Tymczasowy kościół szachulcowy z 1822 roku - fundacja Karola Zagórskiego

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 8.11.2026

Spis rozdziałów

Kościół szachulcowy w Błędowie to tymczasowa świątynia o drewnianym szkielecie z wypełnionymi ścianami (szachulec, fachwerk), którą Karol Zagórski postawił przy Starym Rynku po pożarze z Wielkanocy 1817 roku. Poświęcono ją 4 lipca 1822 roku, w dzień św. Prokopa Opata. Miała wystarczyć na kilka lat, a stała ponad 110: rozebrano ją 15 maja 1934 roku (monografia parafii, archiwum dawnej strony z 2014 r.).

Co to jest kościół szachulcowy?

Kościół szachulcowy to świątynia w konstrukcji ryglowej, charakteryzująca się drewnianym szkieletem ze słupów, poziomych rygli i ukośnych zastrzałów, wypełnieniem pól między belkami gliną z sieczką, cegłą albo plecionką oraz krótkim czasem budowy. Tak szachulec opisuje Słownik języka polskiego PWN. W Błędowie w tej technice stanął kościół fundacji Karola Zagórskiego, poświęcony w 1822 roku.

Szachulec, mur pruski, fachwerk: jedna technika, kilka nazw

Kiedy pierwszy raz czytałem monografię parafii, zatrzymało mnie niemieckie słowo w opisie kościoła z 1822 roku. W polszczyźnie krążą równolegle co najmniej cztery nazwy:

• Szachulec - polska nazwa ściany o drewnianym szkielecie; w węższym znaczeniu wypełnienie z gliny na plecionce lub gliny z sieczką.
• Mur pruski - nazwa potoczna, najczęściej używana dla wypełnienia z cegły, widocznej między ciemnymi belkami.
• Fachwerk - zapożyczenie z niemieckiego Fachwerk (Fach to pole, przegroda), słowo obecne w opisach architektonicznych i w monografii parafii Błędów.
• Konstrukcja ryglowa - nazwa techniczna, od rygla, czyli poziomej belki usztywniającej szkielet między słupami.

Różnica między szachulcem a murem pruskim dotyczy więc wypełnienia, a nie samej konstrukcji. Szkielet jest ten sam.

Dlaczego szachulec nadawał się na budowę tymczasową?

Szachulec nadawał się na budowę tymczasową, bo dało się go postawić szybko i z materiałów dostępnych na miejscu. Technika ryglowa miała kilka praktycznych zalet i jedną poważną wadę:

• Drewno na szkielet i glinę na wypełnienie można było pozyskać w okolicy, bez kosztownego transportu.
• Budowa trwała krócej niż przy murze z cegły, bo szkielet przenosił ciężar dachu od razu po zmontowaniu.
• Koszt był niższy, co miało znaczenie po pożarze, który strawił także plebanię i szpital parafialny.
• Elementy szkieletu i wyposażenia dawały się później rozebrać i wykorzystać ponownie, co w Błędowie faktycznie się stało w 1934 roku.
• Wadą była trwałość: drewno szkieletu niszczeje od wilgoci i jest podatne na ogień, a parafia znała ogień aż za dobrze.

Czego nie wiemy o wyglądzie kościoła z 1822 roku?

Nie wiemy niemal nic o wyglądzie tej świątyni. Monografia parafii nie podaje jej wymiarów, liczby ołtarzy ani opisu wnętrza, a w materiałach, na których opieram ten tekst, nie ma jej zdjęć. Pewne jest tylko to, że miała wieżę z miedzianym hełmem, kulą i krzyżem.

Dlaczego Błędów potrzebował tymczasowego kościoła?

Błędów potrzebował tymczasowego kościoła, bo 6 kwietnia 1817 roku, w Niedzielę Wielkanocną, spłonął drewniany kościół parafialny razem z plebanią, szpitalem parafialnym i księgami. Przez kolejne pięć lat Msze odprawiano w kaplicy dworskiej, a nowa, choć prowizoryczna świątynia stanęła dopiero w 1822 roku (archiwum strony parafii, historia_jozefa, zrzut z 2019 r.).

Pożar w Niedzielę Wielkanocną 6 kwietnia 1817 roku

Data robi wrażenie sama w sobie. Ogień przyszedł w najważniejsze święto roku liturgicznego. Archiwalna strona parafii wymienia, co wtedy przepadło:

• Drewniany kościół parafialny przy dzisiejszym Starym Rynku, następca świątyni opisanej w wizytacji biskupa Wawrzyńca Goślickiego z 1603 roku jako drewniana, z trzema ołtarzami.
• Plebania, czyli dom proboszcza i siedziba parafialnej administracji.
• Szpital parafialny, w ówczesnym znaczeniu przytułek dla ubogich i starych, a nie lecznica.
• Księgi parafialne, co do dziś utrudnia odtworzenie wcześniejszych dziejów parafii.

