Błędów w czasie II wojny światowej - dzwony, getto i punkt obserwacji V2

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 14.11.2026

Spis rozdziałów

Błędów w czasie II wojny światowej: dzwony, getto i punkt obserwacji V2

Błędów w czasie II wojny światowej to historia miejscowości w powiecie grójeckim widziana przez los dwóch kościołów, społeczności żydowskiej i ewangelickiej oraz mieszkańców. Źródła parafialne zapisują cztery szczególne daty: zabranie czterech dzwonów 5 września 1941 roku, obserwację prób V2 w 1943 roku, ewakuację ewangelików 28 lipca 1944 roku i korony wotywne z 7 lipca 1946 roku.

To nie jest pełna kronika okupacji Błędowa ani opis działań wojennych w całej gminie. Jest to uporządkowanie zachowanych przekazów: miejscami bardzo konkretnych, a miejscami pozostawiających pytania bez rozstrzygnięcia. Takie luki są częścią uczciwej opowieści o lokalnej pamięci.

Co wiadomo o Błędowie w latach 1939-1945?

Błędów w latach 1939-1945 był miejscowością z katolicką parafią, pamięcią po ewangelickich kolonistach oraz dużą przed wojną społecznością żydowską. W czasie okupacji istniały już oba kościoły: Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku, ukończony w 1884 roku, oraz św. Prokopa Opata przy Starym Rynku, poświęcony 11 października 1936 roku.

Skąd pochodzą informacje o wojennym Błędowie?

Informacje pochodzą przede wszystkim z monografii historii parafii opublikowanej na oficjalnej stronie parafii św. Prokopa Opata oraz ze starszych archiwalnych wersji tego tekstu. Monografia pokazuje przede wszystkim perspektywę parafialną: kościoły, dzwony, pobożność, dawny zbór i sąsiedztwo różnych społeczności.

Nie zawiera jednak pełnego wykazu ofiar, nazwisk osób wywiezionych, szczegółów walk z września 1939 roku ani dokumentacji administracji okupacyjnej. Dlatego przy opisie getta, V2 i ewakuacji trzeba oddzielać zapis źródłowy od domysłu.

• Kościół Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku był starszą z dwóch zachowanych świątyń i funkcjonował przez cały okres okupacji.
• Kościół św. Prokopa Opata przy Starym Rynku był nową świątynią, poświęconą zaledwie trzy lata przed wybuchem wojny.
• Monografia parafialna opisuje zabranie czterech dzwonów 5 września 1941 roku jako konkretne doświadczenie lokalnej wspólnoty.
• Rozdział o mieszkańcach Błędowa przypomina o społeczności żydowskiej, ewangelikach i dawnych koloniach związanych z osadą fabryczną.
• Historia Błędowa wymaga czytania kilku typów źródeł: parafialnych, archiwalnych, samorządowych i opracowań dotyczących Zagłady.

Jak wygląda krótka oś czasu wojennego Błędowa?

Najważniejszą kolejność zdarzeń można ująć w sześciu punktach: getto w latach 1940-1941, rekwizycja dzwonów w 1941 roku, zwrot największego dzwonu w 1942 roku, zapis o punkcie V2 w 1943 roku, ewakuacja ewangelików w 1944 roku i wota z 1946 roku.

1. Getto w Błędowie funkcjonowało według dostępnych przekazów w okresie 1940-1941.
2. Niemcy zabrali cztery dzwony z parafii 5 września 1941 roku.
3. Dzwon Veni Sancte Spiritus wrócił do Błędowa w 1942 roku ze względu na wskazywaną przez monografię wartość.
4. W 1943 roku na wieży kościelnej miał działać niemiecki punkt obserwacji prób rakiet V2.
5. 28 lipca 1944 roku doszło do ewakuacji ewangelików z Błędowa.
6. 7 lipca 1946 roku obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy otrzymał korony wotywne za przetrwanie wojny.

Starsze dzieje miejscowości pomagają zobaczyć ten ciąg wydarzeń w szerszej perspektywie. Punkt wyjścia stanowi najstarsza wzmianka o kościele w Błędowie z 1392 roku, a XIX-wieczne przemiany opisuje także historia Błędowa od wsi Błędowskich do osady fabrycznej.

Co stało się z dzwonami w Błędowie w 1941 roku?

