowano obecny kościół?

Obecny kościół św. Prokopa w Błędowie zbudowano według monografii parafii w latach 1934-1936. Kamień węgielny położono 11 sierpnia 1934 r., a poświęcenie odbyło się 11 października 1936 r. Wikipedia podaje lata 1935-1938. Budowę sfinansowano z drobnych ofiar parafian, w tym z loterii fantowych i bufetów odpustowych.

Kamień węgielny 1934 i poświęcenie 1936

Kościół poświęcił 11.10.1936 r. ks. Andrzej Gryczyński z Michałowic. Według monografii budowa trwała 2 lata i 2 miesiące. Parafia nie miała tym razem bogatego kolatora, jak przy kościele św. Józefa. Pieniądze zbierano po groszu. Budowniczowie zadbali za to o ciągłość ze starym kościołem i przenieśli do nowego kilka elementów:

• Miedziany hełm wieży - przeniesiony ze starego kościoła na nową wieżyczkę.
• Miedziana kula - wykonana niegdyś w kotlarni Krause w Hamerni pod Błędowem.
• Krzyż - ten sam, który wieńczył kościół z 1822 roku.
• Podłoga - ułożona z desek starej podłogi.
• Dachówka - nowa, sprowadzona w 1936 r. z Grudziądza.

Rozbieżność dat w źródłach

Dwa niezależne źródła podają różne lata budowy. Nie rozstrzygam, które ma rację, bo nie znam dokumentu, który przesądzałby sprawę. Pokazuję obie wersje obok siebie:

Źródło	Lata budowy	Szczegóły
Monografia parafii (archiwum dawnej strony, zrzut z 2014 r.)	1934-1936	Kamień węgielny 11.08.1934, poświęcenie 11.10.1936
Wikipedia: Błędów (powiat grójecki), stan z 2026 r.	1935-1938	Bez dziennych dat

Możliwe wyjaśnienie: późniejsza data może obejmować wykończenie wnętrza, bo witraże powstały dopiero w 1938 roku. To jednak tylko moja hipoteza, nie ustalenie źródła.

Mogiła z czasów wojen szwedzkich przy fundamentach

W 1934 r., podczas kopania fundamentów, robotnicy natrafili na zbiorową mogiłę około 120 osób. Monografia datuje ją na czasy wojen szwedzkich na podstawie znalezionej monety: ortu gdańskiego z 1617 roku. Nie wiadomo, kim byli zmarli. Mogli to być mieszkańcy, ofiary zarazy albo żołnierze. Dla mnie to miejsce przede wszystkim przypomina, że kościół stoi na ziemi, w której spoczywają ludzie sprzed czterech stuleci.

Kim był Jan Koszczyc-Witkiewicz i co zaprojektował w Błędowie?

Jan Koszczyc-Witkiewicz był architektem, autorem gmachu Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. Zaprojektował też mały kościół św. Prokopa przy Starym Rynku w Błędowie. Według monografii parafii była to jego pierwsza świątynia zaprojektowana w całości, od bryły po detal. Według jego projektów powstały też konfesjonały, ambonka, chrzcielnica i korony wotywne z 1946 roku.

Architekt gmachu SGH na wiejskim rynku

Monumentalny gmach uczelni w Warszawie i drewniane wnętrze wiejskiego kościoła dzieli przepaść skali. Architekt w Błędowie sięgnął po styl ludowy z elementami stylu zakopiańskiego. Ten styl stworzył pod koniec XIX w. Stanisław Witkiewicz. Nie należy go mylić z Janem Koszczycem-Witkiewiczem ani z Witkacym, czyli Stanisławem Ignacym Witkiewiczem. Efekt to zakopiański kościół na Mazowszu: stromy dach, wieżyczka z namiotowym hełmem i kulą, ciemne drewno w środku.

Według monografii parafii kościół św. Prokopa w Błędowie to pierwsza świątynia, którą Jan Koszczyc-Witkiewicz zaprojektował w całości, od bryły po najmniejszy detal - Monografia parafii Błędów, archiwum dawnej strony parafiabledow.pl, zrzut z 2014 r. (parafraza)

Które elementy wyposażenia powstały według jego projektów?

Według jego projektów powstała większość wyposażenia. Prace ciągnęły się jeszcze po wojnie, aż do 1949 roku. Wykonawcy byli często miejscowi:

• Boazeria i konfesjonały - wykonane w 1942 r., w czasie okupacji.
• Świeczniki i żyrandole - zaprojektowane w duchu ludowym, spójnie z bryłą.
• Ambonka - ukończona w 1949 roku.
• Chrzcielnica - według projektu architekta.
• Ludowy ołtarz - zrobił go stolarz z Małej Wsi, a złocenia dodano w 1946 r.
• Korony wotywne dla obrazu Maryi - z 1946 r., także według jego projektu.

Wnętrze: witraże, ołtarz i obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy

Wnętrze kościoła św. Prokopa w Błędowie wyróżnia 12 witraży z motywami roślinnymi, wykonanych w 1938 r. przez warszawską firmę Antoniego Pacholczyka. W ołtarzu znajduje się obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy, czyli dowolna kopia ikony. Monografia parafii opisuje go jako otaczany szczególnym kultem i obwieszony licznymi wotami.

