Witraże Serca Jezusa z 1933 roku - dar spółdzielni mleczarskiej dla parafii

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 5.11.2026

Spis rozdziałów

Witraże Serca Jezusa w Błędowie w skrócie

Witraże Serca Jezusa w kościele Opieki św. Józefa w Błędowie (powiat grójecki, archidiecezja warszawska) pojawiły się w 1933 roku jako dar miejscowej Spółdzielni Mleczarskiej. Tak odnotowuje to monografia parafii. Powstały w trakcie odnowy wnętrza, w roku, w którym firma Leona Zdziarskiego z Krakowa kończyła polichromię, rozpoczętą w 1932 roku.

Na monografię trafiłem, szukając śladów osady fabrycznej Zagórskiego. W długiej kronice remontów, dachów i ołtarzy jedno zdanie wyróżnia się od razu: witraże do dużego kościoła ofiarowała nie rodzina dziedziców ani bractwo, lecz spółdzielnia mleczarska. Ta krótka notka mówi wiele o tym, jak wieś przedwojennego Mazowsza wiązała pracę z modlitwą. Poniżej zebrałem to, co da się powiedzieć na pewno, i zaznaczam, czego źródła nie podają.

Co przedstawiają witraże w kościele św. Józefa w Błędowie?

Witraże z 1933 roku w kościele Opieki św. Józefa przedstawiają Najświętsze Serce Pana Jezusa. Tyle podaje monografia parafii, publikowana na dawnej stronie parafii (stan z 2014 roku). Źródło nie opisuje kompozycji, kolorów ani liczby kwater. Dlatego niżej opisuję typową ikonografię tego tematu, a nie szczegóły błędowskich okien.

Każdemu, kto przyjedzie do Błędowa, radzę spojrzeć na okna samemu, najlepiej z aparatem w ręku. Opis z pamięci albo z cudzej relacji łatwo przekłamuje detale, a zdjęcie zrobione w świetle dnia pokaże więcej niż jakakolwiek notka.

Co mówi monografia o witrażach z 1933 roku?

Monografia wymienia witraże w jednym zdaniu, w kronice prac z lat 1932-1933: witraże Serca Jezusa ofiarowała Spółdzielnia Mleczarska. Zapis jest lakoniczny, typowy dla kronik parafialnych, które bardziej pilnowały dat i darczyńców niż opisu dzieła. Ze źródła wiadomo więc:

• Temat witraży to Serce Jezusa, a nie postaci świętych ani motywy roślinne.
• Rok fundacji to 1933, zgodnie z kroniką prac w kościele.
• Fundatorem była Spółdzielnia Mleczarska, bez podanej pełnej nazwy.
• Miejsce to kościół Opieki św. Józefa, czyli kościół parafialny.
• Nazwy pracowni monografia nie podaje, nie podaje też kosztu.

Ikonografia Serca Jezusa: symbole i kolory

Wizerunek Serca Jezusa ma w sztuce sakralnej stały zestaw znaków, ukształtowany głównie od XVII wieku. Kto zna ten „alfabet”, łatwiej odczyta każdy witraż o tym temacie, także w Błędowie:

• Płomienie nad sercem oznaczają żarliwą miłość.
• Korona cierniowa oplatająca serce przypomina mękę.
• Krzyż wyrastający z płomieni wskazuje ofiarę na Kalwarii.
• Rana w sercu nawiązuje do przebitego boku (J 19,34).
• Promienie wokół serca to znak światła i łaski.
• Dominująca czerwień szkła, często na tle złota lub bieli, wyraża miłość i krew.

Gdzie stoi kościół Opieki św. Józefa?

Kościół Opieki św. Józefa stoi przy Nowym Rynku w Błędowie i miejscowi nazywają go „dużym kościołem”. To neobarokowa świątynia z lat 1882-1884, którą zaprojektowali architekci Prussak i Bannerth. Witraże z 1933 roku są więc o pół wieku młodsze od samych murów.

Kto ufundował witraże w 1933 roku?