5 września 1941 roku Niemcy zabrali z parafii w Błędowie cztery dzwony. W 1942 roku zwrócili największy z nich, dzwon Veni Sancte Spiritus, ze względu na jego wartość. Drugi dzwon odzyskano nielegalnie, lecz monografia parafii nie podaje przebiegu tej akcji ani osób, które w niej uczestniczyły.

Dzwon Veni Sancte Spiritus: dlaczego wrócił w 1942 roku?

Dzwon Veni Sancte Spiritus to największy dzwon parafii Błędów, a nie nazwa sekwencji liturgicznej o tym samym łacińskim incipicie. Według monografii Niemcy zwrócili go w 1942 roku, ponieważ uznali jego wartość za wystarczający powód odstąpienia od rekwizycji.

Rekwizycje dzwonów były elementem wojennej gospodarki materiałowej okupanta w wielu miejscowościach Europy. Lokalny zapis nie pozwala jednak ustalić wagi dzwonu, materiału, trasy przewozu ani formalnej decyzji o jego oddaniu.

• Data 5 września 1941 roku wskazuje dzień zabrania czterech dzwonów z parafii w Błędowie.
• Liczba czterech dzwonów pochodzi z monografii parafialnej i nie powinna być rozszerzana o nieudokumentowane szczegóły.
• Nazwa Veni Sancte Spiritus identyfikuje największy dzwon, który wrócił w 1942 roku.
• Powodem zwrotu była według monografii wartość dzwonu, bez podania kryterium tej oceny.
• Historia dzwonów łączy materialne dziedzictwo kościoła św. Józefa i kościoła św. Prokopa z doświadczeniem okupacji.

Jak odzyskano drugi dzwon po cichu?

Drugi dzwon odzyskano nielegalnie, ale zachowany opis nie wyjaśnia, kto go odzyskał, gdzie był przechowywany ani jak wrócił do Błędowa. Uczciwa odpowiedź brzmi więc: znamy sam fakt odzyskania, lecz nie znamy jego mechanizmu.

W lokalnej historii łatwo dopowiedzieć dramatyczne sceny, nazwiska albo trasę ukrywania zabytku. Nie należy tego robić. W tym przypadku brak szczegółu mówi coś ważnego o granicy między pamięcią przekazywaną ustnie a dokumentem.

• Monografia parafii potwierdza odzyskanie drugiego dzwonu, ale nie opisuje osób ani sposobu działania.
• Brak nazwisk oznacza, że tekst nie przypisuje zasługi konkretnym mieszkańcom Błędowa.
• Brak opisu miejsca ukrycia uniemożliwia tworzenie legendy o konkretnym budynku lub gospodarstwie.
• Relacje rodzinne mogą uzupełniać tę historię tylko wtedy, gdy zachowują źródło, datę i kontekst przekazu.

Osobne rozwinięcie tego wątku znajduje się pod linkiem dzwon Veni Sancte Spiritus i jego wojenne losy.

Getto w Błędowie i los społeczności żydowskiej

Getto w Błędowie istniało w latach 1940-1941, a los miejscowej społeczności żydowskiej należy opowiadać bez sensacji i bez rozstrzygania sprzecznych przekazów na siłę. Archiwalna monografia parafii podaje, że Żydzi stanowili około 43% mieszkańców osady w 1921 roku oraz wspomina bóżnicę przy ulicy Sadurkowskiej i kirkut przy drodze Nowoświeckiej.

Żydzi w osadzie przed wojną - co mówią zachowane przekazy?

Żydzi w Błędowie byli ważną częścią społeczności osady przed wojną, co pokazuje zarówno odsetek około 43% mieszkańców w 1921 roku, jak i wzmianka o bóżnicy oraz cmentarzu żydowskim. Te dane pochodzą z archiwalnej monografii parafii i wymagają zachowania jej kontekstu.

Istotny detal przynosi zapis z 26 grudnia 1933 roku: delegacja społeczności żydowskiej witała abp. Stanisława Galla przy bramie triumfalnej. Nie jest to pełny obraz relacji sąsiedzkich, ale pozostaje konkretnym śladem obecności tej społeczności w dziejach Błędowa.

