Madonna w stroju ludowym - witraż w prezbiterium małego kościoła w Błędowie

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 8.11.2026

Spis rozdziałów

Madonna w stroju ludowym to witraż w prezbiterium kościoła św. Prokopa Opata przy Starym Rynku w Błędowie: Matka Boża w ludowym stroju z Dzieciątkiem i aniołami. Według monografii parafii wykonała go w 1938 roku warszawska firma Antoniego Pacholczyka razem z 12 oknami w motywy roślinne. Kościół, który zaprojektował Jan Koszczyc-Witkiewicz, poświęcono 11 października 1936 roku.

Co przedstawia witraż z Madonną w stroju ludowym?

Witraż w prezbiterium małego kościoła w Błędowie przedstawia Najświętszą Maryję Pannę w stroju ludowym, z Dzieciątkiem Jezus i aniołami. Opis pochodzi z monografii parafii, opublikowanej na dawnej stronie parafiabledow.pl (zrzut Internet Archive z lutego 2014 r.). To jedyne przedstawienie postaci wśród witraży kościoła św. Prokopa. Pozostałe 12 okien ma motywy roślinne.

Monografię czytałem kilka razy i za każdym razem zatrzymywał mnie ten krótki fragment. Autor wymienia powoje, groszki, bazie i dzikie róże, a przy prezbiterium zmienia ton: tam jest „Matka Boża w stroju ludowym z Dzieciątkiem oraz anioły”. Nic więcej. Reszta to już robota dla oka zwiedzającego.

Matka Boża z Dzieciątkiem i anioły: układ przedstawienia

Monografia podaje trzy elementy przedstawienia. Nie opisuje kroju stroju, kolorów ani kompozycji, dlatego nie będę ich dopowiadał. Przed witrażem lepiej zadać sobie kilka pytań i poszukać odpowiedzi samemu:

• Matka Boża: postać centralna w stroju, który monografia nazywa ludowym, bez wskazania regionu.
• Dzieciątko Jezus: jest na witrażu, co odpowiada na częste pytanie zwiedzających. Warto zobaczyć, jak Maryja je trzyma i dokąd skierowany jest wzrok Dziecka.
• Anioły: monografia wymienia je w liczbie mnogiej. Ich liczbę i ułożenie najłatwiej policzyć na miejscu.
• Tło i obramienie: zobacz, czy wraca w nich roślinny język okien w nawie.
• Światło: barwa szkła zmienia się w ciągu dnia, a ten sam witraż rano i po południu wygląda inaczej.

Dlaczego witraż umieszczono w prezbiterium?

Prezbiterium to część kościoła z ołtarzem, na którym sprawuje się Eucharystię. Według Katechizmu Kościoła Katolickiego (KKK 1182) ołtarz jest centrum kościoła. Okno z Maryją w tej strefie prowadzi wzrok wiernych od nawy ku ołtarzowi. Postać w prezbiterium, wśród kwiatów nawy, wyznacza najważniejsze miejsce wnętrza.

Czym witraż w prezbiterium różni się od 12 okien w nawie?

Różni się przede wszystkim tematem. W nawie są rośliny: powoje, groszki, bazie, dzikie róże i polne kwiaty. W prezbiterium jest postać Matki Bożej. Oba zespoły pochodzą jednak z tego samego zamówienia z 1938 roku i tworzą jeden program, w którym przyroda mazowieckich łąk prowadzi do Maryi.

Kto i kiedy wykonał witraż?

Witraż wykonała warszawska firma Antoniego Pacholczyka w 1938 roku, razem z całym kompletem 12 okien roślinnych. Tak podaje monografia parafii Błędów (archiwum parafiabledow.pl, zrzut 2014-02). Szkło trafiło do kościoła dwa lata po jego poświęceniu, w trakcie wyposażania wnętrza według projektów architekta Jana Koszczyca-Witkiewicza.