Witraże Serca Jezusa w kościele Opieki św. Józefa w Błędowie ufundowała w 1933 roku miejscowa Spółdzielnia Mleczarska, jak podaje monografia parafii. Dar powstał w czasie odnowy wnętrza, gdy firma Leona Zdziarskiego kończyła polichromię. To przykład zbiorowej fundacji, częstej w wiejskich parafiach okresu międzywojennego.

Spółdzielnia Mleczarska jako fundator

W monografii nie znalazłem pełnej nazwy spółdzielni, nazwisk zarządu ani liczby członków. Nie będę ich dopowiadał. Pewne jest tylko to, co zapisano. Sama obecność takiego fundatora pozwala jednak wyciągnąć kilka ostrożnych wniosków:

• W Błędowie i okolicznych wsiach istniało w 1933 roku zorganizowane mleczarstwo, zdolne do wspólnego wydatku.
• Fundacja wyszła od wspólnoty gospodarczej, nie od jednej zamożnej rodziny.
• Temat Serca Jezusa pasuje do pobożności tamtych lat, mocno związanej z nabożeństwem czerwcowym.
• Dar zbiegł się w czasie z polichromią, więc spółdzielnia dołożyła swoją część do większego dzieła.
• Zapis w kronice utrwalił darczyńcę na pokolenia, co było dla fundatorów sprawą honoru.

Ile kosztowały witraże?

Kosztu witraży nie znamy: monografia parafii go nie podaje, a innych źródeł o rachunkach z 1933 roku nie znalazłem. Nie da się też uczciwie przeliczyć przedwojennej kwoty na dzisiejsze złotówki bez dokumentu. Kto chciałby dotrzeć do rachunków, powinien zacząć od kancelarii parafii albo od Archiwum Archidiecezjalnego Warszawskiego.

Dlaczego spółdzielnia mleczarska fundowała witraż?

Spółdzielnia mleczarska fundowała witraż, bo w międzywojennej Polsce wyposażenie kościołów często opłacały zbiorowości: bractwa, stowarzyszenia, koła i spółdzielnie. Był to dobrowolny dar i publiczny znak wiary wspólnoty. Błędów zna kilka takich darów. Monografia wymienia między innymi tablicę ufundowaną przez Błędowskie Koło Ziemianek.

Fundacje zbiorowe w parafiach międzywojnia

Po 1918 roku kolatorzy i ziemiaństwo coraz rzadziej utrzymywali kościoły samodzielnie. Ich miejsce zajmowały organizacje parafian. Dar zbiorowy miał kilka cech, które rozpoznaję w wielu kronikach z ziemi grójeckiej:

• Był dobrowolny. Fundacja nie była obowiązkiem członków, tylko wspólną decyzją.
• Miał konkretny przedmiot: okno, chorągiew, dzwon, tablicę albo ołtarz boczny.
• Często łączył się z rocznicą lub wotum, czyli podziękowaniem za urodzaj albo ocalenie.
• Nazwę fundatora utrwalano w kronice, na tablicy albo bezpośrednio na przedmiocie.
• Dawał organizacji świeckiej widoczne miejsce w życiu parafii.

Jakie inne dary zbiorowe zna historia Błędowa?

Monografia parafii wymienia co najmniej trzy inne wspólne fundacje albo zbiórki z XX wieku. Razem z witrażami tworzą spójny obraz parafii, w której wieś sama finansowała swoje kościoły:

1. Tablica „Poległym dla Polski 1914-1920” w kościele św. Józefa, ufundowana przez Błędowskie Koło Ziemianek.
2. Budowa małego kościoła św. Prokopa w latach 1934-1936, opłacona z drobnych ofiar parafian, loterii fantowych i bufetów odpustowych.
3. Korony wotywne z 1946 roku dla obrazu Matki Bożej, ofiarowane w podziękowaniu za przetrwanie wojny.
4. Ochronka parafialna z 1932 roku, ufundowana przez Annę Janasz z Dańkowa. To fundacja prywatna, ale z tej samej epoki.