• Rok 1921 wiąże przekaz o około 43% żydowskich mieszkańców z okresem międzywojennym osady.
• Bóżnica przy ulicy Sadurkowskiej była miejscem kultu społeczności żydowskiej według monografii parafialnej.
• Kirkut przy drodze Nowoświeckiej był cmentarzem żydowskim i wymaga traktowania jako miejsce pochówku.
• Abp Stanisław Gall odwiedził Błędów 26 grudnia 1933 roku, gdy w relacji parafialnej odnotowano delegację żydowską.
• Muzeum POLIN Wirtualny Sztetl jest właściwym punktem dalszego poszukiwania historii żydowskiego Błędowa.

Biała Rawska czy getto warszawskie - dwie wersje wywózki

Getto w Błędowie istniało w latach 1940-1941, lecz źródła inaczej opisują wywózkę jego mieszkańców. Archiwalna monografia parafialna wskazuje Białą Rawską i rok 1940, natomiast hasło o Błędowie w Wikipedii wskazuje getto warszawskie oraz luty 1941 roku.

Źródło	Wskazany kierunek	Wskazana data	Zakres pewności
Archiwalna monografia parafii	Biała Rawska	1940	Przekaz lokalny
Hasło „Błędów (powiat grójecki)”	Getto warszawskie	Luty 1941	Wersja pomocnicza wymagająca zestawienia ze źródłami archiwalnymi
USHMM, Encyclopedia of Camps and Ghettos	Materiał porównawczy o gettach	2012	Opracowanie naukowe o szerszym zasięgu

Nie ma podstaw, by wybierać jedną wersję tylko dlatego, że jest bardziej znana albo prostsza do opowiedzenia. Najbezpieczniej mówić o rozbieżności i szukać dokumentów w bazach Muzeum POLIN, Archiwów Państwowych oraz opracowaniach dotyczących gett.

• Biała Rawska jest wskazana przez archiwalny tekst parafialny jako miejsce wywózki w 1940 roku.
• Getto warszawskie jest wskazane w pomocniczym przekazie jako cel wywózki w lutym 1941 roku.
• Różnica dat zmienia sposób interpretacji lokalnego getta i wymaga porównania dokumentów transportowych.
• Brak nazwisk w przywołanym materiale nie upoważnia do tworzenia list deportowanych osób.

„Kościół szanuje inne religie i dostrzega w nich promień tej Prawdy, która oświeca wszystkich ludzi.” - Sobór Watykański II, Nostra aetate, 1965.

Czy na wieży kościoła w Błędowie był punkt obserwacji V2?

Tak, monografia parafii podaje, że w 1943 roku Niemcy urządzili na wieży kościelnej w Błędowie punkt obserwacji prób rakiet V2. Źródło nie wskazuje jednak, czy chodziło o wieżę kościoła Opieki św. Józefa, czy wieżę kościoła św. Prokopa Opata, dlatego nie można przypisać tej funkcji jednej świątyni.

Próby rakiet V2 w okupowanej Polsce - jaki jest potrzebny kontekst?

Rakieta V2 była niemiecką rakietą balistyczną, odmienną od pocisku manewrującego V1. Wątek Błędowa należy rozumieć jako lokalny zapis o obserwacji prób, a nie jako dowód, że miejscowość była poligonem albo miejscem produkcji rakiet.

Próby V2 prowadzono na okupowanych ziemiach polskich, między innymi na poligonie w Bliźnie w 1944 roku. Tego ogólnego faktu nie wolno automatycznie łączyć z konkretnym punktem obserwacyjnym w Błędowie, ponieważ dostępny przekaz nie opisuje relacji między tymi miejscami.

• Rok 1943 jest datą przypisaną przez monografię do punktu obserwacji na wieży kościelnej.
• Rakieta V2 była niemiecką bronią balistyczną, a nie samolotem ani pociskiem V1.
• Kościół św. Józefa i kościół św. Prokopa mają wieże lub elementy wieżowe, lecz źródło nie wskazuje konkretnej budowli.
• Poligon w Bliźnie stanowi kontekst historii V2, ale nie jest dowodem na bezpośrednie powiązanie z Błędowem.

Którą wieżę wykorzystywali Niemcy?

Nie wiadomo, którą wieżę wykorzystywali Niemcy, ponieważ monografia mówi jedynie o „wieży”, bez nazwy kościoła, opisu położenia i cytatu z dokumentu okupacyjnego. Właściwą drogą są dalsze poszukiwania w Archiwum Archidiecezjalnym Warszawskim oraz w zbiorach państwowych.