Pięć lat Mszy w kaplicy dworskiej

Od 1817 do 1822 roku parafia modliła się w kaplicy dworskiej. Archiwum nie opisuje jej wyglądu, więc tego nie dopowiadam. Pięć lat tymczasowości tłumaczy jednak, dlaczego nowy kościół miał powstać szybko, a nie okazale.

Ile pożarów przeżyła parafia w latach 1780-1824?

W ciągu 44 lat parafia przeżyła trzy duże pożary: w 1780, 1817 i 1824 roku. Tymczasowy kościół Zagórskiego stanął pomiędzy dwoma z nich, a już dwa lata po jego poświęceniu ogień znów dosięgnął plebanii.

Data	Wydarzenie	Źródło
22.03.1780	Pożar: spłonęły m.in. stodoły plebańskie, dom organisty i szpital parafialny	Monografia, rozdz. 10-11 (archiwum 2014)
6.04.1817	W Niedzielę Wielkanocną spłonął drewniany kościół, plebania, szpital i księgi	historia_jozefa (archiwum 2019)
4.07.1822	Poświęcenie tymczasowego kościoła fundacji Karola Zagórskiego	Monografia, rozdz. 13 (archiwum 2014)
18.01.1824	Kolejny pożar plebanii; spłonęła m.in. księga wizytacji	Monografia, rozdz. 8 (archiwum 2014)

Kim był Karol Zagórski, fundator kościoła?

Karol Zagórski to przedsiębiorca działający w Błędowie w pierwszej połowie XIX wieku, właściciel fabryki jedwabiu i piwa angielskiego, fundator tymczasowego kościoła z 1822 roku i twórca osady fabrycznej z lat 1827-1830. Tak przedstawiają go monografia parafii oraz rozdział 4 historii „Osada Błędów” na oficjalnej stronie parafii.

Fabryka jedwabiu, piwo angielskie i osada fabryczna

Dla kogoś, kto zajmuje się dawnymi osadami fabrycznymi ziemi grójeckiej, Zagórski jest postacią kluczową. Kościół to tylko jeden z jego śladów:

1. W 1822 roku funduje tymczasowy kościół w miejsce spalonego, przy Starym Rynku.
2. W latach 1827-1830 zakłada w Błędowie osadę fabryczną i sprowadza około 25 rodzin rzemieślników-kolonistów.
3. Przy Nowym Rynku powstaje drewniany zbór ewangelicki dla przybyszów.
4. Osada rośnie dalej po jego czasach: w 1859 roku Błędów jest już filią fabryki żyrardowskiej, a parafia liczy około 3000 wiernych (rozdział 4 historii na stronie parafii).

Dlaczego Zagórski ufundował kościół?

Źródła nie podają jego motywów wprost i nie będę ich zgadywał. Fakty układają się jednak w czytelny obraz: człowiek, który kilka lat później buduje osadę z nowym rynkiem, zaczyna od przywrócenia parafii świątyni na starym miejscu. W ten sposób Błędów dostał dwa ośrodki. Stary Rynek z kościołem i cmentarzem oraz Nowy Rynek z osadą i zborem.

Poświęcenie 4 lipca 1822 roku: w dzień św. Prokopa

Tymczasowy kościół w Błędowie poświęcono 4 lipca 1822 roku, w dzień św. Prokopa Opata, patrona parafii (monografia parafii, rozdz. 13). Wybór daty łączył nową, skromną świątynię z wielowiekową tradycją miejsca, bo wezwanie św. Prokopa wzmiankują źródła już w 1466 roku. Monografia nie podaje, kto dokonał poświęcenia.

Dlaczego właśnie 4 lipca?

Bo 4 lipca to dzień wspomnienia św. Prokopa, czeskiego pustelnika i opata z Sazawy, zmarłego w 1053 roku i uznanego za świętego w 1204 roku przez papieża Innocentego III. Data poświęcenia splata się z kilkoma wątkami parafii:

• Św. Prokop Opat jest patronem parafii, a w Czechach wspomina się go właśnie 4 lipca.
• Według monografii odpust parafialny przypadał tradycyjnie w najbliższą niedzielę po 4 lipca; aktualny termin podaje oficjalna strona parafii, parafiabledow.mkw.pl.
• Tymczasowa świątynia nosiła wezwanie św. Prokopa, tak jak dzisiejszy mały kościół na tym samym miejscu.
• Stara miedziana pieczęć parafii przedstawia Prokopa w mitrze, z pastorałem i szatanem na łańcuchu, co nawiązuje do legendy o diable zaprzęgniętym do pługa.