Witraż spółdzielni, tablica ziemianek i kościół z loterii fantowych to trzy różne drogi do jednego celu: parafianie Błędowa w latach 30. sami urządzali swoje świątynie. - na podstawie monografii parafii św. Prokopa Opata w Błędowie (tekst z dawnej strony parafii, stan z 2014 r.)

Witraże na tle odnowy wnętrza w latach 1932-1933

Witraże z 1933 roku zamykały dwuletnią odnowę kościoła Opieki św. Józefa. W 1932 roku dach pokryto blachą cynkową i wyremontowano organy. W latach 1932-1933 firma Leona Zdziarskiego z Krakowa wykonała polichromię klejową w tonacji złocisto-białej. Rok 1933 przyniósł witraże. Dane pochodzą z monografii parafii.

Polichromia Zdziarskiego, dach i organy

Polichromia to najbardziej widoczny efekt tej odnowy. Według monografii w lunetach nawy namalowano ośmioro polskich świętych, a w absydzie Ostatnią Wieczerzę według Leonarda. Kolejność prac wyglądała tak:

1. W 1932 roku pokryto dach blachą cynkową, żeby zabezpieczyć mury i przyszłe malowidła przed wilgocią.
2. Również w 1932 roku wyremontowano organy z końca XIX wieku, ozdobione figurą Dawida z harfą.
3. W latach 1932-1933 firma Zdziarskiego wykonała polichromię klejową ze stylizowanymi kandelabrami i liliami.
4. W lunetach pojawili się święci, m.in. Wojciech, Stanisław, Jadwiga Śląska, Jan Kanty i Kazimierz.
5. W 1933 roku w oknach osadzono witraże Serca Jezusa, dar Spółdzielni Mleczarskiej.

Co zmieniło się w kościele w Błędowie w latach 30.?

W latach 30. kościół w Błędowie dostał nowy dach, wyremontowane organy, polichromię, witraże, a w 1934 roku uznanie za zabytek. Monografia podaje, że to ostatnie przyznał konserwator dr J. Kluss. Aktualnego numeru w rejestrze zabytków nie udało mi się ustalić, więc go nie podaję. Złocisto-biała polichromia nawy tworzy jasne tło, na którym kolorowe szkło wyróżnia się mocniej niż na ciemnej ścianie.

Nabożeństwo do Serca Jezusa: Biblia i nauczanie Kościoła

Kult Serca Jezusa wyrasta z Ewangelii: z przebitego boku Chrystusa (J 19,34) i ze słów o sercu cichym i pokornym (Mt 11,29). Katechizm Kościoła Katolickiego (KKK 478) uczy, że Jezus kochał nas ludzkim sercem. Nauczanie rozwinęły encykliki Annum sacrum (1899), Haurietis aquas (1956) i Dilexit nos (2024).

Ten kontekst tłumaczy, dlaczego w 1933 roku wybrano właśnie taki temat. Okno nie miało być tylko ozdobą nawy. Pokazywało ludziom to, o czym słyszeli na nabożeństwach czerwcowych.

Przebity bok i Serce cichego i pokornego

Dwa fragmenty Ewangelii stanowią biblijny rdzeń tego nabożeństwa. Oba podaję według Biblii Tysiąclecia:

• J 19,34: po śmierci Jezusa jeden z żołnierzy przebił Mu bok włócznią, a z rany wypłynęła krew i woda. Tradycja widzi w tym znak sakramentów i miłości oddanej do końca.
• Mt 11,29: Jezus zaprasza, by uczyć się od Niego, bo jest cichy i pokorny sercem. Stąd wezwanie z litanii: „Jezu cichy i pokornego serca”.
• KKK 478: Katechizm uczy, że Jezus znał i kochał każdego człowieka i kochał nas ludzkim sercem, a Jego Serce, przebite z powodu naszych grzechów, jest głównym znakiem tej miłości.
• Litania do Najświętszego Serca Pana Jezusa: zatwierdzona dla całego Kościoła w 1899 roku, w polskich parafiach śpiewana zwłaszcza w czerwcu.

