Hełm, kula i krzyż ze starego kościoła - ciągłość w nowej świątyni w Błędowie

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 8.11.2026

Spis rozdziałów

Co zostało ze starego kościoła św. Prokopa?

Ze starego, szachulcowego kościoła św. Prokopa w Błędowie, rozebranego 15 maja 1934 roku, do nowej świątyni przeniesiono trzy elementy: miedziany hełm, starą miedzianą kulę i krzyż. Wszystkie trzy wróciły na wieżę nowego kościoła, poświęconego 11 października 1936 roku. Według monografii parafii z desek starej podłogi ułożono też podłogę w nowym wnętrzu.

Na tę informację trafiłem, czytając monografię parafii zachowaną w archiwum dawnej strony parafiabledow.pl (zrzut z lutego 2014 r., rozdział 13). Autor pisze o tym krótko, ale wyraźnie zależy mu na pokazaniu, że nowy kościół przejął materiał po starym. Ten artykuł zbiera wszystko, co źródła mówią o przeniesionych elementach. Sporu z 1882 roku o lokalizację nie powtarzam, bo opisałem go osobno w tekście o tym, dlaczego w Błędowie są dwa kościoły.

Które elementy trafiły na wieżę nowego kościoła?

Na wieżę nowego kościoła trafiły trzy elementy ze starego: miedziany hełm, stara miedziana kula i krzyż. Monografia wymienia je razem i nie rozdziela ich losów, więc najpewniej zdjęto je przy rozbiórce i zamontowano w czasie budowy w latach 1934-1936.

• Miedziany hełm: zwieńczenie dawnej wieży, przeniesione na hełm wieży nowego kościoła.
• Stara miedziana kula: według monografii wykonana w kotlarni Krause w Hamerni pod Błędowem.
• Krzyż: przeniesiony ze starego kościoła razem z kulą i hełmem.
• Deski podłogi: jedyny przeniesiony element, o którym monografia pisze w odniesieniu do wnętrza.

Czy we wnętrzu też wykorzystano stare materiały?

Tak, choć tylko w jednym miejscu. Monografia podaje, że podłogę nowego kościoła ułożono z desek starej podłogi. O innych elementach wnętrza, na przykład ławkach czy ołtarzu ze starej świątyni, źródło nie wspomina. Wyposażenie nowego kościoła powstało według nowych projektów architekta.

Elementy przeniesione: zestawienie

Tabela zbiera to, co da się ustalić na podstawie monografii. Dat wykonania hełmu, kuli i krzyża źródło nie podaje, dlatego w tabeli ich nie ma.

Element	Pochodzenie według monografii	Nowe miejsce
Miedziany hełm	Wieża starego kościoła z 1822 r.	Hełm wieży nowego kościoła św. Prokopa
Stara miedziana kula	Kotlarnia Krause w Hamerni pod Błędowem	Hełm wieży nowego kościoła
Krzyż	Stary kościół św. Prokopa	Szczyt wieży nowego kościoła
Deski podłogi	Podłoga starego kościoła	Podłoga nowego kościoła

Jak wyglądał stary kościół z 1822 roku?

Stary kościół św. Prokopa w Błędowie to tymczasowa świątynia szachulcowa, ufundowana przez Karola Zagórskiego i poświęcona 4 lipca 1822 roku, w dzień św. Prokopa. Stała przy Starym Rynku, dawnym „Rynku Hipolita”, wśród przykościelnego cmentarza. Miała zastąpić drewniany kościół, który spłonął w Wielkanoc 1817 roku. W tej roli przetrwała ponad 110 lat.

Nie trzeba jej mylić z dwiema innymi budowlami. Kościół spalony 6 kwietnia 1817 roku był starszy i drewniany. Obecny kościół św. Prokopa powstał w latach 1934-1936 w tym samym miejscu.

Kto ufundował kościół tymczasowy?

Kościół tymczasowy ufundował Karol Zagórski, właściciel fabryki jedwabiu i piwa angielskiego w Błędowie. Monografia parafii przedstawia go jako przedsiębiorcę, który w latach 1827-1830 założył osadę fabryczną i sprowadził około 25 rodzin rzemieślników-kolonistów. Ten sam człowiek dał więc parafii dach nad głową po pożarze, a miasteczku nowy przemysł.

Szachulec, czyli konstrukcja ryglowa

Konstrukcja szachulcowa (niem. Fachwerk) to drewniany szkielet ze słupów, belek i zastrzałów, którego pola wypełnia się gliną, cegłą albo plecionką oblepioną gliną. Tak się budowało szybko i tanio, co pasowało do świątyni, która miała być tymczasowa. Taki budynek trzeba jednak stale remontować, bo drewno i wypełnienie z czasem pracują i niszczeją.

