Budowa kościoła św. Prokopa 1934-1936 - loterie fantowe i ofiary parafian

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 9.11.2026

Spis rozdziałów

Kościół św. Prokopa w Błędowie zbudowano w ciągu 2 lat i 2 miesięcy. Kamień węgielny położono 11 sierpnia 1934 roku, a 11 października 1936 roku świątynię poświęcił ks. Andrzej Gryczyński z Michałowic. Projekt przygotował Jan Koszczyc-Witkiewicz. Za budowę zapłacili parafianie drobnymi ofiarami. Zbierano je m.in. na loteriach fantowych i w bufetach odpustowych (monografia parafii, archiwum dawnej strony, zrzut 2014).

Mały kościół na Starym Rynku łatwo przeoczyć, bo wzrok przyciąga barokizująca fasada kościoła św. Józefa przy Nowym Rynku. A to właśnie on ma najciekawszą historię budowy z dwudziestolecia międzywojennego w tej części ziemi grójeckiej. Poniżej zebrałem wszystko, co o tej budowie mówi monografia parafii. Zaznaczam też miejsca, w których źródła się rozchodzą.

Dlaczego w latach 30. zbudowano nowy kościół na Starym Rynku?

Nowy kościół św. Prokopa powstał, bo jego poprzednika zamknięto. Była to tymczasowa świątynia szachulcowa z 1822 roku, którą około 1926 roku zamknął nadzór budowlany starostwa. Stary Rynek to przy tym najstarsze miejsce kościoła w Błędowie, z dawnym cmentarzem przykościelnym, więc parafia nie chciała go porzucić (monografia parafii, rozdz. 13, zrzut 2014-02).

Zamknięta kaplica i najstarsze miejsce kościoła w Błędowie

Drewniany kościół o konstrukcji szachulcowej (fachwerk) ufundował Karol Zagórski po pożarze w Niedzielę Wielkanocną 1817 roku. Miał być rozwiązaniem na chwilę. Przetrwał ponad sto lat, ale w coraz gorszym stanie. Monografia wylicza jego ostatnie etapy:

• 4 lipca 1822 - poświęcenie tymczasowego kościoła w dniu św. Prokopa, patrona parafii.
• 1896 - po otwarciu kościoła św. Józefa stara świątynia staje się kaplicą pogrzebową.
• 1899 - remont kaplicy, który odsunął problem tylko o kilka dekad.
• ok. 1926 - nadzór budowlany starostwa zamyka budynek ze względu na stan techniczny.
• 15 maja 1934 - rozbiórka starego kościoła i początek przygotowań do nowej budowy.

Według archiwalnego opisu nowy kościół jest prawdopodobnie trzecią lub czwartą świątynią w tym samym miejscu, dawniej nazywanym Rynkiem Hipolita.

Co zostało po sporze z 1882 roku?

Po sporze o lokalizację z 1882 roku kościół parafialny stanął przy Nowym Rynku. Stary Rynek zachował jednak cmentarz przykościelny i pamięć wcześniejszych świątyń. Całą historię nocnego wożenia materiałów opisuję osobno w tekście dlaczego w Błędowie są dwa kościoły. Tu wystarczy jedno zdanie: budowa z lat 1934-1936 domknęła tamten spór, bo stare miejsce znów dostało murowaną, godną świątynię. Jeśli dopiero zaczynasz poznawać Błędów, zajrzyj najpierw do tekstu przewodnik po parafii i dwóch kościołach.

Kalendarium budowy kościoła św. Prokopa: od rozbiórki do poświęcenia

Budowa kościoła św. Prokopa w Błędowie trwała od 11 sierpnia 1934 roku (kamień węgielny) do 11 października 1936 roku (poświęcenie), czyli 2 lata i 2 miesiące. Poprzedziła ją rozbiórka szachulcowego kościoła 15 maja 1934 roku. Wszystkie daty w tabeli pochodzą z monografii parafii (archiwum dawnej strony parafiabledow.pl, zrzut z lutego 2014).

Data	Wydarzenie	Uwagi
ok. 1926	Zamknięcie starego kościoła	decyzja nadzoru budowlanego starostwa
15.05.1934	Rozbiórka kościoła z 1822 r.	część materiału odłożono do ponownego użycia
11.08.1934	Położenie kamienia węgielnego	początek budowy według projektu Koszczyca-Witkiewicza
1934	Odkrycie zbiorowej mogiły przy fundamentach	ok. 120 osób, ort gdański z 1617 r.
1936	Pokrycie dachu	dachówka sprowadzona z Grudziądza
11.10.1936	Poświęcenie kościoła	ks. Andrzej Gryczyński z Michałowic

15 maja 1934: rozbiórka starego kościoła

Rozbiórka nie była zwykłym wyburzeniem. Budowniczowie zdjęli z wieży miedziany hełm, kulę i krzyż. Deski starej podłogi odłożyli, żeby wróciły do nowego wnętrza. O tym, jak te elementy wykorzystano, piszę niżej, w części o finansowaniu.

