Kwiatowe witraże w kościele św. Prokopa - powoje, bazie i dzikie róże

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 8.11.2026

Spis rozdziałów

Kwiatowe witraże w kościele św. Prokopa w Błędowie to 12 okien z motywami roślinnymi: powojami, groszkami, baziami, dzikimi różami i polnymi kwiatami. W prezbiterium jest Matka Boża w stroju ludowym z Dzieciątkiem i anioły. Według monografii parafii wykonała je w 1938 r. warszawska firma Antoniego Pacholczyka, dwa lata po poświęceniu świątyni zaprojektowanej przez Jana Koszczyca-Witkiewicza.

Witraże w kościele św. Prokopa w Błędowie: ile ich jest i co przedstawiają?

Kościół filialny św. Prokopa, nazywany w Błędowie małym kościołem, stoi przy Starym Rynku. Ma 12 witraży z motywami roślinnymi i figuralne okno w prezbiterium. Monografia parafii, opublikowana na dawnej stronie parafiabledow.pl (zrzut Internet Archive z lutego 2014 r.), wymienia powoje, groszki, bazie, dzikie róże i polne kwiaty. W prezbiterium jest Matka Boża w stroju ludowym z Dzieciątkiem i anioły.

Witraż to kompozycja z kawałków barwnego szkła połączonych ołowianymi profilami i osadzonych w oknie. W Błędowie ten obraz ze szkła mówi przede wszystkim językiem łąki i miedzy. Te kwiaty mieszkańcy znali z rowów przy drogach, z sadów i z brzegów Mogielanki.

Jakie kwiaty przedstawiają witraże w nawie?

Monografia wymienia pięć grup motywów roślinnych, ale nie przypisuje ich do konkretnych okien. Nie podaję więc rozkładu okno po oknie, tylko to, co da się wyczytać ze źródła:

• Powoje to pnącza o lejkowatych kwiatach, które oplatają płoty i miedze.
• Groszki mają motylkowe kwiaty i wąsy czepne, które dobrze układają się w pionowym pasie okna.
• Bazie to wierzbowe kotki, w polskiej tradycji wiązane w palmy na Niedzielę Palmową.
• Dzikie róże mają pięć płatków, a ich kolczaste krzewy często rosną przy wiejskich drogach.
• Monografia mówi też ogólnie o polnych kwiatach i nie wymienia ich gatunków.

Polne kwiaty jako znak wiejskiej parafii

Pod koniec lat 30. parafię tworzył Błędów i, według monografii, 33 wsie gminy. Ludzie przychodzący na nabożeństwa do małego kościoła rozpoznawali te rośliny bez objaśnień. Kiedy czytam opis tych okien, widzę w nich próbę opowiedzenia sacrum w języku codzienności. To moja interpretacja, nie zapis intencji twórców.

Co przedstawia okno w prezbiterium?

Okno w prezbiterium przedstawia Matkę Bożą w stroju ludowym z Dzieciątkiem oraz anioły. Monografia nie podaje, z jakiego regionu pochodzi strój. Szerzej opisuję ten witraż w tekście Madonna w stroju ludowym w prezbiterium.

Kto wykonał witraże? Pracownia Antoniego Pacholczyka i rok 1938

Witraże w małym kościele wykonała w 1938 r. firma Antoni Pacholczyk z Warszawy. Taką informację podaje rozdział 13 monografii parafii Błędów. Okna wstawiono dwa lata po poświęceniu kościoła 11 października 1936 r., w trakcie wyposażania wnętrza, które trwało aż do 1949 r.

Witraże z motywami roślinnymi i z Matką Bożą w stroju ludowym wykonała firma Antoni Pacholczyk, Warszawa, 1938 (parafraza). - Monografia parafii Błędów, rozdz. 13, dawna strona parafiabledow.pl, zrzut Internet Archive 2014

Co wiadomo o wykonawcy z monografii parafii?

Monografia podaje tylko nazwę firmy, miasto i rok. Nie znalazłem w niej biografii pracowni ani listy jej innych realizacji, więc nie będę ich dopisywał. Te trzy dane wystarczą jednak, żeby umieścić błędowskie okna w kontekście warszawskiego rzemiosła witrażowego okresu międzywojennego.

