Spór z 1882 roku - chłopi, którzy nocą wozili materiały na Stary Rynek

Spisał: Tomasz Kalinowski · ostatnia zmiana 15.11.2026

Spis rozdziałów

O co toczył się spór o kościół w Błędowie?

Spór o kościół w Błędowie w 1882 roku dotyczył lokalizacji nowej świątyni, a nie samej potrzeby jej budowy. Wsie i proboszcz wskazywali Stary Rynek, najstarsze miejsce kościoła i dawnego cmentarza, natomiast Jan Chryzostom Kijewski oraz mieszkańcy osady opowiadali się za Nowym Rynkiem. Zgoda na budowę nadeszła 10 maja 1882 roku.

Dlaczego pożar kościoła z 1817 roku zmienił sytuację?

Pożar z 6 kwietnia 1817 roku, przypadający na Niedzielę Wielkanocną, zniszczył drewniany kościół, plebanię, szpital i księgi. Przez pięć kolejnych lat Msze odprawiano w kaplicy dworskiej. Katastrofa przerwała ciągłość miejsca, ale nie zatarła przywiązania mieszkańców do Starego Rynku.

W 1822 roku Karol Zagórski ufundował tymczasowy kościół św. Prokopa przy Starym Rynku. Po około pół wieku budynek był już w ruinie, dlatego zgoda z maja 1882 roku otworzyła pilną i zarazem drażliwą kwestię: gdzie stanąć ma nowy kościół.

• Pożar z 1817 roku zniszczył wcześniejszy drewniany kościół oraz zabudowania parafialne.
• Kaplica dworska pełniła funkcję miejsca Mszy przez pięć lat po pożarze.
• Karol Zagórski ufundował w 1822 roku tymczasowy kościół św. Prokopa przy Starym Rynku.
• Tymczasowa świątynia po około 50 latach wymagała zastąpienia nowym budynkiem.
• Decyzja z 10 maja 1882 roku uruchomiła spór o miejsce budowy, nie o cel budowy.

Ten konflikt jest czytelny także bez znajomości wszystkich dawnych realiów: chodziło o wybór między historycznym centrum religijnym a rozwijającą się częścią Błędowa. Najstarsze ślady parafii prowadzą zresztą do XIV wieku, o czym szerzej mówi tekst najstarsza wzmianka o kościele w Błędowie.

Co dokładnie było przedmiotem sporu w 1882 roku?

Przedmiotem sporu była lokalizacja kościoła, a nie wezwanie, liturgia czy przynależność parafii. Stary Rynek był miejscem starszego kościoła i cmentarza przykościelnego, zaś Nowy Rynek wiązał się z rozwijającą się osadą fabryczną.

Ta różnica ma znaczenie. Dawne społeczności często wiązały pamięć rodzinną z kościołem, cmentarzem i drogą do świątyni. Nie trzeba więc dopisywać stronom ukrytych interesów, których źródła nie opisują. Zachowana monografia wskazuje jedynie, kto popierał które miejsce.

Spór z 1882 roku rozstrzygał lokalizację nowej świątyni w Błędowie: Stary Rynek popierały wsie i proboszcz, a Nowy Rynek kolator Jan Chryzostom Kijewski oraz mieszkańcy osady. - Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie, „Pełna wersja historii parafii i kościołów”, 2026

Kto stał po której stronie?

Po stronie Starego Rynku stały wsie parafii i proboszcz, a po stronie Nowego Rynku - kolator Jan Chryzostom Kijewski oraz mieszkańcy osady. Ten podział wynika z przekazu monografii parafialnej i tłumaczy, dlaczego Błędów zachował dwa kościoły przy dwóch rynkach.

Dlaczego wsie i proboszcz wybrali Stary Rynek?

Wsie parafii i proboszcz chciały budowy na Starym Rynku, gdzie stał dawny kościół i znajdował się cmentarz przykościelny. Było to najstarsze miejsce kultu w Błędowie, określane dawniej także jako Rynek Hipolita.

