Cmentarz parafialny w Błędowie - historia i część ewangelicka

Spisał: · ostatnia zmiana

Spis rozdziałów

Cmentarz parafialny w Błędowie - gdzie leży i co łączy go z historią dwóch rynków?

Cmentarz parafialny w Błędowie, w gminie Błędów w powiecie grójeckim, leży pod Oleśnikiem i według dawnej monografii parafii zajmuje około 1,7 ha. Ma wydzieloną część ewangelicką, a jego historia prowadzi od pochówków przy Starym Rynku, przez odkrycie mogiły około 120 osób w 1934 roku, po wielokulturowe dzieje osady Karola Zagórskiego.

Cmentarz nie jest tylko miejscem odwiedzin 1 listopada. W Błędowie pozwala odczytać kilka warstw lokalnej historii: dawną parafię św. Prokopa Opata, osadę fabryczną, obecność ewangelików oraz ślady żydowskich mieszkańców miasteczka. Informacje o bieżących sprawach pogrzebowych, opłatach i dostępności miejsc należy uzyskiwać bezpośrednio w kancelarii parafii albo na oficjalnej stronie Parafii św. Prokopa Opata w Błędowie.

  • Cmentarz pod Oleśnikiem jest współczesnym miejscem grzebalnym opisanym w dawnej monografii parafii.
  • Stary Rynek był wcześniejszym miejscem pochówków przy kościele św. Prokopa Opata.
  • Część ewangelicka cmentarza wiąże się z XIX-wiecznymi kolonistami i historią osady fabrycznej.
  • Księga cmentarna może pomóc w ustaleniu położenia grobu, lecz prowadzi ją zarządca cmentarza.

Gdzie jest cmentarz parafialny w Błędowie?

Cmentarz parafialny w Błędowie to cmentarz grzebalny położony pod Oleśnikiem, charakteryzujący się powierzchnią około 1,7 ha, wydzieloną częścią ewangelicką i związkiem z parafią św. Prokopa Opata w Błędowie. Dane o lokalizacji pochodzą z monografii parafialnej zachowanej w archiwum dawnej strony parafii z 2014 roku.

Kto zarządza cmentarzem parafialnym w Błędowie?

Cmentarzem wyznaniowym związanym z parafią św. Prokopa Opata zarządza parafia, a pytania o pochówek, grób lub dokumentację należy kierować do kancelarii parafialnej. Niezależny serwis nie przyjmuje zgłoszeń pogrzebowych ani nie prowadzi rezerwacji miejsc.

W praktyce kontakt z kancelarią będzie potrzebny przy ustalaniu terminu pochówku, sprawdzeniu danych osoby zmarłej, przedłużeniu prawa do grobu oraz uzyskaniu informacji o wymaganych dokumentach. Aktualne dane kontaktowe i godziny kancelarii mogą się zmieniać, dlatego czytelnik powinien sprawdzić je na oficjalnej stronie parafii przed wizytą.

Jak przygotować pytanie o konkretny grób?

Najpierw należy podać imię i nazwisko osoby zmarłej oraz przybliżony rok śmierci, ponieważ takie dane pozwalają odszukać wpis w księdze cmentarnej. Pomocne bywają również nazwisko panieńskie, numer kwatery zapisany na starym dokumencie albo nazwisko osoby opiekującej się grobem.

  • Imię i nazwisko zmarłego pozwalają odróżnić osoby o podobnych danych w księdze cmentarnej.
  • Przybliżona data śmierci zawęża wyszukiwanie, zwłaszcza gdy nazwisko jest częste w okolicy.
  • Numer grobu lub kwatery ułatwia wskazanie miejsca w terenie, jeśli występuje w dokumentacji.
  • Dokument potwierdzający prawo do grobu może być potrzebny przy sprawach administracyjnych.

Sam cmentarz pod Oleśnikiem opowiada historię kilku społeczności Błędowa, dlatego przy jego odwiedzaniu dobrze zachować spokój, nie przesuwać elementów nagrobków i nie wchodzić na sąsiednie mogiły.