Jezus kochał nas wszystkich ludzkim sercem, a Jego Najświętsze Serce jest uznawane za główny znak i symbol tej miłości (parafraza). - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 478, wyd. polskie Pallottinum, 1994

Od Annum sacrum do Dilexit nos

Trzy encykliki wyznaczają oś nauczania papieży o Sercu Jezusa. Witraże z Błędowa powstały mniej więcej w połowie drogi między pierwszą a drugą:

Dokument	Papież	Rok	Główna myśl
Annum sacrum	Leon XIII	1899	Poświęcenie rodzaju ludzkiego Najświętszemu Sercu Jezusa
Haurietis aquas	Pius XII	1956 (15 maja)	Biblijne i teologiczne podstawy kultu Serca Jezusa
Dilexit nos	Franciszek	2024 (24 października)	Ludzka i Boska miłość Serca Jezusa w życiu współczesnego człowieka

Z tej perspektywy fundacja z 1933 roku wpisuje się w pobożność ukształtowaną przez Annum sacrum. Leon XIII poświęcił w 1899 roku rodzaj ludzki Sercu Jezusa, a parafie w całej Polsce przez następne dekady przyjmowały ten akt w swoich kościołach.

Czy objawienia w Paray-le-Monial są dogmatem?

Nie. Objawienia, których w latach 1673-1675 doznała w Paray-le-Monial św. Małgorzata Maria Alacoque, są objawieniami prywatnymi. KKK 67 wyjaśnia, że objawienia prywatne nie należą do depozytu wiary i niczego nie dodają do Objawienia w Chrystusie. Mogą jedynie pomagać pełniej je przeżywać. W skrócie:

• Fundament kultu stanowią Pismo Święte i nauczanie Kościoła, nie wizje.
• Objawienia w Paray-le-Monial wpłynęły na formę nabożeństwa, m.in. na pierwsze piątki miesiąca.
• Przyjęcie tych objawień nie jest dla katolika obowiązkiem wiary.
• Obietnice zawarte w tym przekazie są treścią objawienia prywatnego, a nie gwarancją Kościoła.

Czym różnią się witraże św. Józefa od kwiatowych witraży św. Prokopa?

W dużym kościele św. Józefa witraże Serca Jezusa z 1933 roku są darem spółdzielni mleczarskiej. W małym kościele św. Prokopa jest 12 witraży z 1938 roku z warszawskiej firmy Antoniego Pacholczyka. Mają motywy roślinne, a w prezbiterium przedstawiają Matkę Bożą w stroju ludowym. Wszystkie powstały w duchu projektu Jana Koszczyca-Witkiewicza (monografia parafii).

Ile witraży jest w kościele św. Prokopa?

W kościele św. Prokopa jest 12 witraży. Według monografii wykonała je w 1938 roku firma Antoni Pacholczyk z Warszawy. Liczby okien w kościele św. Józefa źródło nie podaje. Motywy w małym kościele są wyliczone dokładnie:

• Powoje, czyli pnące kwiaty znane z przydrożnych płotów.
• Groszki, delikatne motywy z wiejskich ogródków.
• Bazie, wiosenny znak kojarzony z Niedzielą Palmową.
• Dzikie róże, częste w ludowej symbolice maryjnej.
• Polne kwiaty, które spinają cały cykl w obraz mazowieckiej łąki.
• W prezbiterium Madonna w stroju ludowym z Dzieciątkiem i anioły.

Szczegółowy opis tego cyklu zebrałem w tekście o tym, jakie są kwiatowe witraże w kościele św. Prokopa.

Jak różni się styl obu kościołów?

Oba kościoły różnią się epoką, stylem i fundatorami, więc ich witraże prowadzą inną opowieść. Zestawienie na podstawie monografii parafii:

Cecha	Kościół Opieki św. Józefa	Kościół św. Prokopa Opata
Potoczna nazwa	duży kościół, Nowy Rynek	mały kościół, Stary Rynek
Styl budowli	neobarok, lata 1882-1884	styl ludowy z elementami zakopiańskiego, 1934-1936
Temat witraży	Serce Jezusa	motywy roślinne, Matka Boża w stroju ludowym, anioły
Rok witraży	1933	1938
Fundator lub wykonawca	fundator: Spółdzielnia Mleczarska	wykonawca: firma Antoni Pacholczyk, Warszawa
Tło wnętrza	złocisto-biała polichromia Zdziarskiego	drewniana boazeria wg projektu Koszczyca-Witkiewicza

W małym kościele witraże prowadzą wzrok ku ołtarzowi z czczonym obrazem Matki Bożej Nieustającej Pomocy. W dużym kościele temat okien łączy się z kultem eucharystycznym i nabożeństwem czerwcowym.