11 sierpnia 1934: kamień węgielny

Kamień węgielny położono niecałe trzy miesiące po rozbiórce. W liturgii Kościoła ten moment ma własny obrzęd. Opisuje go pierwszy rozdział Obrzędów poświęcenia kościoła i ołtarza (Ordo dedicationis ecclesiae et altaris, 1977). Monografia nie podaje, kto poświęcił kamień w Błędowie, więc tego nie dopowiadam.

11 października 1936: poświęcenie

Poświęcenia dokonał ks. Andrzej Gryczyński z Michałowic. Chodzi o parafię Wszystkich Świętych w tym samym dekanacie mogielnickim, a nie o Michałowice pod Krakowem ani pod Warszawą. Zgodnie z kan. 1217 Kodeksu Prawa Kanonicznego po zakończeniu budowy kościół się poświęca albo przynajmniej błogosławi. W 1936 roku obowiązywał jeszcze kodeks z 1917 roku, ale on również wymagał poświęcenia nowej świątyni.

Kto zapłacił za budowę kościoła św. Prokopa?

Kościół św. Prokopa w Błędowie zbudowano w latach 1934-1936 z drobnych ofiar parafian. Według monografii parafii pieniądze zbierano m.in. na loteriach fantowych i w bufetach odpustowych. Oszczędzano też materiał. Na wieżę przeniesiono hełm, kulę i krzyż z kościoła z 1822 roku, a podłogę ułożono ze starych desek.

Monografia nie podaje kwot ani nazwisk darczyńców. Nie ma w niej też nazwy wykonawcy budowlanego. Tych luk nie wypełniam domysłami.

Jak działały loterie fantowe i bufety odpustowe?

Na loterię fantową parafianie oddawali przedmioty, a uczestnicy kupowali losy z szansą na wygraną. Bufet odpustowy sprzedawał jedzenie i napoje podczas odpustu. Najlepszą okazją był odpust św. Prokopa, obchodzony tradycyjnie w najbliższą niedzielę po 4 lipca. Do Błędowa przychodzili wtedy ludzie z 33 wsi parafii. Taki sposób zbierania pieniędzy pasuje do obrazu parafii z lat 30., który opisuję w tekście parafia Błędów w międzywojniu. Działały wtedy Akcja Katolicka, III Zakon św. Franciszka i ochronka.

Gdy czytam te fragmenty monografii, uderza mnie skala. Kościół zaprojektowany przez architekta gmachu SGH sfinansowano groszami z losów i odpustowego bufetu.

Materiały z odzysku: hełm, kula, krzyż i deski

Ciągłość materiału to najpiękniejszy szczegół tej budowy. Monografia wymienia elementy przeniesione ze starego kościoła oraz jeden materiał sprowadzony z daleka:

1. Miedziany hełm wieży - przeniesiony na nową wieżyczkę.
2. Stara miedziana kula - wykonana w kotlarni Krause w Hamerni pod Błędowem, lokalnym zakładzie z czasów osady fabrycznej.
3. Krzyż - ten sam, który zwieńczał kościół z 1822 roku.
4. Deski podłogi - ułożone ponownie we wnętrzu nowego kościoła.
5. Dachówka - jedyny wymieniony materiał spoza okolicy, sprowadzony z Grudziądza w 1936 roku.

Czym różniło się finansowanie od budowy kościoła św. Józefa?

Pół wieku wcześniej było inaczej. Przy budowie kościoła Opieki św. Józefa (1882-1884) kolator Jan Chryzostom Kijewski podarował plac o powierzchni 2538 m2 i pokrył około połowy kosztów. Resztę dołożyli parafianie. Kościół św. Prokopa nie miał już kolatora-fundatora. Zbudowała go wspólnota.

Historyczne zbiórki to jedno, a dzisiejsza praktyka to drugie. Każda ofiara w Kościele jest dobrowolna. O bieżących inicjatywach parafii informuje wyłącznie jej oficjalna strona: parafiabledow.mkw.pl. Ten serwis jest niezależny i nie zbiera żadnych wpłat.