Pracownia Antoniego Pacholczyka, Warszawa 1938

Monografia wymienia firmę jako wykonawcę. Nie podaje autora kartonu, czyli rysunku w skali 1:1, z którego witrażysta tnie i składa szkło. Witraże figurują w opisie wyposażenia, które powstawało według projektów Witkiewicza. Z tego zapisu nie wynika jednak, że architekt sam narysował postać Madonny. Uczciwie można powiedzieć tyle:

• Wykonawca: firma Antoni Pacholczyk, Warszawa.
• Rok: 1938, tak podaje monografia parafii.
• Zakres: 12 witraży roślinnych oraz okna w prezbiterium z Matką Bożą i aniołami.
• Autor kartonu: źródło go nie podaje.
• Kontekst projektowy: całe wnętrze w stylu ludowym z elementami zakopiańskimi, według koncepcji Jana Koszczyca-Witkiewicza.

Jak witraż wpisuje się w kalendarz budowy kościoła?

Wyposażanie małego kościoła trwało od 1936 do 1949 roku, a witraże z 1938 roku są jego wczesnym etapem. Wikipedia datuje budowę na lata 1935-1938, monografia na 1934-1936. Poniżej daty z monografii:

1. 15 maja 1934: rozbiórka starego kościoła szachulcowego z 1822 roku.
2. 11 sierpnia 1934: wmurowanie kamienia węgielnego.
3. 11 października 1936: poświęcenie kościoła przez ks. Andrzeja Gryczyńskiego z Michałowic.
4. 1938: witraże firmy Antoniego Pacholczyka, w tym Madonna w prezbiterium.
5. 1942: boazeria i konfesjonały.
6. 1946: złocenia ludowego ołtarza i korony wotywne dla obrazu Matki Bożej.
7. 1949: ambonka, jeden z ostatnich elementów wyposażenia.

Dlaczego Maryja w ludowym stroju?

Maryja nosi ludowy strój, bo całe wnętrze kościoła św. Prokopa zaprojektowano w stylu ludowym z elementami zakopiańskimi. Kościół od dawna przyjmuje też formy sztuki różnych ludów. Sobór Watykański II zapisał to w konstytucji Sacrosanctum Concilium (1963, art. 123). Strój regionalny jest więc zwyczajem artystycznym, a nie wymogiem nauki wiary.

Sztuka sakralna i kultura lokalna według Soboru Watykańskiego II

Konstytucja o liturgii poświęca sztuce sakralnej cały rozdział VII (art. 122-130). Kluczowy jest art. 123, tu w parafrazie:

Kościół nigdy nie uważał żadnego stylu artystycznego za swój własny. Dopuszczał formy każdej epoki, zależnie od charakteru i warunków narodów oraz potrzeb obrządków, a sztuka naszych czasów i wszystkich ludów może mieć w nim swobodę. Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, art. 123, 1963 (parafraza)

Witraż z Błędowa powstał 25 lat przed tym dokumentem. Sobór nie wymyślił więc tej zasady, tylko nazwał praktykę, którą wiejskie kościoły stosowały od dawna. Maryja w stroju miejscowych wiernych to zwyczaj znany z wielu kultur. W Ameryce Łacińskiej, w Afryce i w Azji Madonna przybiera rysy i ubiór ludzi, którzy się do niej modlą. Dziś nazywa się to inkulturacją w sztuce sakralnej.

Maryja bliska wiernym: pobożność ludowa w Katechizmie

Katechizm opisuje pobożność ludową w punktach KKK 1674-1676 jako wyraz wiary zakorzenionej w kulturze danego ludu. Wymienia m.in. cześć relikwii, pielgrzymki, procesje i medaliki. Zaznacza też, że te formy przedłużają życie liturgiczne Kościoła, ale go nie zastępują. Ludowy strój na witrażu łatwo w tym świetle odczytać:

• Bliskość: wierny widzi Matkę Bożą w ubiorze, który zna z rodzinnych zdjęć albo z procesji.
• Zakorzenienie: wiara mieszkańców Błędowa i 33 wsi parafii ma swój język, także wizualny.
• Spójność z liturgią: witraż w prezbiterium kieruje uwagę ku ołtarzowi, a nie od niego.
• Rozeznanie: według KKK 1676 pobożność ludowa potrzebuje troski pasterzy, żeby pozostała przy Chrystusie.