Od cmentarza przykościelnego do cmentarza pod Oleśnikiem

Historia pochówków w Błędowie zaczyna się przy kościele św. Prokopa Opata na Starym Rynku, gdzie dawniej znajdował się cmentarz przykościelny i ossarium odnotowane podczas wizytacji w 1603 roku. Cmentarz pod Oleśnikiem jest późniejszym miejscem grzebalnym, a w 1953 roku przeniesiono tam szczątki dawnych proboszczów.

Czym był cmentarz przykościelny przy Starym Rynku?

Cmentarz przykościelny był dawnym miejscem pochówku wokół kościoła, charakteryzującym się bliskością świątyni, funkcją wspólnotową i obecnością ossarium. Wizytacja z 1603 roku wspomina przy błędowskim kościele ossarium, czyli miejsce przeznaczone do składania kości wydobytych ze starszych pochówków.

W średniowieczu i epoce nowożytnej taki układ nie był czymś wyjątkowym. Zmarłych chowano blisko świątyni, a ograniczona przestrzeń wymagała po latach porządkowania grobów. W Błędowie dawny teren pochówków wiąże się z kościołem św. Prokopa na Starym Rynku, dawniej nazywanym Rynkiem Hipolita.

Temat rozwija osobny tekst o cmentarzu przykościelnym przy Starym Rynku. W tle tej historii pozostaje także spór o lokalizację nowego kościoła w 1882 roku, opisany w artykule dlaczego w Błędowie są dwa kościoły.

Co odkryto w 1934 roku przy kościele św. Prokopa?

W 1934 roku przy fundamentach nowego kościoła św. Prokopa odkryto zbiorową mogiłę około 120 osób, którą dawna monografia wiąże z czasem wojen szwedzkich na podstawie odnalezionej monety - orta gdańskiego z 1617 roku. To przekaz źródłowy z archiwalnej monografii parafii, nie współczesna ekspertyza archeologiczna.

Odkrycie pokazuje, jak wiele warstw kryje teren wokół Starego Rynku. Budowa obecnego małego kościoła trwała od 1934 do 1936 roku, więc prace fundamentowe odsłoniły relikty dużo starszego krajobrazu pochówków. Nie należy jednak dopowiadać szczegółów o tożsamości zmarłych ani o przebiegu ich śmierci, ponieważ dostępne źródło takich danych nie podaje.

Dlaczego w 1953 roku przeniesiono szczątki proboszczów?

W 1953 roku szczątki dawnych proboszczów przeniesiono na cmentarz grzebalny, co odnotowuje monografia parafii Błędów. Przeniesienie łączyło porządkowanie dawnego terenu przykościelnego z funkcjonowaniem cmentarza pod Oleśnikiem jako głównego miejsca pochówku.

  • Kościół św. Prokopa Opata zachował związek z najstarszym miejscem pochówków przy Starym Rynku.
  • Wizytacja z 1603 roku jest źródłem informacji o dawnym ossarium przy kościele.
  • Mogiła odkryta w 1934 roku przypomina o możliwych śladach wojen XVII wieku.
  • Przeniesienie z 1953 roku dotyczyło szczątków dawnych proboszczów i cmentarza grzebalnego.

Kościół Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku tworzy z kościołem św. Prokopa szczególny układ dwóch świątyń jednej parafii. Ich dzieje przedstawia tekst kościół Opieki św. Józefa w Błędowie.

Skąd na cmentarzu część ewangelicka?

Część ewangelicka cmentarza pod Oleśnikiem wiąże się z historią XIX-wiecznej osady fabrycznej Błędowa, do której Karol Zagórski sprowadził około 25 rodzin rzemieślników-kolonistów w latach 1827-1830. Według lokalnej monografii w Błędowie istniał również drewniany zbór ewangelicki przy Nowym Rynku.

Kim byli koloniści Zagórskiego i olędrzy?

Koloniści Zagórskiego byli rodzinami rzemieślniczymi sprowadzonymi do rozwijającej się osady fabrycznej, a określenie olędrzy odnosi się w lokalnej historii do osadników ewangelickich obecnych także w okolicznych wsiach. Ich obecność współtworzyła religijną i społeczną różnorodność Błędowa.