Czym poświęcenie kościoła różni się od konsekracji?

Konsekracja to uroczysty obrzęd oddania kościoła Bogu na stałe, z namaszczeniem ołtarza i ścian, a prostsze poświęcenie (benedykcja) wystarcza, by w budynku sprawować liturgię. Dzisiejszy Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 roku, w kan. 1217, przewiduje obie formy. W 1822 roku obowiązywało dawniejsze prawo, ale samo rozróżnienie jest znacznie starsze.

• Kan. 1215 KPK wymaga pisemnej zgody biskupa diecezjalnego na budowę nowego kościoła.
• Kan. 1217 § 1 KPK mówi, że ukończony kościół należy możliwie szybko poświęcić albo przynajmniej pobłogosławić.
• W polskim przekładzie KPK „poświęcenie” oznacza uroczystą dedykację, a „pobłogosławienie” prostszy obrzęd; dawne kroniki, także błędowska, używają słowa „poświęcenie” w znaczeniu potocznym, dla obrzędu prostszego.
• Przykład z Błędowa: kościół Opieki św. Józefa poświęcono w 1884 roku, a konsekrował go dopiero 3 września 1889 roku abp Wincenty Teofil Chościak-Popiel.

Po ukończeniu budowy nowy kościół należy jak najszybciej poświęcić lub przynajmniej pobłogosławić, zachowując przepisy liturgiczne. - parafraza kan. 1217 § 1, Kodeks Prawa Kanonicznego, 1983

Jak długo przetrwał kościół szachulcowy?

Kościół szachulcowy przetrwał prawie 112 lat: od poświęcenia 4 lipca 1822 roku do rozbiórki 15 maja 1934 roku. Po około 50 latach był w ruinie, od 1896 roku służył jako kaplica pogrzebowa, w 1899 roku przeszedł remont, a około 1926 roku zamknął go nadzór budowlany starostwa (monografia parafii, rozdz. 13).

Pół wieku do ruiny i zgoda z 10 maja 1882 roku

Po mniej więcej pięćdziesięciu latach drewniany szkielet i wypełnienie przestały wystarczać. Archiwalna strona „Dlaczego dwa kościoły” mówi wprost o ruinie. To ona otworzyła sprawę trwałej świątyni:

• Ok. 1872 roku, po mniej więcej 50 latach od poświęcenia, kościół jest w ruinie.
• 10 maja 1882 roku przychodzi zgoda na projekt nowego kościoła.
• W latach 1882-1884 przy Nowym Rynku powstaje murowany kościół Opieki św. Józefa.
• 1896: stary kościół dostaje nową, skromniejszą funkcję kaplicy pogrzebowej.

Od kaplicy pogrzebowej w 1896 roku do rozbiórki 15 maja 1934 roku

Ostatnie czterdzieści lat starego kościoła to powolne zamykanie się jego historii. Kolejne kroki według monografii:

1. 1896: budynek zostaje kaplicą pogrzebową, co pasuje do miejsca otoczonego dawnym cmentarzem przykościelnym.
2. 1899: remont, który przedłuża mu życie o kolejne ćwierć wieku.
3. Ok. 1926: nadzór budowlany starostwa zamyka kościół ze względu na stan techniczny.
4. 15 maja 1934: rozbiórka.
5. 11 sierpnia 1934: niespełna trzy miesiące później w tym samym miejscu kładzie się kamień węgielny pod nowy kościół św. Prokopa.

Co ze starego kościoła przeniesiono do nowego?

Z kościoła z 1822 roku do nowego kościoła św. Prokopa przeniesiono cztery elementy: miedziany hełm wieży, starą miedzianą kulę, krzyż oraz deski podłogi (monografia parafii, rozdz. 13). Dzięki temu budynek rozebrany w 1934 roku nie zniknął całkiem. Kto dziś patrzy na wieżę małego kościoła przy Starym Rynku, widzi hełm i krzyż, które pamiętają rok 1822.

Na hełm wieży nowego kościoła przeniesiono miedziany hełm, starą miedzianą kulę i krzyż ze starego kościoła, a podłogę ułożono z desek starej podłogi. - streszczenie za: monografia parafii Błędów, rozdz. 13, dawna strona parafiabledow.pl (zrzut Internet Archive, 2014)

Skąd pochodzi kula na wieży kościoła św. Prokopa?