„Jeżeli Pan domu nie zbuduje, na próżno się trudzą ci, którzy go wznoszą.” - Księga Psalmów, Ps 127,1, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, 2000

Kto zaprojektował kościół św. Prokopa?

Kościół św. Prokopa w Błędowie zaprojektował Jan Koszczyc-Witkiewicz, architekt gmachu Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. Według monografii parafii była to jego pierwsza świątynia zaprojektowana w całości, od bryły po detal. Styl określa się jako ludowy z elementami stylu zakopiańskiego (monografia, zrzut 2014-02; Wikipedia, stan 2026).

Jan Koszczyc-Witkiewicz: architekt gmachu SGH

Nazwisko bywa mylone ze Stanisławem Witkiewiczem, twórcą stylu zakopiańskiego, oraz z Witkacym. To trzy różne osoby. Dla Błędowa liczy się to, że Koszczyc-Witkiewicz nie poprzestał na bryle. Według archiwalnego opisu według jego projektów wykonano też:

• boazerię i konfesjonały w 1942 roku, już w czasie okupacji;
• świeczniki i żyrandole dopasowane do ludowego charakteru wnętrza;
• ambonkę z 1949 roku;
• chrzcielnicę w tym samym duchu;
• ludowy ołtarz, wykonany przez stolarza z Małej Wsi i złocony w 1946 roku;
• korony wotywne dla obrazu Matki Bożej Nieustającej Pomocy z 1946 roku.

Jak rozpoznać styl ludowy z elementami zakopiańskimi?

Najłatwiej po stromym dachu, wieżyczce z namiotowym hełmem i kulą oraz po drewnianym detalu wnętrza. Kiedy staję przed tym kościołem na Starym Rynku, mam wrażenie, że ktoś przeniósł kawałek Podhala na mazowiecką równinę. Szczegóły ornamentu i mebli omawiam w tekście meble i wzory w stylu zakopiańskim.

Co odkryto przy kopaniu fundamentów w 1934 roku?

Przy kopaniu fundamentów kościoła św. Prokopa w 1934 roku odkryto zbiorową mogiłę około 120 osób. Monografia parafii datuje ją na czasy wojen szwedzkich na podstawie znalezionej monety, orta gdańskiego z 1617 roku (rozdz. 14 monografii, zrzut 2014-02). To jedna z najbardziej poruszających zagadek Błędowa.

Zbiorowa mogiła około 120 osób

Liczba 120 to szacunek z monografii. Źródło nie mówi, kim byli zmarli: ofiarami walk, zarazy czy przemarszu wojsk. Nie opisuje też, co stało się ze szczątkami po odkryciu. Piszę o tym ostrożnie, bo chodzi o ludzi pochowanych bez imion, w miejscu, które od wieków służyło jako cmentarz przykościelny.

Jak ort gdański z 1617 roku pomógł datować mogiłę?

Ort to srebrna moneta bita m.in. w Gdańsku w XVII wieku. Rok na monecie pokazuje, kiedy najwcześniej mogło dojść do pochówku, bo moneta nie mogła trafić do grobu przed wybiciem. Oto, co wiemy, a czego nie:

• Wiemy, że mogiłę odkryto przy fundamentach w 1934 roku, według monografii.
• Wiemy, że znaleziono w niej orta gdańskiego z 1617 roku.
• Monografia przyjmuje, że mogiła pochodzi z czasów wojen szwedzkich.
• Nie wiemy, czy ktoś wtedy zbadał szczątki.
• Nie wiemy, gdzie szczątki ostatecznie spoczęły.

Poświęcenie a konsekracja kościoła: czym się różnią?

Kodeks Prawa Kanonicznego (kan. 1217) przewiduje, że nowy kościół po budowie poświęca się uroczystym obrzędem dedykacji albo co najmniej błogosławi. W Błędowie kościół św. Józefa poświęcono w 1884 roku, a 3 września 1889 roku konsekrował go abp Wincenty Teofil Chościak-Popiel. Kościół św. Prokopa poświęcono 11 października 1936 roku.

Co mówi Kodeks Prawa Kanonicznego o budowie kościoła?

Kodeks z 1983 roku poświęca kościołom kilka kanonów. Dla tej historii najważniejsze są trzy:

• Kan. 1214 - kościół to święty budynek przeznaczony do sprawowania kultu Bożego, do którego wierni mają prawo wstępu.
• Kan. 1215 - budowa kościoła wymaga wyraźnej, pisemnej zgody biskupa diecezjalnego.
• Kan. 1217 § 1 - po zakończeniu budowy nowy kościół należy możliwie szybko poświęcić albo przynajmniej pobłogosławić.
• Kan. 1217 § 2 - kościoły katedralne i parafialne poświęca się uroczystym obrzędem.