Karol Zagórski był związany z miejscową działalnością przemysłową, w tym z fabryką jedwabiu i piwa angielskiego. W latach 1827-1830 osada zmieniała się szybciej niż dawna wieś skupiona wokół Starego Rynku. To właśnie w tym kontekście pojawia się Nowy Rynek oraz dawna obecność zboru ewangelickiego.

Gdzie znajdowały się cmentarze kolonistów?

Cmentarze kolonistów były związane z miejscowościami Kolonia Chodnowska, Sadurska, Gołoska, Wilhelmów, Ignaców i Pelinów, które monografia wymienia w opowieści o ewangelickich osadnikach. Bez aktualnej ewidencji konserwatorskiej nie da się rzetelnie opisać ich obecnego stanu ani dostępności.

28 lipca 1944 roku nastąpiła ewakuacja ewangelików, a dawny zbór po wojnie przekształcono w 1947 roku w sklep spółdzielni „Wieśniak”. Te daty są ważne, bo wyjaśniają, dlaczego materialnych śladów dawnej społeczności może być mniej niż zapisów w historii miejscowości.

  • Karol Zagórski sprowadził do osady około 25 rodzin rzemieślniczych w latach 1827-1830.
  • Nowy Rynek był miejscem, przy którym stał drewniany zbór ewangelicki.
  • Część ewangelicka cmentarza zachowuje pamięć o obecności niekatolickich mieszkańców Błędowa.
  • Kolonia Chodnowska i Pelinów należą do miejscowości wymienianych przy historii cmentarzy kolonistów.

Więcej o tym wątku znajduje się w tekście koloniści olędrzy i ewangelicy w Błędowie. Szacunek wobec tych miejsc obejmuje również unikanie poszukiwań amatorskich, rozkopywania terenu i zabierania znalezisk.

Inne nekropolie parafii - kirkut i cmentarze kolonistów

Inne nekropolie związane z historią Błędowa obejmują kirkut przy drodze Nowoświeckiej oraz cmentarze dawnych kolonistów w okolicznych wsiach. Są świadectwem obecności społeczności żydowskiej, ewangelickiej i katolickiej w miejscowości, której dzieje nie mieszczą się w granicach jednego cmentarza parafialnego.

Gdzie był kirkut Błędów?

Kirkut Błędów był cmentarzem żydowskim przy drodze Nowoświeckiej, wskazanym w archiwalnej monografii parafii jako element historii lokalnej społeczności żydowskiej. To określenie opisuje miejsce pochówku wyznawców judaizmu, a nie część cmentarza parafialnego.

Historia Błędowa obejmuje także bóżnicę przy ulicy Sadurkowskiej i znaczącą obecność żydowskich mieszkańców przed II wojną światową. Opisując te miejsca, trzeba oddzielać potwierdzone dane historyczne od domysłów o obecnym stanie terenu. W przypadku planowanej wizyty najbezpieczniej korzystać z gminnej ewidencji zabytków oraz zasobów Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN i Wirtualnego Sztetlu.

Jak odwiedzać dawne miejsca pochówku z szacunkiem?

Najpierw należy ustalić, czy teren jest dostępny, prywatny albo objęty ochroną, a następnie poruszać się wyłącznie po miejscach do tego przeznaczonych. Dawne nekropolie nie są plenerem do poszukiwania pamiątek ani miejscem na swobodne fotografowanie cudzych grobów.

  • Kirkut przy drodze Nowoświeckiej należy rozumieć jako ślad historii żydowskiej społeczności Błędowa.
  • Cmentarze kolonistów przypominają o ewangelickich osadnikach w miejscowościach wokół Błędowa.
  • Gminna ewidencja zabytków może wskazać status ochrony konkretnego obiektu lub terenu.
  • Wirtualny Sztetl jest pomocnym punktem wyjścia do poznawania historii żydowskich nekropolii.

Dwóm kościołom, dawnym cmentarzom i rynkom można przyjrzeć się szerzej w materiale przewodnik po dwóch kościołach Błędowa.

Gdzie można się dowiedzieć, czy ktoś umarł?

Informacji o śmierci konkretnej osoby można szukać w Urzędzie Stanu Cywilnego, w kancelarii parafii prowadzącej księgę zmarłych lub księgę cmentarną, a przy starszych metrykach w Archiwach Państwowych i serwisie Szukaj w Archiwach. Zakres udostępnianych danych zależy od przepisów oraz uprawnienia osoby pytającej.