Przywiązanie do tego punktu na mapie nie wymaga dodatkowej sensacji. Dla mieszkańców wsi kościół był miejscem chrztów, pogrzebów, świąt i pamięci o poprzednich pokoleniach. Cmentarz przykościelny wzmacniał znaczenie lokalizacji.

• Stary Rynek był najstarszym miejscem kościoła w Błędowie.
• Przy dawnym kościele znajdował się cmentarz przykościelny.
• Wsie parafii opowiedziały się za zachowaniem religijnego centrum przy Starym Rynku.
• Proboszcz należał do zwolenników dawnej lokalizacji.
• Dzisiejszy kościół św. Prokopa stoi w obrębie tego historycznego miejsca.

Dlaczego Kijewski i osada poparli Nowy Rynek?

Jan Chryzostom Kijewski i mieszkańcy osady poparli Nowy Rynek. Źródła nie podają ich osobistych motywacji, dlatego uczciwiej zatrzymać się na samym fakcie stanowiska, zamiast tworzyć legendę o prywatnej ambicji lub przymusie.

Nowy Rynek należał do przestrzeni związanej z przemianami Błędowa po działalności Karola Zagórskiego. W latach 1827-1830 Zagórski rozwijał osadę fabryczną i sprowadził około 25 rodzin rzemieślników-kolonistów. Przy Nowym Rynku istniał też drewniany zbór ewangelicki.

Ten miejski układ można odczytać jako ślad dwóch historii naraz: starszej wsi wokół Starego Rynku oraz XIX-wiecznej osady fabrycznej. Ich tło rozwija artykuł o osadzie fabrycznej Zagórskiego.

Strona sporu	Wskazywane miejsce	Fakt podany w monografii
Wsie parafii i proboszcz	Stary Rynek	Najstarsze miejsce kościoła oraz dawny cmentarz przykościelny.
Jan Chryzostom Kijewski i mieszkańcy osady	Nowy Rynek	Poparli budowę nowej świątyni przy Nowym Rynku.
Karol Zagórski	Historyczne tło obu miejsc	Fundator kościoła z 1822 roku i twórca osady fabrycznej.

Jak chłopi nocą wozili materiały na Stary Rynek?

Według zachowanej monografii chłopi trzy razy nocą przewozili materiały budowlane zwiezione na Nowy Rynek z powrotem na Stary Rynek. Ostatecznie ustąpili, a nowy kościół powstał przy Nowym Rynku. Przekaz nie podaje nazwisk uczestników, dat tych nocy ani rodzaju przewożonych materiałów.

Co mówi tradycja o trzech nocnych przewozach?

Tradycja utrwalona w opisie „Dlaczego dwa kościoły” mówi o trzykrotnym przewiezieniu materiałów na Stary Rynek. To najważniejszy, a zarazem jedyny pewny szczegół tej opowieści: liczba trzech przewozów i ich nocny charakter.

Nie należy dopowiadać scen, których nie ma w źródle. Nie wiadomo, kto prowadził wozy, jak długo trwały przejazdy, czy używano cegieł, drewna albo kamienia. Takie szczegóły mogłyby brzmieć malowniczo, lecz zamieniłyby historię w literacką rekonstrukcję.

• Monografia parafialna podaje, że materiały przewożono nocą trzy razy.
• Przekaz wskazuje drogę z Nowego Rynku z powrotem na Stary Rynek.
• Źródło nie wymienia nazwisk mieszkańców uczestniczących w przewozach.
• Źródło nie podaje dat poszczególnych nocnych działań.
• Źródło nie opisuje rodzaju ani ilości przewożonych materiałów budowlanych.

Dlaczego tej historii nie należy ubarwiać?

Historia nocnych przewozów jest cenna właśnie dlatego, że zachowuje lokalny punkt widzenia. Najuczciwsza forma opisu brzmi: według monografii parafialnej mieszkańcy trzy razy odwieźli materiały na Stary Rynek, a potem ustąpili.