Co mówi o tym Pismo Święte?

Pismo Święte daje dwa teksty, które dobrze tłumaczą ten motyw. W Magnificat Maryja mówi: „Oto bowiem błogosławić mnie będą odtąd wszystkie pokolenia” (Łk 1,48, Biblia Tysiąclecia). Każde pokolenie i każdy lud oddaje jej cześć po swojemu, także pędzlem i szkłem. Święty Paweł pisze z kolei, że Bóg zesłał „Syna swego, zrodzonego z niewiasty” (Ga 4,4). Maryja jest prawdziwą kobietą z konkretnego czasu i miejsca. Sztuka ludowa przenosi tę bliskość do Błędowa.

Czy przedstawianie Maryi w regionalnym stroju jest zgodne z nauką Kościoła?

Tak. Kościół nie wiąże wizerunku Maryi z jednym stylem ani strojem (Sacrosanctum Concilium 123, 1963). Ocenia, czy obraz służy modlitwie i oddaje prawdę wiary, czego dotyczą punkty KKK 1159-1162 o świętych obrazach. Regionalny strój jest zwyczajem artystycznym. Kult Maryi jest natomiast nauką Kościoła, opisaną w KKK 971 i w rozdziale VIII Lumen gentium (1964).

Co Katechizm mówi o świętych obrazach?

Katechizm w punktach 1159-1162 uzasadnia obrazy wcieleniem: skoro Syn Boży stał się widzialny, można Go przedstawiać. Wizerunki Matki Bożej i świętych, jak tłumaczy KKK 1161, wskazują na Chrystusa uwielbionego w nich. Piękno obrazów ma prowadzić do kontemplacji (KKK 1162). Prawo kościelne dodaje wymóg porządku:

• KKK 1159: obraz Chrystusa jest możliwy dzięki wcieleniu Słowa.
• KKK 1161: obrazy Matki Bożej i świętych prowadzą ku Chrystusowi.
• KKK 1162: piękno obrazów i barw wspiera modlitwę.
• Kan. 1188 KPK (1983): obrazy w kościołach mają być w umiarkowanej liczbie i w należytym porządku, żeby nie wywoływać zdziwienia wiernych.
• Sacrosanctum Concilium 125: ten sam postulat umiaru w liczbie wizerunków i ich porządku.

Mały kościół spełnia ten wymóg wręcz podręcznikowo. Jest w nim jedna postać maryjna w szkle, jeden obraz w ołtarzu, a reszta okien to kwiaty.

Czym cześć Maryi różni się od uwielbienia Boga?

Cześć Maryi różni się od uwielbienia Boga istotą, a nie tylko stopniem. Uwielbienie należy się wyłącznie Bogu, a Maryi Kościół oddaje cześć szczególną. Katechizm ujmuje to tak:

Kult Najświętszej Maryi Panny, choć zupełnie wyjątkowy, różni się istotnie od kultu uwielbienia, który oddaje się Słowu Wcielonemu, a także Ojcu i Duchowi Świętemu. Katechizm Kościoła Katolickiego, KKK 971, za Lumen gentium 66 (parafraza)

Przed witrażem z Madonną nikt więc nie modli się do szkła ani do stroju. Modlitwa kieruje się do Maryi, a przez nią do Chrystusa, którego trzyma na ręku.

Nauka Kościoła a zwyczaj artystyczny: gdzie przebiega granica?