Kiedy witraże trafiły do kościoła na tle budowy?

Małego kościoła nie wyposażono jednorazowo. Powstawał z drobnych ofiar parafian, w tym z loterii fantowych i bufetów odpustowych, więc kolejne elementy dochodziły przez kilkanaście lat. Tabela zestawia daty z monografii:

Rok i data	Etap budowy lub wyposażenia
15.05.1934	Rozbiórka szachulcowego kościoła z 1822 r.
11.08.1934	Wmurowanie kamienia węgielnego
11.10.1936	Poświęcenie kościoła
1938	Witraże od firmy Antoni Pacholczyk
1942	Boazeria i konfesjonały
1946	Złocenia ludowego ołtarza
1949	Ambonka

Wikipedia podaje dla budowy lata 1935-1938. Ta różnica dotyczy murów, a nie daty witraży.

• Na budowę małego kościoła składały się głównie drobne ofiary parafian, a nie fundacja jednego kolatora.
• Witraże z 1938 r. powstały przed wybuchem II wojny światowej.
• Konfesjonały i boazerię wykonano w 1942 r., w czasie okupacji.
• Ostatni element z listy, ambonka, pochodzi z 1949 r.

Witraże a wnętrze projektu Jana Koszczyca-Witkiewicza

Jan Koszczyc-Witkiewicz, autor gmachu SGH w Warszawie, zaprojektował kościół św. Prokopa w stylu ludowym z elementami stylu zakopiańskiego. Według monografii parafii była to jego pierwsza świątynia zaprojektowana w całości, od bryły po detal. Kwiatowe witraże pasują do drewnianej boazerii i ludowego ołtarza, ponieważ całe wnętrze mówi jednym, swojskim językiem roślinnym.

Czy witraże są częścią projektu Witkiewicza?

To zależy od tego, co rozumiemy przez projekt. Monografia wymienia witraże przy opisie wyposażenia tworzonego według projektów Witkiewicza, ale nie mówi wprost, kto narysował kartony do okien. Na pewno okna należą do spójnego programu wnętrza. Autorstwo samych rysunków pozostaje otwarte.

Jeden program dekoracji: boazeria, ołtarz, okna

W małym kościele szkło gra z drewnem. Według monografii według projektów Witkiewicza wykonano:

• boazerię i konfesjonały z 1942 r., które tworzą ciepłe, drewniane tło dla barwnego światła;
• ludowy ołtarz wykonany przez stolarza z Małej Wsi i złocony w 1946 r.;
• świeczniki i żyrandole dopasowane do ludowego charakteru wnętrza;
• ambonkę z 1949 r. i chrzcielnicę;
• korony wotywne z 7 lipca 1946 r. dla obrazu Matki Bożej Nieustającej Pomocy w ołtarzu.

Ludowy detal mebli opisuję osobno w tekście o tym, jak wzory i meble w stylu zakopiańskim kształtują to wnętrze.

Którego Witkiewicza dotyczy ten kościół?

Kościół zaprojektował Jan Koszczyc-Witkiewicz, architekt, a nie Stanisław Witkiewicz, twórca stylu zakopiańskiego, ani jego syn Stanisław Ignacy Witkiewicz, czyli Witkacy. To ta sama rodzina, ale inny człowiek. Pomyłka zdarza się często, bo w Błędowie widać właśnie zakopiańskie inspiracje.

Jakie znaczenie miały witraże w dawnych kościołach?

Witraże łączyły światło z obrazem. Barwne szkło budowało nastrój modlitwy i przedstawiało treści wiary także tym, którzy nie umieli czytać. Katechizm Kościoła Katolickiego (KKK 1159-1162, 2502) uczy, że święte obrazy i sztuka sakralna mają prowadzić do modlitwy. Sobór Watykański II w konstytucji Sacrosanctum Concilium (1963) nie wiąże tej sztuki z żadnym jednym stylem.