W lokalnej historii granica między źródłem, pamięcią rodzinną i późniejszym skrótem bywa cienka. Rzetelny przewodnik nie odbiera opowieści jej siły, ale wyraźnie oddziela przekaz od faktów, których nie da się już odtworzyć.

Archiwalny opis historii dwóch kościołów przekazuje, że chłopi trzy razy nocą przewozili materiały na Stary Rynek, lecz nie wymienia uczestników ani szczegółowego przebiegu tych wydarzeń. - dawna monografia parafii Błędów, zrzut Internet Archive z 2019 roku

Dlaczego wygrał Nowy Rynek?

Nowy Rynek wygrał, ponieważ Jan Chryzostom Kijewski przekazał pod kościół plac o powierzchni 2538 m2 i pokrył około połowy kosztów budowy, a pozostałą część sfinansowano ze składek parafian. To redakcyjny wniosek oparty na znanych warunkach budowy, a nie zapis wypowiedzianego przez strony uzasadnienia.

Kim był kolator i jakie miał prawa?

Kolator to świecki fundator i opiekun kościoła, związany z dawnym prawem patronatu, charakteryzującym się finansowym udziałem w utrzymaniu świątyni, określonymi obowiązkami oraz historycznymi uprawnieniami wobec beneficjum. Prawo patronatu opisywał Codex Iuris Canonici z 1917 roku w kan. 1448-1471.

Kolator nie był proboszczem ani patronem w znaczeniu świętego opiekuna. W realiach XIX wieku mógł odgrywać istotną rolę przy budowie kościoła, zwłaszcza gdy dawał grunt lub środki. Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 roku uchylił wcześniejszy Kodeks z 1917 roku, dlatego nie należy przenosić dawnego kolatorstwa na współczesne zasady życia parafialnego.

• Kolator był świeckim fundatorem i opiekunem kościoła, a nie duchownym zarządzającym parafią.
• Prawo patronatu regulowały kanony 1448-1471 Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1917 roku.
• Historyczne kolatorstwo obejmowało obowiązki finansowe oraz określone uprawnienia wobec beneficjum.
• Jan Chryzostom Kijewski występuje w źródłach jako kolator związany z budową kościoła św. Józefa.
• Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 roku uchylił Kodeks z 1917 roku na mocy kan. 6.

Prawo patronatu, obejmujące relację fundatora do kościoła i beneficjum, zostało opisane w kan. 1448-1471 Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1917 roku. - Codex Iuris Canonici, 1917

Jak plac 2538 m2 wpłynął na decyzję?

Plac o powierzchni 2538 m2, przekazany przez Kijewskiego, dawał konkretną podstawę do rozpoczęcia budowy przy Nowym Rynku. Kolator pokrył też około połowy kosztów, podczas gdy resztę zebrali parafianie w składkach.

To zestawienie nie dowodzi, że pieniądze były jedyną przyczyną wyniku sporu. Pokazuje jednak, że decyzja miała silny wymiar praktyczny: istniał grunt, fundator i model finansowania. W budownictwie sakralnym XIX wieku były to warunki o zasadniczym znaczeniu.

• Plac pod kościół miał powierzchnię 2538 m2.
• Jan Chryzostom Kijewski przekazał grunt pod świątynię przy Nowym Rynku.
• Kolator miał pokryć około połowy kosztów budowy.
• Pozostałą część kosztów złożyli parafianie.
• Budowa nowego kościoła trwała w latach 1882-1884.

Co zbudowano po sporze: kościół Opieki św. Józefa

Kościół Opieki św. Józefa w Błędowie to neobarokowa, trójnawowa świątynia wzniesiona przy Nowym Rynku w latach 1882-1884. Projekt przygotował D. Prussak, a wykonanie i korektę projektu powierzono Adolfowi Bannerthowi z Mszczonowa. Proboszczem w czasie budowy był ks. Stanisław Wespański.

Kto zaprojektował kościół św. Józefa w Błędowie?