Granica oddziela to, co należy do wiary, od tego, co należy do formy. Przy witrażu z Błędowa wygląda to tak:

• Nauka Kościoła: Maryja jest Matką Boga i otacza się ją czcią szczególną (Lumen gentium, rozdz. VIII).
• Nauka Kościoła: święte obrazy są dozwolone i pomagają w modlitwie (KKK 1159-1162).
• Zwyczaj artystyczny: ludowy strój, kwiatowe motywy i styl zakopiański.
• Pobożność ludowa: wota, korony, ofiarowania, procesje i nabożeństwa przed konkretnym wizerunkiem.
• Bez podstaw w źródłach: twierdzenia o szczególnych łaskach związanych z tym witrażem. Monografia o nich nie pisze.

Witraż z Madonną a obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy w ołtarzu

W małym kościele są dwa wizerunki Maryi: witraż w stroju ludowym z 1938 roku i obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy w ołtarzu. Szczególnym kultem otacza się obraz. Według monografii parafii ma on liczne wota i korony wotywne z 7 lipca 1946 roku. Witraż jest częścią wystroju i pomaga w modlitwie, ale nie ma udokumentowanego osobnego kultu.

Zwiedzający często mylą te dwa wizerunki, bo oba są w prezbiterium. Tabela zestawia to, co podają źródła:

Cecha	Witraż z Madonną w stroju ludowym	Obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy
Technika	Witraż, szkło barwne	Obraz, dowolna kopia ikony
Miejsce	Okno w prezbiterium	Ołtarz
Data	1938	Korony wotywne 7.07.1946
Wykonawca	Firma Antoni Pacholczyk, Warszawa	Korony według projektu Jana Koszczyca-Witkiewicza
Styl	Ludowy, spójny z wnętrzem	Typ ikony bizantyjskiej
Kult	Wizerunek pomocny w modlitwie	Szczególny kult, liczne wota

Który wizerunek Maryi jest czczony w małym kościele?

Szczególną czcią otacza się obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy w ołtarzu, nie witraż. Monografia nazywa obraz „dowolną kopią” i opisuje liczne wota. Jego historię opisuje osobny tekst: obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy w małym kościele. Na stronie parafii pojawia się też Bractwo Matki Bożej Błędowskiej. Źródła nie wyjaśniają, którego wizerunku dotyczy jego nazwa, więc nie łączę go ani z witrażem, ani z obrazem.

Korony wotywne z 1946 roku i wota

Korony wotywne obraz otrzymał 7 lipca 1946 roku jako dziękczynienie za przetrwanie wojny. Monografia łączy z tym dniem kilka faktów:

• Data: 7 lipca 1946, wkrótce po wspomnieniu patrona, św. Prokopa (4 lipca).
• Intencja: wdzięczność za ocalenie parafii w czasie II wojny światowej.
• Projekt koron: Jan Koszczyc-Witkiewicz, ten sam architekt, który zaprojektował kościół.
• Akt towarzyszący: ofiarowanie parafii Niepokalanemu Sercu Maryi.
• Wota: liczne, co według monografii świadczy o żywym kulcie obrazu.

Jak witraż wpisuje się w ludowy styl kościoła Witkiewicza?

Witraż jest jednym z elementów spójnego, ludowego wnętrza, które zaprojektował Jan Koszczyc-Witkiewicz, autor gmachu SGH. Według monografii to jego pierwsza świątynia zaprojektowana w całości, od bryły po detal. Wikipedia opisuje styl kościoła jako ludowy z elementami stylu zakopiańskiego. Madonna w ludowym stroju naturalnie dopełnia ten program.

Uwaga dla zwiedzających: Jan Koszczyc-Witkiewicz to inna osoba niż Stanisław Witkiewicz, twórca stylu zakopiańskiego, i inna niż Witkacy. Nazwiska bywają mylone, także w przewodnikach.

Jakie elementy wnętrza tworzą jeden ludowy program?

Monografia wymienia elementy wyposażenia wykonane według projektów architekta. Razem z witrażami tworzą one całość, którą najlepiej oglądać krok po kroku:

• Ludowy ołtarz: wykonał go stolarz z Małej Wsi, złocenia dodano w 1946 roku.
• Boazeria i konfesjonały: z 1942 roku, wykonane w czasie okupacji.
• Ambonka: z 1949 roku.
• Chrzcielnica, świeczniki i żyrandole: według projektów Witkiewicza.
• Hełm wieży: miedziany hełm, stara miedziana kula z kotlarni Krause w Hamerni i krzyż przeniesiono ze starego kościoła.
• Podłoga: ułożona z desek starej podłogi, a dachówka pochodzi z Grudziądza (1936).