Od świątyni tymczasowej do kaplicy pogrzebowej

Przez ponad 60 lat stary kościół był świątynią parafialną. Po zbudowaniu kościoła Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku (poświęcony w 1884 r., konsekracja kościoła św. Józefa w 1889 roku) stracił tę funkcję. Według monografii od 1896 roku służył jako kaplica pogrzebowa, a w 1899 roku przeszedł remont.

Rozbiórka 15 maja 1934 roku

Około 1926 roku nadzór budowlany starostwa zamknął budynek, bo nie nadawał się już do bezpiecznego użytku. Monografia podaje dokładną datę rozbiórki: 15 maja 1934 roku. Kolejne etapy dzieliło niewiele czasu:

1. 4 lipca 1822 r.: poświęcenie kościoła tymczasowego fundacji Karola Zagórskiego.
2. 1884 r.: poświęcenie kościoła św. Józefa przy Nowym Rynku, który przejmuje rolę kościoła parafialnego.
3. 1896 r.: stary kościół zostaje kaplicą pogrzebową.
4. 1899 r.: remont kaplicy.
5. Około 1926 r.: zamknięcie przez nadzór budowlany starostwa.
6. 15 maja 1934 r.: rozbiórka, a z rozebranego budynku odzyskano hełm, kulę, krzyż i deski podłogi.
7. 11 sierpnia 1934 r.: kamień węgielny pod nowy kościół, niecałe trzy miesiące po rozbiórce.

Skąd pochodziła stara miedziana kula?

Stara miedziana kula z wieży kościoła św. Prokopa w Błędowie pochodziła według monografii parafii z kotlarni Krause w Hamerni pod Błędowem. Po rozbiórce starego kościoła w 1934 roku umieszczono ją na hełmie wieży nowej świątyni, zaprojektowanej przez Jana Koszczyca-Witkiewicza, razem z dawnym hełmem i krzyżem. Była to więc robota miejscowa, a nie zakupiona gdzieś daleko.

Co mówi monografia o kotlarni Krause?

Monografia podaje tylko trzy informacje: nazwę zakładu (kotlarnia Krause), miejscowość (Hamernia pod Błędowem) i to, że wykonano tam kulę. Nie podaje dat działalności kotlarni ani nazwisk rzemieślników, więc nie będę ich dopowiadać. Hamernię trzeba odróżnić od innych miejscowości o tej nazwie w Polsce. Chodzi o osadę w okolicy Błędowa.

Samą nazwę łatwo jednak odczytać. „Hamernia” pochodzi od hamru, czyli kuźni z młotem poruszanym siłą wody. W połączeniu z kotlarnią wskazuje na dawne rzemiosło metalowe w dolinie Mogielanki. Zakładu nie ma w karcie dziejów osady fabrycznej Zagórskiego, dlatego tych dwóch wątków nie łączę.

Dlaczego miedź dobrze znosi upływ czasu?

Miedź dobrze znosi upływ czasu, ponieważ na powietrzu pokrywa się patyną, czyli cienką warstwą związków miedzi, która chroni metal przed dalszą korozją. Dlatego miedziane pokrycia hełmów i kule na wieżach wytrzymują dziesiątki lat, choć drewniana konstrukcja pod nimi niszczeje szybciej.

• Patyna tworzy się sama, bez konserwacji, i z czasem zmienia kolor z brązowego na zielonkawy.
• Miedziana blacha jest plastyczna, więc da się ją zdjąć i zamontować ponownie bez większych uszkodzeń.
• Kula i hełm z miedzi ważą mniej niż podobne elementy z kamienia, co ułatwiało ich przeniesienie.
• Szkielet szachulcowy starego kościoła wymagał remontów, a metalowe zwieńczenie przetrwało w stanie, który pozwolił na ponowne użycie.

Zielona patyna miedzi to zresztą jeden z kolorów, którymi ten serwis opisuje Błędów. Kojarzy mi się właśnie z wieżą przy Starym Rynku.

Hełm, kula i krzyż na nowej wieży

Hełm, kula i krzyż ze starego kościoła wieńczą wieżę nowego kościoła św. Prokopa w Błędowie, zbudowanego według monografii między 11 sierpnia 1934 a 11 października 1936 roku. Wikipedia podaje dla budowy lata 1935-1938, więc daty różnią się zależnie od źródła. Kościół poświęcił ks. Andrzej Gryczyński z Michałowic. Budowa trwała 2 lata i 2 miesiące.

Kto zaprojektował wieżę, na którą trafił stary hełm?