Światło i obraz: witraż jako katecheza

W średniowiecznych katedrach witraże opowiadały historie biblijne i żywoty świętych. Mały kościół w Błędowie robi to inaczej, bo zamiast scen pokazuje przyrodę. W obu przypadkach działa ten sam mechanizm:

• Barwne światło zmienia odbiór wnętrza w ciągu dnia i wyróżnia przestrzeń kościoła spośród zwykłych budynków.
• Obraz w szkle jest czytelny bez napisu, więc przemawia do każdego wiernego.
• Okno w prezbiterium kieruje wzrok ku ołtarzowi, czyli ku miejscu sprawowania Eucharystii.
• Powtarzające się motywy nadają wnętrzu jednolity rytm, który sprzyja skupieniu.

Kwiaty w symbolice chrześcijańskiej: od lilii polnych do dzikiej róży

Kluczem biblijnym do takich okien może być Kazanie na górze. W Ewangelii według św. Mateusza (Mt 6,28-29) Jezus każe przyjrzeć się liliom na polu: nie pracują ani nie przędą, a nawet Salomon w całym swoim przepychu nie był tak ubrany jak jedna z nich. Przyroda jest tam obrazem Bożej troski o człowieka.

Symbolika poszczególnych kwiatów należy już do tradycji i pobożności ludowej, nie do nauki wiary. Różę od wieków łączy się z Maryją, a różaniec bierze nazwę od wieńca róż. Ten wątek rozwijam przy okazji tekstu o tym, jak działa Żywy Różaniec w Błędowie i róże różańcowe. Bazie kojarzą się z palmami wielkanocnymi. To są możliwe odczytania, a monografia nie mówi, że twórcy okien je zamierzyli.

Co o sztuce sakralnej mówi Katechizm i Sobór?

Katechizm w punktach 1159-1162 uzasadnia cześć świętych obrazów tajemnicą Wcielenia. W punkcie 2502 opisuje sztukę sakralną jako prowadzącą do adoracji i modlitwy. Konstytucja soborowa idzie dalej i otwiera Kościół na sztukę każdej epoki.

Kościół nie uważał żadnego stylu artystycznego za swój własny i dopuszczał formy artystyczne każdego okresu, zależnie od charakteru narodów i potrzeb obrządków (parafraza). - Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, art. 123, 1963

Sztuka sakralna jest prawdziwa i piękna, gdy jej forma odpowiada jej powołaniu, czyli przywoływaniu tajemnicy Boga w wierze i adoracji (parafraza). - Katechizm Kościoła Katolickiego, KKK 2502, wyd. II polskie, Pallottinum 2002

Co jest potrzebne do zrobienia witrażu?

Do witrażu ołowianego potrzebne są: projekt w skali 1:1 (tak zwany karton), szkło barwione w masie, farby wypalane w piecu, ołowiane profile, cyna do lutowania i kit uszczelniający. Szkło tnie się według szablonów, maluje i wypala. Następnie składa się je w ołów, lutuje spoiny, kituje i montuje w ramie okna. Tak pracowały też warszawskie pracownie przed 1939 r.

Etapy pracy: karton, szkło, ołów, lut i kit

1. Projektant rysuje szkic barwny, a potem karton w skali 1:1 z przebiegiem wszystkich linii ołowiu.
2. Witrażysta wycina z kartonu szablony i dobiera do każdego pola szkło barwione w masie.
3. Szklarz tnie szkło diamentem lub kółkiem, dokładnie po szablonie.
4. Malarz nanosi na szkło konturówkę i laserunki, na przykład żyłki liści czy rysy twarzy, a piec utrwala je w wysokiej temperaturze.
5. Rzemieślnik składa kawałki w ołowiane profile o przekroju litery H i lutuje cyną każde skrzyżowanie.
6. Kit wciera się pod skrzydełka ołowiu, żeby kwatera była szczelna i sztywna.
7. Gotowe kwatery osadza się w ramie okna i wzmacnia prętami, czyli zbrojeniem.

Czym różni się witraż ołowiany od szkła malowanego na zimno?

Cecha	Witraż ołowiany	Szkło malowane na zimno
Barwa	Szkło barwione w masie i farby wypalane	Farba nałożona na powierzchnię
Łączenie	Profile ołowiane lutowane cyną	Często jedna tafla, czasem z naklejonym ołowiem
Trwałość	Przy konserwacji wiele dziesięcioleci	Farba z czasem blaknie i się łuszczy
Zastosowanie	Okna kościelne, zabytki	Dekoracje, wnętrza mieszkalne

Kto decyduje o pracach przy oknach zabytkowego kościoła?