Po ukończeniu budowy nowy kościół należy jak najszybciej poświęcić lub przynajmniej pobłogosławić, z zachowaniem przepisów liturgicznych (parafraza). - Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1217 § 1, 1983

Teologiczny sens tych przepisów wyjaśnia Katechizm Kościoła Katolickiego w punktach KKK 1179-1186. Kościół to dom modlitwy, w którym gromadzi się wspólnota i sprawuje Eucharystię.

Jak dawniej rozróżniano poświęcenie i konsekrację?

W XIX i na początku XX wieku polskie źródła parafialne nazywały „poświęceniem” prostszy obrzęd, często sprawowany przez kapłana. „Konsekracją” nazywały uroczysty obrzęd biskupi. Dzisiejsze Obrzędy z 1977 roku nazywają ten uroczysty obrzęd poświęceniem (dedykacją). Tabela porządkuje pojęcia:

Cecha	Błogosławieństwo (benedictio)	Poświęcenie, dedykacja (dedicatio), dawniej konsekracja
Kto sprawuje	może kapłan upoważniony przez biskupa	zwykle biskup diecezjalny
Przebieg	prostszy obrzęd	namaszczenie ołtarza i ścian, okadzenie, oświetlenie
Dla jakich kościołów	m.in. kaplice i kościoły filialne	przede wszystkim katedry i kościoły parafialne (kan. 1217 § 2)
Przykład z Błędowa	kościół św. Prokopa, 11.10.1936, ks. A. Gryczyński	kościół św. Józefa, konsekracja 3.09.1889, abp W. T. Chościak-Popiel

Czy kościół św. Prokopa był konsekrowany?

Dostępne źródła tego nie potwierdzają. Monografia mówi wyłącznie o poświęceniu 11 października 1936 roku przez ks. Andrzeja Gryczyńskiego. Przy kościele św. Józefa opisuje osobno konsekrację z 1889 roku, z trzema bramami triumfalnymi. Dlatego brak takiej wzmianki przy małym kościele raczej nie jest przeoczeniem.

Wyposażanie wnętrza po 1936 roku

Poświęcenie w 1936 roku nie zakończyło prac w kościele św. Prokopa. Według monografii parafii wnętrze uzupełniano jeszcze przez 13 lat. Witraże wstawiono w 1938 roku, boazerię i konfesjonały w 1942, ołtarz złocono w 1946, a ambonkę wykonano w 1949 roku. Wszystko powstało według projektów Koszczyca-Witkiewicza.

Witraże Pacholczyka z 1938 roku

Dwanaście witraży wykonała firma Antoni Pacholczyk z Warszawy. Motywy są roślinne i bardzo swojskie:

• powoje i groszki wijące się po kwaterach okien;
• bazie, kojarzone z Niedzielą Palmową i wiosną;
• dzikie róże i polne kwiaty, znane każdemu z miedz wokół Błędowa;
• w prezbiterium Matka Boża w stroju ludowym z Dzieciątkiem;
• anioły towarzyszące przedstawieniu Maryi.

Ołtarz, boazeria i ambonka z lat 40.

Prace szły dalej mimo wojny. Boazerię i konfesjonały wykonano w 1942 roku. Ołtarz ludowy zrobił stolarz z Małej Wsi, a złocenia dodano w 1946 roku. Ambonka powstała w 1949 roku. W ołtarzu umieszczono obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy, otaczany szczególną czcią i obwieszony wotami.

Kiedy obraz w ołtarzu otrzymał korony?

7 lipca 1946 roku, jako wotum za przetrwanie wojny. Parafia ofiarowała się wtedy Niepokalanemu Sercu Maryi. Korony zaprojektował ten sam architekt. Tej uroczystości poświęciłem osobny tekst: korony wotywne z 1946 roku.

Dlaczego źródła podają różne lata budowy?

Monografia parafii podaje lata 1934-1936, od kamienia węgielnego do poświęcenia. Polska Wikipedia w haśle o Błędowie podaje lata 1935-1938 (stan z października 2026). Żadne z tych źródeł nie wyjaśnia różnicy. Ten serwis przyjmuje daty z monografii, bo są najbardziej szczegółowe i podają dokładne dni.

1934-1936 czy 1935-1938?