Jak odnaleźć grób na cmentarzu w Błędowie?

Najpierw należy skontaktować się z kancelarią parafii i podać imię, nazwisko oraz możliwie przybliżoną datę śmierci osoby zmarłej. Nie ma podstaw, by zakładać, że cmentarz w Błędowie posiada publiczną internetową wyszukiwarkę grobów.

Ogólnopolskie portale z grobami obejmują tylko część polskich cmentarzy. Brak wyniku w wyszukiwarce nie oznacza ani braku pochówku, ani likwidacji grobu. Gdy rodzina zna jedynie nazwisko, dobrym kolejnym krokiem będzie rozmowa ze starszymi krewnymi i przejrzenie rodzinnych dokumentów.

Jakie źródło wybrać dla aktu zgonu?

Odpis aktu zgonu wydaje właściwy Urząd Stanu Cywilnego osobom uprawnionym, natomiast starszych wpisów należy szukać w zasobie archiwalnym. Serwis Szukaj w Archiwach pomaga sprawdzić, gdzie przechowywane są zespoły metrykalne.

  • Urząd Stanu Cywilnego jest właściwy dla urzędowego aktu zgonu i wydaje odpisy zgodnie z przepisami.
  • Księga zmarłych parafii może zawierać dane o kościelnym pogrzebie i dacie pochówku.
  • Księga cmentarna służy przede wszystkim ustaleniu lokalizacji grobu oraz danych administracyjnych.
  • Klepsydry i ogłoszenia bywają szybkim źródłem informacji o bieżącej ceremonii pogrzebowej.
  • Archiwa Państwowe pomagają w badaniach dawnych metryk, zwłaszcza rodzinnych i genealogicznych.

Ile kosztuje miejsce na 20 lat na cmentarzu?

Nie można rzetelnie podać jednej kwoty za miejsce na 20 lat na cmentarzu w Błędowie, ponieważ wysokość opłaty ustala zarządca cmentarza i wymaga ona aktualnego potwierdzenia w kancelarii. Sam okres 20 lat wynika z art. 7 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych z 1959 roku.

Dlaczego opłata za grób obejmuje 20 lat?

Okres 20 lat wynika z zasady, że grobu nie wolno użyć ponownie przed upływem 20 lat, chyba że osoba uprawniona zgłosi zastrzeżenie i wniesie opłatę za dalsze zachowanie grobu. Przepis nie oznacza automatycznej likwidacji każdej mogiły dokładnie po 20 latach.

„Grób nie może być użyty do ponownego chowania przed upływem lat 20.” - Ustawa o cmentarzach i chowaniu zmarłych, art. 7, 1959.

Opłata cmentarna może dotyczyć miejsca, przedłużenia prawa do grobu lub czynności administracyjnych. Trzeba odróżnić ją od dobrowolnej ofiary związanej z pogrzebem kościelnym. Kancelaria lub administrator cmentarza powinien wskazać aktualną tabelę opłat i zasady ich naliczania.

Co zrobić, gdy zbliża się koniec 20-letniego okresu?

Najpierw należy sprawdzić w kancelarii, kto figuruje jako dysponent grobu i jaki termin widnieje w dokumentacji. Dopiero potem można ustalić warunki przedłużenia oraz potrzebne dokumenty.

  1. Sprawdź dane grobu w kancelarii, podając nazwisko zmarłego oraz przybliżoną datę pochówku.
  2. Ustal osobę uprawnioną, ponieważ nie każda osoba z rodziny może samodzielnie podejmować decyzje administracyjne.
  3. Zapytaj o aktualną stawkę, gdyż opłaty zależą od regulaminu konkretnego cmentarza.
  4. Zachowaj potwierdzenie wpłaty, aby w przyszłości łatwiej wyjaśnić sprawę dokumentacyjnie.

Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej ani informacji przekazanej przez kancelarię parafii.

Kto jest właścicielem cmentarzy komunalnych?