Gospodarz kościoła i, przy zabytkach rejestrowych, wojewódzki konserwator zabytków. Opisuję to informacyjnie, nie jako poradę konserwatorską:

• Kodeks Prawa Kanonicznego (kan. 1189) wymaga pisemnego zezwolenia ordynariusza na naprawę cennych obrazów w kościołach, a ordynariusz powinien wcześniej zasięgnąć opinii znawców.
• Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z 2003 r. (art. 36) wymaga pozwolenia konserwatora na prace przy zabytku wpisanym do rejestru.
• Status obiektu w rejestrze sprawdzisz w serwisie zabytek.pl Narodowego Instytutu Dziedzictwa.
• Parafia w Błędowie należy do archidiecezji warszawskiej, więc tam działa właściwa kuria.

Kwiatowe witraże w Polsce: Błędów na tle innych kościołów

Kwiatowe witraże w Polsce kojarzą się przede wszystkim ze Stanisławem Wyspiańskim i bazyliką św. Franciszka z Asyżu w Krakowie. Wiejski kościół na Mazowszu ma zupełnie inną skalę, ale łączy je jedna rzecz: rodzima flora zamiast scen hagiograficznych. Nie znam źródła, które wskazywałoby na bezpośredni wpływ Wyspiańskiego na Błędów, więc traktuję to jako porównanie, nie zależność.

Gdzie znajdują się witraże Wyspiańskiego?

Najbardziej znane witraże Stanisława Wyspiańskiego znajdują się w bazylice franciszkanów w Krakowie, przy placu Wszystkich Świętych. Okna prezbiterium wypełnia ornament roślinny, a w oknie zachodnim jest kompozycja „Bóg Ojciec - Stań się”. Kartony do niezrealizowanych za jego życia witraży do katedry na Wawelu przechowuje Muzeum Narodowe w Krakowie.

Czym Błędów różni się od wielkich realizacji miejskich?

• Skala: Kraków ma monumentalne okna gotyckiej bazyliki, Błędów niewielkie okna kościoła filialnego.
• Fundatorzy: w Krakowie pracowały miasto i zakon, w Błędowie budowę opłacono z drobnych ofiar parafian.
• Styl: Wyspiański to krakowska secesja, a Błędów to styl ludowy z elementami zakopiańskimi.
• Rośliny: w obu miejscach artyści sięgnęli po polską przyrodę, a w Błędowie po kwiaty z okolicznych łąk i miedz.

Ile kompletów witraży ma Błędów?

Dwa, po jednym w każdym kościele. Oprócz okien w małym kościele duży kościół Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku ma okna z 1933 r., ufundowane przez Spółdzielnię Mleczarską. Opisuję je w tekście o tym, jak powstały witraże Serca Jezusa z 1933 roku w kościele św. Józefa.

Jak oglądać witraże w małym kościele w Błędowie?

Witraże najlepiej oglądać w słoneczny dzień, poza nabożeństwami. Kościół filialny św. Prokopa stoi przy Starym Rynku, obok plebanii (adres parafii: Stary Rynek 13, 05-620 Błędów). Godziny Mszy i otwarcia sprawdź przed wyjazdem na oficjalnej stronie parafii parafiabledow.mkw.pl. Ten serwis jest niezależnym przewodnikiem, a nie stroną parafii.

Gdzie stoi kościół św. Prokopa?

Kościół stoi na najstarszym miejscu kościelnym w Błędowie, dawnym „Rynku Hipolita”, wśród dawnego cmentarza przykościelnego. Duży kościół jest przy Nowym Rynku. Skąd ten podział, wyjaśniam w tekście o tym, dlaczego w Błędowie są dwa kościoły.

Pora dnia, światło i kolejność zwiedzania

1. Wybierz słoneczny dzień, bo przy pochmurnym niebie szkło wygląda płasko.
2. Okna po różnych stronach nawy rozświetlają się o różnych porach, więc jeśli możesz, zajrzyj rano i po południu.
3. Zacznij od nawy i zwróć uwagę na kwiaty, a potem podejdź w stronę prezbiterium, do okna z Madonną.
4. Zobacz barwne refleksy na boazerii i ludowym ołtarzu, bo tam najlepiej widać, jak szkło współgra z drewnem.
5. Na koniec obejrzyj z zewnątrz wieżyczkę z miedzianym hełmem, kulą i krzyżem przeniesionymi ze starego kościoła.