Jak oglądać witraże w kościele?

Witraże najlepiej oglądać w słoneczny dzień, poza Mszą i nabożeństwami, gdy światło przechodzi przez szkło od zewnątrz. Na zwiedzanie trzeba zaplanować kilka kroków. Najważniejszy z nich to sprawdzenie, kiedy kościół jest otwarty. Aktualne godziny Mszy i otwarcia podaje wyłącznie oficjalna strona parafii: parafiabledow.mkw.pl.

Kiedy najlepiej oglądać witraże?

Witraże najlepiej wyglądają w jasne przedpołudnie lub wczesne popołudnie, gdy słońce pada na okna od zewnątrz. W pochmurny dzień kolory gasną. Moja kolejność przy oglądaniu okien w kościołach regionu:

1. Sprawdź na stronie parafii porządek nabożeństw, żeby nie trafić na Mszę, pogrzeb ani ślub.
2. Wybierz słoneczny dzień i porę, gdy światło pada na interesującą cię ścianę.
3. Obejrzyj najpierw okna z dystansu, ze środka nawy, potem podejdź bliżej.
4. Zwróć uwagę na ołowiane ramki, które dzielą kompozycję na pola barwne.
5. Porównaj witraże z polichromią: jak czerwień szkła współgra z bielą i złotem ścian.
6. Na koniec przejdź na Stary Rynek do kościoła św. Prokopa i zobacz drugi, zupełnie inny cykl.

Czy można fotografować wnętrze kościoła?

To zależy od zasad danej parafii, dlatego przed fotografowaniem zapytaj w zakrystii lub w kancelarii. Kilka reguł obowiązuje zawsze, niezależnie od miejsca:

• Nie fotografuj podczas liturgii, chyba że duszpasterz wyraźnie na to pozwolił.
• Wyłącz lampę błyskową. Szkło i tak odbije flesz, a modlący się go nie potrzebują.
• Nie fotografuj osób modlących się bez ich zgody.
• Nie wchodź do prezbiterium bez pozwolenia.
• Do publikacji zdjęć w sieci lub w druku poproś o zgodę parafię.

Parafia Błędów pod Grójcem a Błędowo w gminie Płużnica

Witraże Serca Jezusa z 1933 roku znajdują się w Błędowie w powiecie grójeckim, w kościele Opieki św. Józefa. Kościół należy do parafii św. Prokopa Opata (dekanat mogielnicki, archidiecezja warszawska, adres parafii: Stary Rynek 13, 05-620 Błędów). Wyszukiwarki mylą tę miejscowość z kilkoma o podobnej nazwie.

Która parafia Błędów ma witraże Serca Jezusa?

Witraże ma parafia św. Prokopa Opata w Błędowie, w gminie Błędów, w powiecie grójeckim i województwie mazowieckim. Opisywane okna nie dotyczą tych miejsc:

• Błędowo w gminie Płużnica, czyli inna miejscowość o podobnym brzmieniu.
• Błędów w granicach Dąbrowy Górniczej, z własną historią kościelną.
• Pustynia Błędowska, obszar przyrodniczy, a nie parafia.
• Diecezja radomska. Błędów pod Grójcem należy do archidiecezji warszawskiej, choć część mediów opisywała sprawy parafii w dziale „Radom”.

Gdzie szukać aktualnych informacji parafii?