Kula pochodzi z kotlarni Krause w Hamerni pod Błędowem. Wieża dzisiejszego kościoła łączy więc kilka warstw czasu:

• Miedziany hełm z wieży kościoła z 1822 roku.
• Stara miedziana kula wykonana w kotlarni Krause w Hamerni.
• Krzyż ze starej świątyni, przeniesiony razem z hełmem.
• Dachówka z Grudziądza z 1936 roku, która przykryła już nowy budynek.

Deski starej podłogi pod stopami

Mniej widoczny, a dla mnie najbardziej poruszający jest ślad w podłodze. Nowy kościół ułożono z desek starej podłogi, więc wierni chodzą dziś po drewnie, po którym przez ponad sto lat chodzili parafianie. Ten gest ciągłości wpisał się w projekt, który Jan Koszczyc-Witkiewicz, architekt małego kościoła, opracował od bryły po detal. O boazerii, konfesjonałach i ambonce, które dołożył do tej starej podłogi, piszę osobno w tekście o tym, jak wygląda ludowy detal w stylu zakopiańskim.

Gdzie stał kościół szachulcowy i co jest tam dziś?

Kościół szachulcowy stał przy Starym Rynku w Błędowie, dawnym Rynku Hipolita, na najstarszym miejscu kościelnym w miejscowości, otoczonym dawnym cmentarzem przykościelnym. Według monografii był prawdopodobnie trzecią lub czwartą świątynią w tym punkcie. Dziś stoi tam kościół św. Prokopa, poświęcony 11 października 1936 roku (monografia parafii, rozdz. 13).

Stary Rynek, dawny Rynek Hipolita

Mowa o Błędowie w powiecie grójeckim, nad Mogielanką, około 15 km od Grójca i 60 km od Warszawy, w archidiecezji warszawskiej i dekanacie mogielnickim. Stary Rynek to serce najstarszego Błędowa i miejsce kolejnych świątyń:

• Kościół wzmiankowany już w XIV wieku, w 1392 roku przy erekcji parafii w Łęczeszycach.
• Drewniany kościół opisany w wizytacji z 1603 roku, z trzema ołtarzami, kaplicą i ossarium.
• Drewniany kościół, który spłonął 6 kwietnia 1817 roku.
• Tymczasowy kościół szachulcowy Zagórskiego z lat 1822-1934.
• Obecny kościół św. Prokopa z lat 30. XX wieku.

Co stoi dziś na Starym Rynku?

Na Starym Rynku stoi dziś kościół św. Prokopa przy Starym Rynku, tzw. mały kościół, filialny wobec parafialnego kościoła św. Józefa. Monografia podaje lata budowy 1934-1936, a Wikipedia 1935-1938. Pod adresem Stary Rynek 13 archidiecezja warszawska wskazuje siedzibę parafii. Ten serwis jest niezależnym przewodnikiem, nie stroną parafii: aktualne godziny Mszy, kancelarii i nabożeństw sprawdzisz na oficjalnej stronie parafiabledow.mkw.pl.

Co odkryto przy fundamentach w 1934 roku?

Podczas budowy nowego kościoła przy fundamentach odkryto zbiorową mogiłę około 120 osób. Monetą znalezioną w grobie, ortem gdańskim z 1617 roku, datowano ją na czasy wojen szwedzkich (monografia parafii, rozdz. 14).

Kościół tymczasowy a spór o nową świątynię w 1882 roku

Zły stan kościoła z 1822 roku bezpośrednio wywołał spór z 1882 roku. Gdy przyszła zgoda na nową świątynię, wsie i proboszcz chcieli budować na dawnym miejscu przy Starym Rynku, a kolator Jan Chryzostom Kijewski i mieszkańcy osady przy Nowym Rynku. Chłopi trzy razy nocą przewozili zwiezione materiały z powrotem, w końcu ustąpili (archiwum strony parafii, 2019).

Dlaczego wsie chciały zostać przy Starym Rynku?

Wsie chciały zostać przy Starym Rynku, bo tam od wieków stał kościół i tam leżał cmentarz przykościelny. Całą historię nocnych kursów z materiałami opisuję w tekście spór o Stary i Nowy Rynek. Same strony sporu wyglądały tak:

• Za Starym Rynkiem: wsie parafii i ówczesny proboszcz.
• Za Nowym Rynkiem: kolator Jan Chryzostom Kijewski, który pokrył około połowy kosztów budowy, oraz mieszkańcy osady fabrycznej.
• Spór rozegrał się w 1882 roku, zaraz po zgodzie na budowę wydanej 10 maja.
• Wynik: kościół Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku, a na Starym Rynku stary kościół szachulcowy jako kaplica, potem nowy mały kościół.