Jak zachować się w kościele podczas zwiedzania?

• Zwiedzaj poza Mszą i nabożeństwami, w ciszy.
• Wyłącz lampę błyskową, bo i tak spłaszcza kolory witraży.
• Nie przechodź przez prezbiterium, jeśli nie ma na to zgody.
• W sprawie zwiedzania z grupą zapytaj w kancelarii parafii, telefon 48 668 00 59 (dane z archwwa.pl, październik 2026).

Najczęściej zadawane pytania

Ile kosztuje witraż kościelny?

Nie ma jednej ceny. Pracownie wyceniają witraż indywidualnie, zależnie od powierzchni, techniki, liczby kolorów i ilości malatury. Przy oknach zabytkowych dochodzą koszty konserwacji i uzgodnień z konserwatorem. Aktualne stawki trzeba sprawdzić bezpośrednio w pracowni witrażowej.

Czy witraże w kościele św. Prokopa przedstawiają świętych?

Nie, w nawie świętych nie ma. Według monografii parafii okna mają motywy roślinne: powoje, groszki, bazie, dzikie róże i polne kwiaty. Postacie są tylko w prezbiterium, gdzie przedstawiono Matkę Bożą w stroju ludowym z Dzieciątkiem i anioły.

Czy można fotografować witraże w kościele?

Zazwyczaj tak, poza nabożeństwami i bez lampy błyskowej, ale decyzja należy do gospodarza kościoła. W razie wątpliwości zapytaj w kancelarii parafii albo sprawdź informacje na oficjalnej stronie parafii.

Dlaczego w kościele są kwiaty zamiast scen biblijnych?

Wnętrze zaprojektowano w stylu ludowym z elementami zakopiańskimi, który sięga po rodzimą florę. Kościół nie narzuca jednego stylu sztuki (Sacrosanctum Concilium 123), a przyroda w Biblii bywa obrazem Bożej troski (Mt 6,28-29).

Czy witraże w Błędowie są zabytkiem?

Według monografii w 1934 r. konserwator dr J. Kluss uznał za zabytek kościół św. Józefa, a nie mały kościół. Aktualny status obu świątyń w rejestrze zabytków sprawdzisz w serwisie zabytek.pl Narodowego Instytutu Dziedzictwa.

Czy rotunda w Strzelnie też jest kościołem św. Prokopa?

Tak. Według monografii parafii Błędów rotunda w Strzelnie z XII w. to najstarszy w Polsce kościół pod wezwaniem św. Prokopa. Błędowski kościół filialny z lat 30. XX w. nosi to samo wezwanie, czeskiego opata z Sazawy, ale nie ma z rotundą związku architektonicznego.

Co w małym kościele pochodzi ze starej świątyni?

Według monografii na wieżę przeniesiono miedziany hełm, starą miedzianą kulę i krzyż z kościoła z 1822 r. Podłogę ułożono z desek starej podłogi. Witraże są nowe, z 1938 r.

Źródła i literatura

1. Monografia parafii Błędów, rozdz. 13 (kościoły i wyposażenie), dawna strona parafiabledow.pl: zrzut Internet Archive, 2014
2. Oficjalna strona Parafii św. Prokopa Opata w Błędowie, stan z października 2026
3. Archidiecezja Warszawska: Błędów, parafia św. Prokopa Opata
4. Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, 1963, rozdz. VII, art. 122-130
5. Katechizm Kościoła Katolickiego, wyd. II, Pallottinum, Poznań 2002, KKK 1159-1162, 2500-2503
6. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu (Biblia Tysiąclecia), wyd. V, Pallottinum, 2000, Mt 6,28-29
7. Kodeks Prawa Kanonicznego (1983), wyd. polskie Pallottinum, kan. 1188-1189
8. Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, Dz.U. 2003 nr 162 poz. 1568
9. Wikipedia: Błędów (powiat grójecki)
10. zabytek.pl, Narodowy Instytut Dziedzictwa