Dwanaście witraży z pracowni Pacholczyka (1938)

Witraże wykonała firma Antoni Pacholczyk z Warszawy w 1938 roku. Nie ma na nich scen biblijnych w każdym oknie. Zamiast nich jest flora z miedzy i przydrożnego rowu:

• Powoje - pnące kwiaty znane z płotów wiejskich zagród.
• Groszki - kwiaty ogrodowe i polne.
• Bazie - wiosenny znak, kojarzony z Niedzielą Palmową.
• Dzikie róże - krzewy z polnych zarośli.
• Polne kwiaty - motywy łąkowe, bez jednego wzoru.
• Prezbiterium - Matka Boża w stroju ludowym z Dzieciątkiem oraz anioły.

Moim zdaniem motywy kwiatowe łączą wnętrze z krajobrazem okolicy. Gmina Błędów to dziś kraina sadów, a wiosną kwitnące jabłonie pasują do szkła w oknach.

Jak Kościół rozumie cześć obrazu?

Według nauki Kościoła cześć oddawana obrazowi odnosi się do osoby, którą obraz przedstawia, a nie do farby i deski. Katechizm Kościoła Katolickiego wyjaśnia to w nr 2132. O szczególnej czci dla Maryi mówi nr 971. Wota przy obrazie w Błędowie należą do pobożności ludowej: wierni zostawiają je jako znak wdzięczności. Nie są dowodem cudu.

Chrześcijańska cześć obrazów nie sprzeciwia się pierwszemu przykazaniu, bo cześć oddawana obrazowi przechodzi na osobę, którą obraz przedstawia - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 2132, wyd. polskie Pallottinum, 1994 (parafraza)

Korony wotywne z 1946 roku

7 lipca 1946 r. obraz otrzymał korony wotywne jako dziękczynienie za przetrwanie wojny. Zaprojektował je Koszczyc-Witkiewicz. Tego samego dnia parafia została ofiarowana Sercu Maryi. Korony wotywne to dar wiernych, a nie koronacja papieska. Nie należy ich mylić z uroczystymi koronacjami obrazów w sanktuariach.

Kim był św. Prokop Opat, patron kościoła?

Św. Prokop Opat był czeskim pustelnikiem i pierwszym opatem klasztoru benedyktyńskiego nad Sazawą. Urodził się około 980 r. w Chotuniu, zmarł 25 marca 1053 r. W 1204 r. papież Innocenty III uznał go za świętego. Prague City Tourism opisuje go jako patrona ziemi czeskiej, „zwycięzcę nad diabłem”. Jego imię nosi cała parafia w Błędowie.

Kiedy przypada wspomnienie św. Prokopa?

Wspomnienie św. Prokopa przypada 4 lipca. Tego dnia w 1822 r. poświęcono tymczasowy kościół na Starym Rynku. Dawna strona parafii podawała też kanonizację w 1804 r. i wspomnienie 13 lipca. Te dane nie zgadzają się z innymi źródłami i ich nie powielam. W Polsce najstarszą świątynią tego wezwania jest według monografii romańska rotunda św. Prokopa w Strzelnie z XII wieku.

Dlaczego Prokop trzyma diabła na łańcuchu?

Prokop trzyma diabła na łańcuchu, bo legenda mówi, że święty ujarzmił diabły i zaprzągł je do pługa. Z jego życiorysem wiążą się też inne opowieści:

• Woda w wino - książę Udalryk podczas polowania poprosił pustelnika o wodę, a ta zamieniła się w wino.
• Fundacja klasztoru - po tym spotkaniu książę ufundował klasztor, a Prokop został opatem.
• Mitra i pastorał - atrybuty opata, widoczne na wizerunkach w Błędowie.
• Dawna pieczęć parafii - miedziana, z Prokopem w mitrze, z pastorałem i szatanem na łańcuchu.
• Pomyłka z 1858 r. - rubrycela podała omyłkowo Prokopa Męczennika. Inwentarz z 1873 r. wrócił do Prokopa Opata.

Odpust w niedzielę po 4 lipca

Według monografii parafii odpust św. Prokopa tradycyjnie obchodzono w najbliższą niedzielę po 4 lipca. Dawniej towarzyszyły mu loterie fantowe i bufety, z których częściowo sfinansowano budowę kościoła. Aktualny termin i program odpustu podaje oficjalna strona parafii, parafiabledow.mkw.pl. Słowo „odpust” ma w Kościele dwa znaczenia. Odpust parafialny to święto patrona. Odpust w sensie teologicznym to darowanie kary doczesnej za grzechy.

Odpust to darowanie przed Bogiem kary doczesnej za grzechy odpuszczone już co do winy, które wierny uzyskuje za pośrednictwem Kościoła po spełnieniu określonych warunków - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1471, wyd. polskie Pallottinum, 1994 (parafraza)

Do czego dziś służy mały kościół?