• Kościół Opieki św. Józefa znajduje się przy Nowym Rynku i ma wieżę wtopioną w fasadę.
• Kościół św. Prokopa znajduje się przy Starym Rynku i jest świątynią projektu Jana Koszczyca-Witkiewicza.
• Monografia nie podaje zdjęcia, mapy ani raportu, który pozwalałby wskazać konkretną wieżę.
• Dokument archiwalny powinien zawierać datę, nadawcę i sygnaturę, aby mógł rozstrzygać lokalną hipotezę.

Ewangelicy z Błędowa i rok 1944

Ewangelicy z Błędowa byli związani z osadą fabryczną rozwijaną przez Karola Zagórskiego w latach 1827-1830, gdy sprowadzono około 25 rodzin rzemieślników-kolonistów. Monografia parafialna podaje, że 28 lipca 1944 roku doszło do ewakuacji ewangelików, a dawny drewniany zbór przy Nowym Rynku zmieniono w 1947 roku na sklep spółdzielni „Wieśniak”.

Co oznaczała ewakuacja ewangelików 28 lipca 1944 roku?

Ewakuacja ewangelików 28 lipca 1944 roku oznacza wydarzenie zapisane w monografii Błędowa, ale źródło nie opisuje liczby osób, kierunku drogi ani indywidualnych losów rodzin. Nie należy więc przedstawiać jej jako jednego, szczegółowo udokumentowanego transportu.

• Data 28 lipca 1944 roku pochodzi z lokalnej monografii opisującej historię ewangelików Błędowa.
• Koloniści związani z Błędowem przybywali do osady fabrycznej w pierwszej połowie XIX wieku.
• Karol Zagórski jest wskazywany jako inicjator rozwoju osady i sprowadzenia rzemieślników-kolonistów.
• Brak danych o liczbie ewakuowanych osób wyklucza podawanie niepotwierdzonych statystyk.

Co stało się ze zborem ewangelickim po wojnie?

Dawny zbór ewangelicki przy Nowym Rynku został po wojnie, w 1947 roku, zamieniony na sklep spółdzielni „Wieśniak”, według monografii parafii. Jest to ważny przykład zmiany funkcji budynku po zerwaniu ciągłości lokalnej społeczności.

• Drewniany zbór ewangelicki istniał przy Nowym Rynku od czasu rozwoju osady fabrycznej.
• Rok 1947 oznacza w źródle zmianę funkcji zboru na sklep spółdzielni „Wieśniak”.
• Cmentarze ewangelickie w okolicznych koloniach pozostają śladem dawnej obecności ewangelików w krajobrazie.
• Miejsca pochówku należy oglądać z szacunkiem, bez traktowania ich jak zwykłej atrakcji turystycznej.

Jak parafia dziękowała za przetrwanie wojny?

Parafia dziękowała za przetrwanie wojny przede wszystkim przez korony wotywne ofiarowane 7 lipca 1946 roku obrazowi Matki Bożej Nieustającej Pomocy w kościele św. Prokopa. Monografia łączy to wydarzenie z wdzięcznością za ocalenie oraz z projektem Jana Koszczyca-Witkiewicza, architekta małego kościoła.

Korony wotywne z 7 lipca 1946 roku - co upamiętniają?

Korony wotywne z 7 lipca 1946 roku upamiętniają wdzięczność za przetrwanie wojny, a nie formalne rozstrzygnięcie o cudzie czy obietnicę szczególnej łaski. Monografia wspomina też o ofiarowaniu parafii Sercu Maryi i o licznych wotach przy obrazie.

Wota są świadectwem pobożności osób i rodzin, nie dokumentem urzędowym ani dowodem, że każda prośba musi zostać spełniona. W katolickim rozumieniu kult maryjny prowadzi do Chrystusa, a jego formy rozróżnia się od liturgii i nauki doktrynalnej.

• Data 7 lipca 1946 roku wiąże korony wotywne z powojennym dziękczynieniem parafii Błędów.
• Obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy znajduje się w kościele św. Prokopa Opata przy Starym Rynku.
• Jan Koszczyc-Witkiewicz jest wskazywany jako autor projektu koron wotywnych.
• Liczne wota przy obrazie są materialnym śladem indywidualnej pobożności i pamięci.

„Pobożność Kościoła względem świętej Dziewicy jest wewnętrznym elementem kultu chrześcijańskiego.” - Katechizm Kościoła Katolickiego, pkt 971.