Ostatnie dwa punkty lubię najbardziej. Kościół postawiono z drobnych ofiar, loterii fantowych i bufetów odpustowych, i nie zmarnowano w nim niczego, co dało się przenieść ze starej świątyni.

Czym mały kościół różni się od dużego kościoła św. Józefa?

Mały kościół jest ludowy i drewniany w charakterze, a duży neobarokowy i monumentalny. To dwa języki sztuki sakralnej w jednej parafii. Skąd się wzięły, tłumaczy tekst dlaczego w Błędowie są dwa kościoły. Przy Nowym Rynku warto zobaczyć polichromię Leona Zdziarskiego w kościele św. Józefa z lat 1932-1933, ołtarz główny z kopią Przemienienia Pańskiego oraz witraże Serca Jezusa z 1933 roku, ufundowane przez Spółdzielnię Mleczarską. Przed bramą stoi figura Niepokalanej z 1904 roku, kolejny wizerunek maryjny w Błędowie, zupełnie inny w stylu niż ludowa Madonna.

Jak zobaczyć witraż w prezbiterium?

Witraż zobaczysz w kościele św. Prokopa przy Starym Rynku w Błędowie, przy plebanii (adres parafii: Stary Rynek 13, 05-620 Błędów, według archwwa.pl). Najlepiej przyjść w słoneczny dzień, poza nabożeństwami, i oglądać okno z nawy. Aktualne godziny Mszy i otwarcia podaje oficjalna strona parafii: parafiabledow.mkw.pl.

Gdzie jest kościół z witrażem Madonny?

Kościół stoi na najstarszym miejscu kościelnym w Błędowie, przy Starym Rynku, dawniej zwanym Rynkiem Hipolita. Otacza go dawny cmentarz przykościelny. Błędów leży nad Mogielanką, około 15 km od Grójca i 60 km od Warszawy (monografia parafii). Nie pomyl kościołów: duży kościół św. Józefa stoi przy Nowym Rynku, a witraż z Madonną jest w małym.

Czy można wejść do prezbiterium, żeby obejrzeć witraż?

Nie, bez zgody duszpasterza do prezbiterium się nie wchodzi, bo to strefa liturgiczna z ołtarzem i tabernakulum. Witraż dobrze widać z nawy, a z bliska trzeba zapytać w zakrystii albo w kancelarii. Kilka zasad, które sprawdzają się w każdym kościele:

1. Wybierz porę poza Mszą świętą i nabożeństwem.
2. Oglądaj okno z nawy, nie przechodź za balaskę ani stopnie prezbiterium.
3. Fotografuj bez flesza i bez statywu, jeśli nikt na to nie pozwolił.
4. Gdy w kościele ktoś się modli, nie rozmawiaj głośno i nie przechodź przed tabernakulum bez przyklęknięcia, jeśli jesteś wierzący.
5. Pytania o dostęp kieruj do kancelarii parafii, nie do przypadkowych osób.

Gdzie sprawdzić, kiedy kościół jest otwarty?

Aktualne informacje podaje oficjalna strona Parafii św. Prokopa Opata w Błędowie: parafiabledow.mkw.pl. Parafiabledow.pl jest serwisem niezależnym, a nie stroną parafii, dlatego nie podaję tu godzin. Przed przyjazdem sprawdź:

• Ogłoszenia parafialne na parafiabledow.mkw.pl, aktualizowane co tydzień.
• Porządek nabożeństw: strona parafii podaje Msze w dni powszednie „zgodnie z planem intencji”.
• Kancelarię: godziny jej pracy znajdziesz na stronie parafii, a telefon w serwisie archidiecezji warszawskiej (archwwa.pl).
• Święta i uroczystości: w te dni kościół zwykle bywa otwarty dłużej, ale też trudniej wtedy spokojnie zwiedzać.