Wieżę i cały nowy kościół zaprojektował Jan Koszczyc-Witkiewicz, autor gmachu dzisiejszej SGH w Warszawie. Monografia parafii podkreśla, że była to jego pierwsza świątynia zaprojektowana w całości, od bryły po detal. Wikipedia opisuje styl kościoła jako ludowy, z elementami stylu zakopiańskiego. Architekt, który projektował nawet świeczniki i konfesjonały, zostawił na szczycie wieży stare zwieńczenie. To mówi coś o tym, jak ważna była ta pamiątka.

• Bryła: kościół w stylu ludowym z elementami zakopiańskimi (Wikipedia, 2026).
• Wieża: zwieńczona przeniesionym hełmem, kulą i krzyżem (monografia parafii).
• Witraże: 12 okien z motywami roślinnymi i Madonną w stroju ludowym, firma Antoni Pacholczyk, 1938.
• Wyposażenie: boazeria, konfesjonały, ambonka i chrzcielnica według projektów architekta.
• Dach: dachówka z Grudziądza, 1936.

Więcej o wnętrzu piszę w tekście o tym, jak wygląda wyposażenie według projektu Witkiewicza.

Krzyż na szczycie wieży

Krzyż na wieży kościoła jest przede wszystkim znakiem wiary w Chrystusa ukrzyżowanego i zmartwychwstałego. Święty Paweł pisze w Liście do Galatów, że chce się chlubić jedynie z krzyża Jezusa Chrystusa (Ga 6,14). Katechizm wyjaśnia z kolei, czemu oddaje się cześć znakom religijnym.

Parafraza: cześć oddawana świętym obrazom jest czcią pełną szacunku, a nie adoracją, która należy się tylko Bogu. Odnosi się ona do osoby przedstawionej, nie do samego przedmiotu. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 2132, wyd. polskie Pallottinum, 1994

Czym różni się znaczenie religijne od pamiątkowego?

Znaczenie religijne ma każdy krzyż na kościele, także nowy. Pamiątkowe ma tylko ten jeden, przeniesiony z rozebranej świątyni. Z punktu widzenia wiary nowy krzyż z 1936 roku miałby ten sam sens. Wybór starego był decyzją budowniczych, nie wymogiem nauki Kościoła. Tę różnicę dobrze trzymać w głowie przy czytaniu dalszych sekcji.

Deski starej podłogi i dachówka z Grudziądza

Nowy kościół św. Prokopa łączy materiał stary i nowy: podłogę ułożono z desek starej podłogi, a dachówkę w 1936 roku sprowadzono z Grudziądza. Monografia parafii podaje oba fakty obok siebie. Budowę sfinansowano z drobnych ofiar parafian, zbieranych między innymi na loteriach fantowych i bufetach odpustowych.

Z czego ułożono podłogę nowego kościoła?

Podłogę nowego kościoła ułożono z desek starej podłogi, odzyskanych przy rozbiórce w maju 1934 roku. Monografia nie pisze, czy deski heblowano, docinano czy wymieniano częściowo. Wiadomo tylko, że chodziło o ten sam materiał. Wierni, którzy chodzili po starej podłodze w kaplicy pogrzebowej, mogli więc chodzić po tych samych deskach w nowej świątyni.

Skąd sprowadzono dachówkę?

Dachówkę sprowadzono w 1936 roku z Grudziądza, czyli z drugiego końca ówczesnej Polski, z Pomorza. Monografia nie podaje nazwy wytwórni ani powodu takiego wyboru. Na tle desek i miedzi z rozbiórki dach był w nowym kościele jedną z najwyraźniej nowych rzeczy.

Co było stare, a co nowe?

Zestawienie pokazuje, że przeniesienia dotyczyły dwóch krańców budynku: zwieńczenia wieży i podłogi. Reszta powstała od nowa.

Część kościoła	Stare czy nowe	Szczegół według źródeł
Hełm wieży	Stare	Miedziany hełm ze starego kościoła
Kula	Stare	Z kotlarni Krause w Hamerni
Krzyż	Stare	Przeniesiony ze starego kościoła
Podłoga	Stare	Deski starej podłogi
Dachówka	Nowe	Z Grudziądza, 1936
Witraże	Nowe	Antoni Pacholczyk, Warszawa, 1938
Konfesjonały i boazeria	Nowe	Według projektu Witkiewicza, 1942

• Stare materiały: 4 elementy (hełm, kula, krzyż, deski).
• Nowe materiały kupione: dachówka z Grudziądza.
• Nowe wyposażenie artystyczne: witraże, boazeria, konfesjonały, ambonka, chrzcielnica, ołtarz.
• Źródło finansowania: drobne ofiary parafian, loterie fantowe i bufety odpustowe.