Cmentarze komunalne zakładają i utrzymują gminy, natomiast cmentarze wyznaniowe należą do kościołów i innych związków wyznaniowych. Cmentarz parafialny w Błędowie ma charakter wyznaniowy, a ustawa o cmentarzach reguluje również zasady pochówku tam, gdzie w miejscowości brakuje cmentarza komunalnego.

Cmentarz parafialny a komunalny - czym różnią się te miejsca?

Cmentarz parafialny jest zarządzany przez wspólnotę wyznaniową, a cmentarz komunalny przez gminę lub jej jednostkę organizacyjną. Różnica dotyczy przede wszystkim zarządcy, regulaminu oraz trybu ustalania opłat, nie zaś obowiązku szacunku wobec każdego zmarłego.

Cecha Cmentarz parafialny Cmentarz komunalny
Zarządca Parafia lub inny związek wyznaniowy Gmina albo podmiot działający na jej zlecenie
Opłaty Ustala zarządca cmentarza zgodnie z regulaminem Ustala gmina lub administrator komunalny
Charakter miejsca Wyznaniowy, związany z tradycją danego Kościoła Publiczny, prowadzony przez samorząd
Pochówek osoby innego wyznania Możliwy w sytuacjach przewidzianych ustawą, zwłaszcza przy braku cmentarza komunalnego Odbywa się na zasadach określonych przez gminę i przepisy

Czy na cmentarzu parafialnym można pochować osobę niewierzącą?

To zależy od sytuacji prawnej i decyzji zarządcy, lecz ustawa przewiduje obowiązek umożliwienia pochówku na cmentarzu wyznaniowym, gdy w miejscowości nie ma cmentarza komunalnego. Szczegóły konkretnej sprawy ustala się bezpośrednio z administratorem cmentarza.

  • Gmina zakłada cmentarze komunalne zgodnie z ustawą o cmentarzach i chowaniu zmarłych.
  • Parafia św. Prokopa Opata jest związana z cmentarzem wyznaniowym w Błędowie.
  • Regulamin cmentarza określa praktyczne zasady korzystania z miejsca i wnoszenia opłat.
  • Brak cmentarza komunalnego ma znaczenie dla obowiązku dopuszczenia pochówku osoby innego wyznania.

Kościół, gdzie to możliwe, powinien mieć własne cmentarze albo przynajmniej wydzielone miejsca na cmentarzach publicznych. - Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1240, 1983.

Co mówi Kościół o szacunku dla zmarłych i miejsc pochówku?

Kościół katolicki uczy, że ciała zmarłych należy traktować z szacunkiem i miłością, a pogrzeb chrześcijański wyraża wiarę w zmartwychwstanie. Katechizm Kościoła Katolickiego omawia tę postawę w punktach 2299-2301, a Kodeks Prawa Kanonicznego mówi o pogrzebie kościelnym w kan. 1176.

Dlaczego katolicy dbają o groby?

Katolicy dbają o groby, ponieważ miejsce pochówku jest znakiem pamięci o zmarłym, modlitwy oraz szacunku dla ludzkiego ciała. Troska o nagrobek nie jest miarą czyjejś wiary, ale może być prostym gestem wdzięczności i więzi rodzinnej.

„Ciała zmarłych powinny być traktowane z szacunkiem i miłością, w wierze i nadziei zmartwychwstania.” - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 2300, 1992.

W Błędowie ten szacunek obejmuje również groby katolickie, ewangelickie i ślady żydowskiej nekropolii. Pamięć historyczna nie wymaga zawłaszczania cudzej tradycji, lecz uważności wobec miejsca i jego znaczenia.

Czy Kościół pozwala na kremację?

Tak, Kościół katolicki dopuszcza kremację, jeśli wybór nie wynika z odrzucenia wiary w zmartwychwstanie. Instrukcja Ad resurgendum cum Christo z 2016 roku wskazuje, że prochy powinny spocząć w miejscu świętym, zwykle na cmentarzu, a nie zostać rozsypane lub przechowywane w domu.

  • Katechizm Kościoła Katolickiego 2299-2301 wskazuje na szacunek wobec ciała i zmarłych.
  • Kodeks Prawa Kanonicznego kan. 1176 mówi o pogrzebie kościelnym wiernych zmarłych.
  • Instrukcja Ad resurgendum cum Christo z 2016 roku opisuje zasady postępowania z prochami po kremacji.
  • Cisza i porządek na cmentarzu są praktycznym wyrazem szacunku wobec innych rodzin i wyznań.