Najczęściej zadawane pytania

Jaki strój regionalny ma Madonna na witrażu?

Monografia parafii opisuje go ogólnie jako strój ludowy i nie wskazuje regionu. Przypisywanie mu nazwy łowickiego, kurpiowskiego czy góralskiego byłoby zgadywaniem. Najlepiej obejrzeć witraż na miejscu i ocenić detale samemu.

Czy witraż z Madonną jest w dużym czy w małym kościele?

W małym kościele św. Prokopa przy Starym Rynku, w prezbiterium. W dużym kościele Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku są inne witraże, m.in. Serca Jezusa z 1933 roku. To dwie świątynie jednej parafii, oddalone od siebie o kilka minut spacerem.

Czy przed witrażem można się modlić?

Tak. Witraż jest wizerunkiem sakralnym i może pomagać w modlitwie, jak każdy święty obraz (KKK 1159-1162). Modlitwa kieruje się do Maryi, nie do samego przedstawienia. Szczególnym kultem w tym kościele otacza się jednak obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy w ołtarzu.

Czy w Polsce są inne wizerunki Maryi w stroju ludowym?

Tak, Matka Boża w stroju regionalnym pojawia się w polskiej sztuce sakralnej i ludowej w różnych regionach. W Błędowie motyw ten wpisuje się w ludowy, inspirowany Podhalem wystrój, który zaprojektował Jan Koszczyc-Witkiewicz. To rzadkie połączenie na Mazowszu.

Kto zaprojektował kościół, w którym jest witraż?

Kościół św. Prokopa zaprojektował Jan Koszczyc-Witkiewicz, autor gmachu SGH w Warszawie. Według archiwum parafii była to jego pierwsza świątynia zaprojektowana w całości, od bryły po detal. Według jego projektów powstały też ołtarz, ambonka, konfesjonały i korony wotywne z 1946 roku.

Czy witraż przetrwał II wojnę światową?

Monografia nie wspomina o zniszczeniu ani wymianie witraży, podaje tylko rok ich wykonania (1938). Opisuje za to wojenne losy parafii: wywiezienie dzwonów w 1941 roku i niemiecki punkt obserwacyjny na wieży dużego kościoła w 1943 roku. O obecnym stanie szkła najwięcej dowiesz się, oglądając je na miejscu.

Czy obydwa kościoły w Błędowie są zabytkami?

Monografia podaje, że w 1934 roku konserwator dr J. Kluss uznał za zabytek duży kościół św. Józefa. Publicznie dostępne źródła nie podają numerów wpisu obu świątyń do wojewódzkiego rejestru zabytków. Aktualny status sprawdzisz w serwisie zabytek.pl albo w Mazowieckim Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków.

Źródła i literatura

1. Monografia parafii Błędów, rozdz. 13 i 15, dawna strona parafiabledow.pl, zrzut Internet Archive z lutego 2014 r.: web.archive.org, parafiabledow.pl/historia_pelna13.html
2. Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, 1963, art. 122-130: vatican.va
3. Sobór Watykański II, Konstytucja dogmatyczna o Kościele Lumen gentium, 1964, rozdz. VIII (nr 52-69): vatican.va
4. Katechizm Kościoła Katolickiego, wyd. II, Pallottinum, Poznań 2002, KKK 971, 1159-1162, 1182, 1674-1676.
5. Kodeks Prawa Kanonicznego (1983), kan. 1188, przekład polski, Pallottinum.
6. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum, Poznań 2000: Łk 1,48; Ga 4,4.
7. Oficjalna strona Parafii św. Prokopa Opata w Błędowie: parafiabledow.mkw.pl
8. Archidiecezja Warszawska, Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie: archwwa.pl
9. Wikipedia, Błędów (powiat grójecki): pl.wikipedia.org
10. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.