Dlaczego przenoszono elementy dawnych świątyń?

Monografia parafii w Błędowie nie podaje wprost, dlaczego hełm, kulę, krzyż i deski przeniesiono do nowego kościoła. To, co piszę niżej, jest moją interpretacją opartą na kontekście: budowie z drobnych ofiar, miejscu, w którym kościół stoi od wieków, i biblijnym motywie odbudowy świątyni. Pewne jest tylko samo przeniesienie.

Czy przeniesienie miało znaczenie religijne, czy praktyczne?

Najpewniej jedno i drugie, ale źródła tego nie rozstrzygają. Za względami praktycznymi przemawiają skromne finanse. Parafianie budowali kościół z ofiar zbieranych na loteriach i odpustowych bufetach, więc każdy odzyskany materiał miał wartość. Za znaczeniem pamiątkowym przemawia to, że przeniesiono elementy widoczne z daleka, a nie tylko te najtańsze do odzysku.

• Względy finansowe: budowę finansowały drobne ofiary, a nie jeden fundator (monografia parafii).
• Trwałość materiału: miedź pod patyną dobrze znosi czas, więc nadawała się do ponownego użycia.
• Widoczność: hełm, kula i krzyż to sylwetka kościoła rozpoznawalna z rynku i drogi.
• Ciągłość miejsca: nowy kościół stanął tam, gdzie stał stary, przy Starym Rynku.
• Świadomość architekta: Witkiewicz projektował każdy detal, a mimo to zostawił stare zwieńczenie.

Pamięć miejsca na Starym Rynku

Kościół w Błędowie istniał już w XIV wieku. Dokument erekcji parafii w Łęczeszycach z 28 czerwca 1392 roku wymienia „rektora kościoła” w Błędowie. Według monografii obecny kościół św. Prokopa to prawdopodobnie trzecia lub czwarta świątynia w tym miejscu. Przy kopaniu fundamentów w 1934 roku odkryto zbiorową mogiłę około 120 osób, którą moneta (ort gdański z 1617 roku) pozwoliła powiązać z czasami wojen szwedzkich. Kiedy spaceruje się wokół kościoła po dawnym cmentarzu przykościelnym, łatwo zrozumieć, że to miejsce było ważne dla kolejnych pokoleń.

Biblijny motyw odbudowy świątyni

Pismo Święte zna sytuację, w której nowa świątynia powstaje w miejscu starej. Księga Ezdrasza opisuje zakładanie fundamentów drugiej świątyni w Jerozolimie po powrocie z niewoli.

Parafraza: gdy kładziono fundamenty nowego domu Bożego, wielu starszych kapłanów, lewitów i naczelników rodów, którzy pamiętali pierwszą świątynię, płakało głośno, a wielu innych wznosiło okrzyki radości. Ezd 3,12, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, 1999

Prorok Aggeusz zapowiada z kolei, że chwała nowej świątyni będzie większa niż dawnej (Ag 2,9). Nie twierdzę, że ktoś w Błędowie w 1934 roku powoływał się na te teksty. Pokazują one tylko, że żal po starym i radość z nowego to bardzo stare doświadczenie wspólnot, które budują od nowa.

Ogień i ciągłość: przeniesienia na tle pożarów Błędowa

Przeniesienia z lat 1934-1936 wyróżniają się w dziejach parafii w Błędowie, bo wcześniejsze odbudowy zaczynały się od strat, a nie od ocalonego materiału. Monografia notuje trzy wielkie pożary: w 1780, 1817 i 1824 roku. Po nich parafia traciła budynki i księgi. W 1934 roku pierwszy raz rozbiórka odbyła się planowo, a stare elementy można było zabrać.

Ile razy płonęły kościół i plebania w Błędowie?

Monografia parafii notuje trzy wielkie pożary w ciągu 44 lat, w tym jeden, w którym spłonął sam kościół:

1. 22 marca 1780 r.: spłonęły między innymi stodoły plebańskie, dom organisty i szpital parafialny.
2. 6 kwietnia 1817 r., Niedziela Wielkanocna: spłonął drewniany kościół, plebania, szpital i księgi; przez 5 lat Msze odprawiano w kaplicy dworskiej.
3. 18 stycznia 1824 r.: kolejny pożar plebanii, w którym spłonęła między innymi księga wizytacji.

Źródła nie mówią, by hełm, kula czy krzyż przetrwały pożar z 1817 roku, i nie należy tego zakładać. Wiadomo tylko, że zdjęto je ze świątyni z 1822 roku.