Według monografii parafii, opisującej stan z połowy XX wieku, w małym kościele odprawiano nabożeństwa codzienne i udzielano chrztów. Niedzielne Msze i pogrzeby odbywały się w dużym kościele św. Józefa. Archiwum dawnej strony z 2019 r. wspomina też roraty w małym kościele. Obecny porządek nabożeństw publikuje wyłącznie parafia.

Gdzie sprawdzić aktualne nabożeństwa?

Aktualne godziny Mszy i nabożeństw sprawdzisz na oficjalnej stronie parafii, parafiabledow.mkw.pl. Tam ukazują się też ogłoszenia parafialne. Ten serwis jest niezależnym przewodnikiem, nie stroną parafii. Nie podaję godzin, bo zmieniają się z okresem liturgicznym i planem intencji. Podstawowe dane kontaktowe są też w karcie parafii na archwwa.pl (dane sprawdzone: październik 2026). Przed przyjazdem zajrzyj do najnowszych ogłoszeń albo zadzwoń do kancelarii.

Na co zwrócić uwagę podczas wizyty?

Kościół jest mały, więc obejrzenie go zajmuje kilkanaście minut. Diabeł tkwi jednak w szczegółach. Moja kolejność oglądania:

1. Bryła z zewnątrz - stromy dach i wieżyczka z miedzianym hełmem i kulą przeniesionymi ze starego kościoła.
2. Otoczenie - dawny cmentarz przykościelny i układ Starego Rynku.
3. Witraże - najlepiej w słoneczny dzień, gdy kwiatowe motywy rzucają kolor na boazerię.
4. Prezbiterium - Matka Boża w stroju ludowym w oknie i ludowy ołtarz ze złoceniami z 1946 r.
5. Obraz i korony - Matka Boża Nieustającej Pomocy z wotami.
6. Szacunek dla modlących się - zwiedzaj poza nabożeństwami i nie rób zdjęć podczas liturgii.

Spacer warto połączyć z dużym kościołem przy Nowym Rynku, opisanym w tekście przewodnik dla odwiedzających oba kościoły. Inne ciekawe miejsca w okolicy zebrałem w artykule zabytki Błędowa.

Najczęściej zadawane pytania

Skąd wzięto pieniądze na budowę kościoła św. Prokopa?

Według monografii parafii budowę sfinansowano z drobnych ofiar parafian, m.in. z loterii fantowych i bufetów odpustowych. Nie było jednego dużego fundatora. Inaczej było przy kościele św. Józefa, gdzie kolator Jan Chryzostom Kijewski pokrył około połowy kosztów.

W jakim stylu zbudowano mały kościół?

Mały kościół zbudowano w stylu ludowym z elementami stylu zakopiańskiego. Ma stromy dach i wieżyczkę z hełmem i kulą. Wnętrze zdobią drewniane elementy według projektów architekta. To rzadkie połączenie na równinnym Mazowszu.

Czy kościół św. Prokopa jest kościołem parafialnym?

Nie. Kościołem parafialnym jest kościół Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku, zwany „dużym kościołem”. Wezwanie św. Prokopa Opata nosi natomiast cała parafia, a mały kościół jest kościołem filialnym.

Czy to ten sam Błędów, w którym jest Pustynia Błędowska?

Nie. Kościół św. Prokopa stoi w Błędowie w powiecie grójeckim na Mazowszu. Pustynia Błędowska leży na pograniczu Małopolski i Śląska, a Błędów nad nią należy dziś do Dąbrowy Górniczej.

Gdzie jest najstarszy kościół pw. św. Prokopa w Polsce?

Monografia parafii wskazuje romańską rotundę św. Prokopa w Strzelnie z XII wieku jako najstarszą świątynię tego wezwania w Polsce. Kult czeskiego opata dotarł więc do Polski bardzo wcześnie. Błędów poświadcza go od 1466 roku.

Czy w małym kościele odbywały się chrzty?

Tak. Według monografii parafii, opisującej stan z połowy XX wieku, w małym kościele udzielano chrztów i odprawiano nabożeństwa codzienne. Wśród wyposażenia jest chrzcielnica zaprojektowana przez Koszczyca-Witkiewicza. Gdzie i kiedy parafia udziela chrztów dziś, ustalisz w kancelarii albo na oficjalnej stronie parafii.

Źródła i literatura

1. Monografia parafii Błędów (rozdziały historia_pelna13 i 14 oraz opis kościoła św. Prokopa), dawna strona parafiabledow.pl w Internet Archive, zrzuty z lutego 2014 r. i listopada 2019 r.
2. Archidiecezja Warszawska: karta parafii pw. św. Prokopa Opata w Błędowie, 2026.
3. Oficjalna strona Parafii św. Prokopa Opata w Błędowie, 2026.
4. Wikipedia: Błędów (powiat grójecki), 2026.
5. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 971, 1471, 2132, wyd. polskie Pallottinum, Poznań 1994.
6. Prague City Tourism: Victorious over the devil (św. Prokop), 2026.
7. Wikipedia: Procopius of Sázava, 2026.
8. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.