Co powstało w kościele św. Prokopa podczas wojny i po niej?

W kościele św. Prokopa podczas wojny powstały boazeria i konfesjonały z 1942 roku, a po wojnie wykonano złocenia ołtarza w 1946 roku oraz ambonkę w 1949 roku. Daty te pokazują, że troska o wnętrze świątyni trwała mimo wojennego i powojennego kryzysu.

• Boazeria i konfesjonały z 1942 roku należą do wyposażenia wykonanego według projektów Jana Koszczyca-Witkiewicza.
• Złocenia ołtarza wykonano w 1946 roku, już po zakończeniu wojny.
• Ambonka z 1949 roku stanowi kolejny element powojennego uzupełniania wnętrza.
• Kościół św. Prokopa przechowuje również witraże z motywami roślinnymi wykonane w 1938 roku.

Historię architektury obu świątyń wyjaśnia tekst dlaczego w Błędowie są dwa kościoły.

Jakie są najciekawsze zagadki II wojny światowej w Błędowie?

Najciekawsze zagadki II wojny światowej w Błędowie dotyczą trzech spraw: nieznanej wieży używanej przy obserwacji V2, niewyjaśnionego odzyskania drugiego dzwonu oraz dwóch wersji wywózki mieszkańców getta. Każde z tych pytań ma punkt zaczepienia w źródle, ale żadne nie powinno być zastępowane atrakcyjną legendą.

Jak badać wojenne luki bez tworzenia legend?

Badanie wojennych luk zaczyna się od zapisania dokładnego brzmienia źródła, daty publikacji i miejsca przechowania dokumentu. Dopiero potem można zestawiać relacje rodzinne, fotografie, księgi parafialne oraz materiały administracyjne.

1. Najpierw należy oddzielić fakt zapisany w monografii od późniejszego domysłu lub rodzinnej opowieści.
2. Następnie trzeba sprawdzić katalog Archiwum Archidiecezjalnego Warszawskiego pod hasłami Błędów i dekanat mogielnicki.
3. Kolejnym krokiem jest wyszukanie Błędowa w serwisie Szukaj w Archiwach oraz w zespołach powiatowych.
4. Relację świadka należy zapisać z datą rozmowy, informacją o źródle wiedzy i bez zmieniania jej w ustalony fakt.
5. Fotografię warto opisać miejscem, przybliżoną datą i właścicielem, zamiast wyciągać z niej daleko idące wnioski.

Jakie trzy pytania pozostają otwarte?

Trzy pytania pozostają otwarte: która wieża była punktem obserwacji V2, jak odzyskano drugi dzwon oraz czy droga deportacji z Błędowa prowadziła przez Białą Rawską, czy bezpośrednio do getta warszawskiego. To pytania badawcze, a nie zaproszenie do oskarżeń lub spekulacji o konkretnych osobach.

• Pytanie o wieżę wymaga dokumentu technicznego, wojskowego albo wiarygodnej fotografii z okresu okupacji.
• Pytanie o drugi dzwon wymaga relacji z określonym pochodzeniem lub zapisu w księdze parafialnej.
• Pytanie o deportację wymaga zestawienia lokalnego przekazu z bazami Muzeum POLIN i dokumentacją Zagłady.
• Pytanie o ewangelików wymaga osobnych źródeł rodzinnych i administracyjnych z 1944 roku.

Wątki wymagające dalszych poszukiwań zbiera także artykuł Jakie są najciekawsze zagadki II wojny światowej?.

Gdzie szukać pamięci o wojnie w Błędowie dziś?

Pamięci o wojnie w Błędowie należy szukać w monografii parafii, bazie Muzeum POLIN Wirtualny Sztetl, Archiwum Archidiecezjalnym Warszawskim i państwowej wyszukiwarce Szukaj w Archiwach. Najlepszy rezultat daje porównanie źródeł, ponieważ parafialny tekst, dokument urzędowy i relacja rodzinna odpowiadają na inne pytania.

Jak zaplanować rzetelne poszukiwanie źródeł?

Rzetelne poszukiwanie zaczyna się od przeczytania pełnej monografii parafii, potem wymaga zapisania konkretnych dat i sprawdzenia ich w niezależnych katalogach archiwalnych. W przypadku historii żydowskiej pierwszym kierunkiem powinien być Wirtualny Sztetl Muzeum POLIN.