Najczęściej zadawane pytania

Czy na cmentarzu w Błędowie są nagrobki ewangelickie?

Monografia parafii opisuje wydzieloną część ewangelicką cmentarza pod Oleśnikiem. Łączy się ona z historią kolonistów sprowadzonych do błędowskiej osady fabrycznej w XIX wieku. Odwiedzając takie miejsce, należy zachować szacunek dla nagrobków i nie naruszać ich elementów.

Kto prowadzi księgę cmentarną w Błędowie?

Księgę cmentarną prowadzi zarządca cmentarza wyznaniowego, czyli parafia związana z tym miejscem. Pytania o położenie grobu, dokumentację lub przedłużenie opłaty należy kierować do kancelarii parafialnej. Aktualne dane kontaktowe publikuje oficjalna strona parafii.

Czy można pochować w Błędowie osobę spoza parafii?

Decyzję w konkretnej sprawie podejmuje zarządca cmentarza po sprawdzeniu warunków i dostępności miejsca. Przed ustaleniem terminu z zakładem pogrzebowym najlepiej skontaktować się z kancelarią. Znaczenie mają również przepisy dotyczące miejscowości bez cmentarza komunalnego.

Czy groby wojenne w Błędowie są pod ochroną?

Groby i cmentarze wojenne podlegają odrębnym zasadom ochrony wynikającym z przepisów o grobach wojennych. Status konkretnego obiektu należy ustalać w urzędzie wojewódzkim lub u właściwego konserwatora zabytków. Nie należy zakładać, że każda stara mogiła automatycznie ma status grobu wojennego.

Jak zgłosić zaniedbany zabytkowy nagrobek?

Najpierw należy poinformować zarządcę cmentarza, ponieważ odpowiada on za organizację terenu i może wskazać dalszą drogę działania. Jeśli nagrobek figuruje w ewidencji zabytków, sprawą może zainteresować się także wojewódzki konserwator zabytków. Samodzielna naprawa starego nagrobka bez uzgodnień może uszkodzić jego historyczną substancję.

Jaki jest najpiękniejszy cmentarz w Europie?

Nie istnieje jedna obiektywna odpowiedź, ponieważ piękno nekropolii zależy od historii, architektury, zieleni i osobistej pamięci odwiedzających. Błędowski cmentarz nie wymaga porównań z wielkimi europejskimi nekropoliami, by pozostać ważnym miejscem lokalnej historii. Jego wartość tworzą związki z parafią, osadnikami i rodzinami regionu.

Tomasz Kalinowski - autor niezależnego serwisu o historii ziemi grójeckiej, dawnych osadach fabrycznych, olędrach i architekturze kościołów z przełomu XIX i XX wieku.

Aktualizacja: październik 2026

Źródła i literatura

  1. Ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych, w szczególności art. 7.
  2. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1176 i 1240, 1983.
  3. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 2299-2301, 1992.
  4. Kongregacja Nauki Wiary, instrukcja Ad resurgendum cum Christo, 2016.
  5. Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie, historia parafii i bieżące dane kontaktowe.
  6. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.
Tomasz Kalinowski, autor serwisu Kościoły Błędowa
Tomasz Kalinowski

Tomasz Kalinowski zajmuje się historią ziemi grójeckiej: dawnymi osadami fabrycznymi, kolonistami olędrami i architekturą kościołów z przełomu XIX i XX wieku. Do Błędowa przyciągnęły go dwa kościoły przy dwóch rynkach i opowieść o sporze z 1882 roku, w którym chłopi nocą wozili materiały z powrotem na Stary Rynek. Nie jest księdzem, historykiem z tytułem naukowym ani architektem. Pracuje na tym, co da się sprawdzić: monografii parafii zachowanej w Internet Archive, katalogu Archidiecezji Warszawskiej i artykułach encyklopedycznych. W kronice oddziela fakty potwierdzone od przekazów i legend, a każdą zmianę w tekstach odnotowuje z datą. Spisuje kronikę parafii, przewodniki po obu kościołach i poradnik o sakramentach.

Articles: 147