Aktualne informacje publikuje oficjalna strona parafii, parafiabledow.mkw.pl, oraz serwis archidiecezji, archwwa.pl. Ten serwis jest niezależnym przewodnikiem po historii i zabytkach Błędowa i nie jest stroną parafii. Dlatego tutaj nie znajdziesz:

• porządku Mszy i nabożeństw, który zmienia się zgodnie z planem intencji,
• godzin pracy kancelarii,
• ogłoszeń parafialnych i intencji mszalnych,
• informacji o obsadzie duszpasterskiej, za którą odpowiada parafia.

Najczęściej zadawane pytania

Czy witraże z 1933 roku przetrwały wojnę?

Monografia parafii nie odnotowuje ich zniszczenia ani wymiany, choć opisuje wojenne straty parafii, np. zabranie dzwonów przez Niemców w 1941 roku. Brak takiej wzmianki nie przesądza jednak sprawy. O obecnym stanie okien najlepiej przekonać się na miejscu.

Kto wykonał witraże Serca Jezusa w Błędowie?

Monografia parafii podaje fundatora, czyli Spółdzielnię Mleczarską, ale nie wymienia pracowni. Dla porównania: kwiatowe witraże w kościele św. Prokopa wykonała w 1938 roku warszawska firma Antoniego Pacholczyka. Nie należy jednak przenosić tej nazwy na okna z 1933 roku bez dokumentu.

Czym jest witraż?

Witraż to kompozycja z kolorowych szkieł łączonych ołowianymi ramkami i osadzona w oknie. Szczegóły maluje się na szkle i utrwala wypalaniem. W kościele witraż pełni rolę dekoracyjną i katechetyczną, bo światło dnia ożywia przedstawiony obraz.

Kiedy przypada uroczystość Najświętszego Serca Pana Jezusa?

To uroczystość ruchoma, obchodzona w piątek po drugiej niedzieli po Zesłaniu Ducha Świętego. Zwykle wypada w czerwcu, czasem pod koniec maja lub na początku lipca. Dokładną datę na dany rok podaje kalendarz liturgiczny diecezji.

Co to jest nabożeństwo czerwcowe?

Nabożeństwo czerwcowe to polska forma pobożności ludowej, w której przez cały czerwiec śpiewa się lub odmawia Litanię do Najświętszego Serca Pana Jezusa, zwykle po wieczornej Mszy. Nie jest liturgicznym obowiązkiem, tylko zwyczajem zakorzenionym w parafiach. Godziny nabożeństw w Błędowie podaje strona parafii.

Czy kościół św. Józefa w Błędowie jest zabytkiem?

Tak. Według monografii parafii konserwator dr J. Kluss uznał go za zabytek w 1934 roku, czyli rok po osadzeniu witraży. Aktualny numer wpisu do rejestru zabytków najlepiej sprawdzić w serwisie zabytek.pl lub w Mazowieckim Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków.

Gdzie sprawdzić księży i intencje parafii Błędów?

Na oficjalnej stronie parafii św. Prokopa Opata: parafiabledow.mkw.pl. Podstawowe dane parafii publikuje też archidiecezja warszawska na archwwa.pl. Ten serwis jest niezależny i nie publikuje intencji, ogłoszeń ani danych o duszpasterzach.

Źródła i literatura

1. Monografia parafii św. Prokopa Opata w Błędowie, tekst publikowany na dawnej stronie parafii (stan z 2014 r.); dziś dostępna na oficjalnej stronie parafii: Pełna wersja historii parafii i kościołów.
2. Oficjalna strona Parafii św. Prokopa Opata w Błędowie: parafiabledow.mkw.pl.
3. Archidiecezja Warszawska, karta parafii: Błędów, parafia św. Prokopa Opata.
4. Katechizm Kościoła Katolickiego, wyd. polskie, Pallottinum, Poznań 1994, nr 67 i 478.
5. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu (Biblia Tysiąclecia), wyd. V, Pallottinum, Poznań 2000: J 19,34; Mt 11,29.
6. Leon XIII, encyklika Annum sacrum (1899); Pius XII, encyklika Haurietis aquas (1956); Franciszek, encyklika Dilexit nos (2024), teksty na stronie vatican.va.
7. Wikipedia, hasło: Błędów (powiat grójecki).
8. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.