• Oficjalna strona parafii udostępnia pełną wersję historii parafii i kościołów jako punkt wyjścia do lektury.
• Muzeum POLIN Wirtualny Sztetl pomaga szukać informacji o społeczności żydowskiej, bóżnicy i kirkucie.
• Archiwum Archidiecezjalne Warszawskie może zawierać materiały dotyczące parafii św. Prokopa Opata.
• Serwis Szukaj w Archiwach umożliwia przeszukiwanie opisów materiałów Archiwów Państwowych.
• Stare fotografie i wspomnienia rodzinne mają wartość wtedy, gdy zachowują datę, autorstwo oraz okoliczności powstania.

Jak zachować szacunek wobec miejsc pamięci?

Szacunek wobec miejsc pamięci oznacza traktowanie kirkutu i cmentarzy ewangelickich jako miejsc pochówku, a nie pleneru do swobodnej eksploracji. Przed wizytą dobrze jest sprawdzić aktualne informacje u właściciela terenu, zarządcy cmentarza lub w wiarygodnym lokalnym źródle.

• Kirkut w Błędowie należy postrzegać przede wszystkim jako cmentarz społeczności żydowskiej.
• Cmentarze ewangelickie w dawnych koloniach są śladem mieszkańców, którzy tworzyli wielokulturową historię okolicy.
• Kościół św. Józefa i kościół św. Prokopa są miejscami kultu, dlatego zwiedzanie wymaga dostosowania do nabożeństw.
• Zdjęcia nagrobków i wnętrz sakralnych powinny uwzględniać prywatność odwiedzających oraz zasady miejsca.

Najczęściej zadawane pytania

Który kościół w Błędowie istniał w czasie wojny?

W czasie wojny istniały oba kościoły: Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku, ukończony w 1884 roku, oraz św. Prokopa Opata przy Starym Rynku, poświęcony 11 października 1936 roku. W małym kościele powstawały podczas okupacji między innymi boazeria i konfesjonały z 1942 roku.

Co upamiętnia tablica „Poległym dla Polski 1914-1920”?

Tablica w kościele św. Józefa upamiętnia poległych z okresu I wojny światowej oraz wojny polsko-bolszewickiej. Ufundowało ją Błędowskie Koło Ziemianek. Nie dotyczy ona II wojny światowej, choć data i patriotyczny charakter napisu mogą prowadzić do takiego skojarzenia.

Czy w Błędowie zachował się cmentarz żydowski?

Monografia parafii wspomina kirkut przy drodze Nowoświeckiej. Informacji o jego bieżącym stanie, oznakowaniu i możliwościach odwiedzin należy szukać w Wirtualnym Sztetlu Muzeum POLIN lub u właściwego zarządcy terenu. Cmentarz powinien być traktowany z należnym szacunkiem.

Co działo się w Błędowie zaraz po wojnie?

W 1946 roku obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy otrzymał korony wotywne, a w 1947 roku dawny zbór ewangelicki został zamieniony na sklep spółdzielni „Wieśniak”. Monografia odnotowuje także późniejsze zmiany w życiu parafii i wyposażeniu kościoła św. Prokopa.

Czy wojenne losy Błędowa opisuje monografia parafii?

Tak, wojenne wątki pojawiają się zwłaszcza w rozdziałach dotyczących mieszkańców Błędowa, kościołów i dzwonów. Monografia jest cennym źródłem lokalnym, lecz nie zastępuje dokumentów administracyjnych, archiwaliów dotyczących Zagłady ani niezależnych opracowań historycznych.

Jak odróżnić Błędów w powiecie grójeckim od Pustyni Błędowskiej?

Opisywany Błędów to wieś i siedziba gminy w powiecie grójeckim, w województwie mazowieckim. Nie chodzi o Błędów związany z Pustynią Błędowską na południu Polski. W wyszukiwaniu archiwalnym pomaga dopisek „powiat grójecki”.

Źródła i literatura

1. Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie, Pełna wersja historii parafii i kościołów.
2. Archidiecezja Warszawska, Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie.
3. Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, Wirtualny Sztetl.
4. United States Holocaust Memorial Museum, Encyclopedia of Camps and Ghettos 1933-1945, Volume II, 2012.
5. Archiwa Państwowe, Szukaj w Archiwach.
6. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.