Szczegóły budowy, od projektu D. Prussaka po korektę Adolfa Bannertha z Mszczonowa, zebrałem w tekście o tym, jak przebiegała historia budowy kościoła św. Józefa 1882-1884.

Czym różnią się trzy świątynie z lat 1822-1936?

Trzy świątynie dzielą dwa rynki, trzy różne techniki i ponad sto lat. Tymczasowy kościół Zagórskiego jest ogniwem, które łączy obie pozostałe: jego zły stan doprowadził do budowy kościoła św. Józefa, a jego miejsce i części trafiły do nowego kościoła św. Prokopa.

Świątynia	Lata	Miejsce	Technika i styl	Los
Tymczasowy kościół św. Prokopa	poświęcony 4.07.1822	Stary Rynek	szachulec (fachwerk), fundacja Karola Zagórskiego	od 1896 kaplica pogrzebowa, rozebrany 15.05.1934
Kościół Opieki św. Józefa	1882-1884, konsekracja 3.09.1889	Nowy Rynek	murowany, neobarokowy; projekt D. Prussak, wykonawca Adolf Bannerth	kościół parafialny („duży kościół”)
Kościół św. Prokopa Opata	1934-1936 (monografia), 1935-1938 (Wikipedia)	Stary Rynek	styl ludowy z elementami zakopiańskiego; projekt Jan Koszczyc-Witkiewicz	kościół filialny („mały kościół”)

Najczęściej zadawane pytania

Czy kościół szachulcowy w Błędowie można dziś zobaczyć?

Nie, budynek rozebrano 15 maja 1934 roku. Na jego miejscu przy Starym Rynku stoi kościół św. Prokopa, na którego wieży umieszczono hełm, kulę i krzyż ze starej świątyni. Godziny, w których kościół jest otwarty, podaje oficjalna strona parafii.

Kto poświęcił kościół szachulcowy w 1822 roku?

Monografia parafii podaje datę poświęcenia, 4 lipca 1822 roku, ale nie wymienia duchownego, który go dokonał. Imienia nie da się więc ustalić z dostępnych tekstów. Wiadomo natomiast, że nowy kościół św. Prokopa w 1936 roku poświęcił ks. Andrzej Gryczyński z Michałowic.

Czy w Błędowie były inne kościoły drewniane?

Tak, kościół, który spłonął w Wielkanoc 1817 roku, był drewniany, podobnie jak świątynia opisana w wizytacji z 1603 roku. Według monografii kościół z 1822 roku był prawdopodobnie trzecią lub czwartą świątynią na Starym Rynku.

Czy chodzi o Błędów koło Pustyni Błędowskiej?

Nie. Mowa o Błędowie w powiecie grójeckim na Mazowszu, nad Mogielanką, w archidiecezji warszawskiej. Pustynia Błędowska leży w Małopolsce i na Śląsku, a z mazowieckim Błędowem łączy ją tylko podobna nazwa.

Kiedy jest odpust św. Prokopa w Błędowie?

Według tradycji opisanej w monografii parafii odpust przypada w najbliższą niedzielę po 4 lipca, dniu św. Prokopa. To ta sama data, w którą w 1822 roku poświęcono kościół szachulcowy. Aktualny termin i program odpustu podaje oficjalna strona parafii, parafiabledow.mkw.pl.

Źródła i literatura

1. Monografia parafii Błędów, rozdz. 8, 10, 11, 13 i 14 (historia_pelna), dawna strona parafiabledow.pl, zrzut Internet Archive z lutego 2014 r.
2. Dawna strona parafiabledow.pl: „Kościół Opieki św. Józefa” (historia_jozefa), „Dlaczego dwa kościoły” (historia_dwakoscioly), „Kościół św. Prokopa” (historia_prokopa), zrzut Internet Archive z listopada 2019 r.
3. Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie, historia parafii, rozdział 4 „Osada Błędów” (2026)
4. Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie, oficjalna strona parafii (2026)
5. Archidiecezja Warszawska, Błędów - parafia św. Prokopa Opata (2026)
6. Kodeks Prawa Kanonicznego, 1983, kan. 1214-1217, przekład polski, Pallottinum.
7. Słownik języka polskiego PWN, hasło „szachulec”
8. Wikipedia, Błędów (powiat grójecki)
9. Wikipedia, Procopius of Sázava
10. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.