Nie rozstrzygam, które daty są błędne. Mogę jedynie zaproponować hipotezę: część opracowań liczy budowę do pełnego wykończenia, a w 1938 roku wstawiono witraże. To wyjaśniałoby późniejszą datę końcową, ale nie przesunięcie początku na 1935 rok.

Które daty przyjmuje ten serwis i dlaczego?

Wybieram monografię z pięciu powodów:

1. Podaje pełne daty dzienne: 15.05.1934, 11.08.1934, 11.10.1936.
2. Wymienia osobę poświęcającą, ks. Andrzeja Gryczyńskiego z Michałowic.
3. Podaje długość budowy, 2 lata i 2 miesiące, zgodną z datami.
4. Opisuje wydarzenia towarzyszące, jak odkrycie mogiły i sprowadzenie dachówki.
5. Jej tekst publikuje dziś w dziale historii oficjalna strona parafii.

Najczęściej zadawane pytania

Czy kościół św. Prokopa w Błędowie jest zabytkiem?

Nie znalazłem potwierdzonego numeru wpisu kościoła św. Prokopa do wojewódzkiego rejestru zabytków. Monografia wspomina, że w 1934 roku konserwator dr J. Kluss uznał za zabytek kościół św. Józefa. Aktualny status obu świątyń sprawdzisz w serwisie zabytek.pl lub w Mazowieckim Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków.

Skąd pochodziła dachówka na kościele?

Monografia parafii podaje, że dachówkę sprowadzono z Grudziądza w 1936 roku. Nie wskazuje producenta, więc nie dopowiadam nazwy zakładu. To jedyny materiał budowlany, przy którym źródło podaje odległe miejsce pochodzenia.

Czy dziś parafia też zbiera na kościół przez loterie?

Loterie fantowe i bufety odpustowe to praktyka opisana w historii z lat 30. O dzisiejszych inicjatywach i zbiórkach informują wyłącznie oficjalna strona parafii, parafiabledow.mkw.pl, oraz ogłoszenia parafialne. Każda ofiara w Kościele jest dobrowolna.

Kiedy jest odpust św. Prokopa w Błędowie?

Tradycyjnie w najbliższą niedzielę po 4 lipca. Tego dnia w Czechach wspomina się św. Prokopa z Sazawy. Aktualny termin i program odpustu sprawdź przed przyjazdem w ogłoszeniach na oficjalnej stronie parafii, bo ten serwis nie podaje bieżących harmonogramów.

Gdzie stoi kościół św. Prokopa w Błędowie?

Przy Starym Rynku w Błędowie, obok plebanii, w gminie Błędów w powiecie grójeckim. Adres parafii według Archidiecezji Warszawskiej to Stary Rynek 13, 05-620 Błędów. Kościół parafialny św. Józefa stoi przy drugim placu miejscowości, Nowym Rynku.

Do jakiej diecezji należy parafia w Błędowie?

Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie należy do archidiecezji warszawskiej i dekanatu mogielnickiego, a nie do diecezji radomskiej. Pomyłki biorą się stąd, że część mediów opisuje sprawy z okolic Grójca w działach radomskich. Przynależność potwierdza karta parafii na stronie archwwa.pl.

Czy kościół św. Prokopa można obejrzeć poza Mszą?

To zależy od bieżącej praktyki parafii, której ten serwis nie zna. Najprościej zadzwonić do kancelarii parafialnej i zapytać o możliwość wejścia. Numer 48 668 00 59 podaje strona archidiecezji. Odwiedzając wnętrze, pamiętaj, że to czynne miejsce modlitwy.

Źródła i literatura

1. Monografia parafii Błędów, rozdz. 13 (kościoły, budowy) i rozdz. 14 (cmentarze), dawna strona parafiabledow.pl, zrzut Internet Archive z lutego 2014. Tekst historii publikuje także oficjalna strona Parafii św. Prokopa Opata w Błędowie.
2. Archidiecezja Warszawska, karta parafii Błędów pw. św. Prokopa Opata, stan z października 2026.
3. Wikipedia, hasło „Błędów (powiat grójecki)”, stan z października 2026.
4. Kodeks Prawa Kanonicznego (1983), kan. 1214, 1215, 1217, wydanie polskie, Pallottinum.
5. Obrzędy poświęcenia kościoła i ołtarza (Ordo dedicationis ecclesiae et altaris), Kongregacja ds. Sakramentów i Kultu Bożego, 1977.
6. Katechizm Kościoła Katolickiego, wyd. II, Pallottinum 2002, KKK 1179-1186.
7. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum 2000, Ps 127,1.
8. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.