Monstrancja, puszka i relikwiarz: inne ocalałe pamiątki

Poza wieżą parafia ma przedmioty dużo starsze niż kościoły, w których się znajdują. Monografia wymienia między innymi:

• Srebrną złoconą monstrancję z 1643 r. w kształcie słońca, z figurkami św. Stanisława z Piotrowinem i św. Sebastiana, odnawianą w 1872 i 1900 r.
• Puszkę na komunikanty z 1669 r. z figurką Madonny w mandorli, odnowioną w 1867 r.
• Srebrny krzyż-relikwiarz w kształcie krzyża greckiego z relikwiami św. Konstancji.
• Dzwon „Veni Sancte Spiritus”, który Niemcy zabrali w 1941 r. i zwrócili w 1942 r. ze względu na jego wartość.

Szerzej opisuję je w tekście o tym, jakie są puszka z 1669 roku i relikwiarz św. Konstancji. Monstrancja z 1643 roku musiała przetrwać pożar z 1817 roku albo została ocalona z ognia. Monografia nie opisuje, jak do tego doszło.

Najczęściej zadawane pytania

Czy hełm na wieży pochodzi z 1822 roku?

Tego nie wiadomo. Monografia parafii mówi tylko, że miedziany hełm przeniesiono ze starego kościoła, nie podaje jednak, kiedy go wykonano. Mógł powstać w 1822 roku albo przy którymś z późniejszych remontów, na przykład w 1899 roku. Bez nowego źródła nie da się tego rozstrzygnąć.

Czy stary kościół z 1822 roku przetrwał pożar z 1817 roku?

Nie, bo powstał dopiero po nim. W Wielkanoc 1817 roku spłonął wcześniejszy, drewniany kościół. Świątynię szachulcową Karol Zagórski postawił jako tymczasową i poświęcono ją 4 lipca 1822 roku.

Czy Hamernia pod Błędowem to ta sama Hamernia co w innych regionach?

Nie. W Polsce jest kilka miejscowości o nazwie Hamernia, a w tym kontekście chodzi o osadę pod Błędowem w powiecie grójeckim. Właśnie tam według monografii działała kotlarnia Krause, z której pochodziła miedziana kula.

Kto poświęcił nowy kościół św. Prokopa w 1936 roku?

Według monografii kościół poświęcił 11 października 1936 roku ks. Andrzej Gryczyński z Michałowic. Kamień węgielny położono 11 sierpnia 1934 roku, niecałe trzy miesiące po rozbiórce starej świątyni.

Dlaczego Wikipedia podaje inne daty budowy kościoła św. Prokopa?

Wikipedia podaje lata 1935-1938, a monografia parafii 1934-1936. Monografia ma dokładne daty kamienia węgielnego i poświęcenia, a Wikipedia mogła liczyć do zakończenia prac wykończeniowych, na przykład witraży z 1938 roku. Ta druga możliwość jest tylko domysłem, bo żadne ze źródeł nie wyjaśnia rozbieżności.

Gdzie stoi kościół św. Prokopa i jak go zwiedzić?

Kościół stoi przy Starym Rynku w Błędowie, w gminie Błędów, obok plebanii. Adres parafii według karty Archidiecezji Warszawskiej to Stary Rynek 13. Aktualne godziny nabożeństw i możliwość wejścia do środka sprawdzisz na oficjalnej stronie parafii parafiabledow.mkw.pl. Praktyczne wskazówki zebrałem w tekście, który jest przewodnikiem po dwóch kościołach Błędowa.

Czy ten serwis jest oficjalną stroną parafii w Błędowie?

Nie. To niezależny serwis o historii i kościołach Błędowa. Parafia św. Prokopa Opata należy do dekanatu mogielnickiego Archidiecezji Warszawskiej i ma własną stronę: parafiabledow.mkw.pl. Ogłoszenia, sprawy kancelaryjne i aktualne informacje znajdziesz właśnie tam. Dane w tym artykule sprawdziłem w październiku 2026 roku.

Źródła i literatura

1. Monografia parafii Błędów, rozdziały 11 i 13 (autor niepodany), dawna strona parafiabledow.pl, Internet Archive, zrzut z lutego 2014.
2. Wikipedia: Błędów (powiat grójecki), stan z października 2026.
3. Archidiecezja Warszawska: parafia św. Prokopa Opata w Błędowie, stan z października 2026.
4. Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie, oficjalna strona, stan z października 2026.
5. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum, Poznań 1999: Ezd 3,12; Ag 2,9; Ga 6,14.
6. Katechizm Kościoła Katolickiego, wyd. polskie, Pallottinum, Poznań 1994, nr 2132.
7. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.