Kościół św. Józefa zaprojektował D. Prussak, a Adolf Bannerth z Mszczonowa prowadził wykonanie i korektę projektu. Budowa zamknęła się w latach 1882-1884, co łączy architekturę świątyni bezpośrednio ze sporem o miejsce.

W bryle kościoła zwraca uwagę wieża wtopiona w fasadę, półkolista absyda oraz układ trójnawowy. Fasada ma charakter barokizujący i osiem posągów z piaskowca: czterech ewangelistów, świętych Piotra i Pawła oraz świętych Wojciecha i Stanisława.

• D. Prussak przygotował projekt kościoła Opieki św. Józefa.
• Adolf Bannerth z Mszczonowa wykonał budowę i skorygował projekt.
• Ks. Stanisław Wespański był proboszczem w czasie realizacji świątyni.
• Kościół ma układ trójnawowy i wieżę wtopioną w fasadę.
• W fasadzie znajdują się osiem piaskowcowych posągów świętych.

Rozbudowany opis projektu, budowy i wyposażenia znajduje się w materiale budowa kościoła Opieki św. Józefa 1882-1884.

Kiedy poświęcono i konsekrowano kościół św. Józefa?

Kościół Opieki św. Józefa poświęcono w 1884 roku, a konsekrowano 3 września 1889 roku. Konsekracji dokonał abp Wincenty Teofil Chościak-Popiel, a opis uroczystości wspomina o trzech bramach triumfalnych.

Różnica między poświęceniem a konsekracją nie jest tylko zmianą nazwy. Poświęcenie umożliwiało korzystanie z ukończonej świątyni, zaś konsekracja miała uroczysty, trwały charakter liturgiczny. Oba wydarzenia warto odróżniać, gdy porządkuje się historię budynku.

• Poświęcenie nowego kościoła nastąpiło w 1884 roku.
• Konsekracja odbyła się 3 września 1889 roku.
• Abp Wincenty Teofil Chościak-Popiel dokonał konsekracji świątyni.
• Opis uroczystości wymienia trzy bramy triumfalne.
• W kościele zachowała się tablica przypominająca kolatora Jana Chryzostoma Kijewskiego.

Co stało się ze Starym Rynkiem po sporze?

Stary Rynek Błędów nie utracił znaczenia po budowie kościoła św. Józefa. Dawny kościół św. Prokopa od 1896 roku służył jako kaplica pogrzebowa, a po jego rozbiórce 15 maja 1934 roku w tym samym miejscu powstał obecny kościół św. Prokopa Opata według projektu Jana Koszczyca-Witkiewicza.

Jaką funkcję pełnił dawny kościół św. Prokopa?

Dawny tymczasowy kościół św. Prokopa od 1896 roku pełnił funkcję kaplicy pogrzebowej. Remont przeszedł w 1899 roku, lecz około 1926 roku nadzór budowlany zamknął obiekt, a 15 maja 1934 roku go rozebrano.

Ten ciąg dat pokazuje, że przegrana Starego Rynku w sporze z 1882 roku nie oznaczała porzucenia miejsca. Przeciwnie, teren zachował funkcję religijną, najpierw przy dawnym budynku, a następnie przy nowej świątyni.

• Stary kościół św. Prokopa służył jako kaplica pogrzebowa od 1896 roku.
• Remont dawnego budynku wykonano w 1899 roku.
• Nadzór budowlany zamknął kościół około 1926 roku.
• Rozbiórka starej świątyni nastąpiła 15 maja 1934 roku.
• Stary Rynek zachował ciągłość jako miejsce związane z kościołem i pamięcią lokalną.

Kiedy powstał obecny kościół św. Prokopa?

Obecny kościół św. Prokopa powstawał od położenia kamienia węgielnego 11 sierpnia 1934 roku do poświęcenia 11 października 1936 roku. Zaprojektował go Jan Koszczyc-Witkiewicz, a świątynia otrzymała formę ludową z elementami stylu zakopiańskiego.

Budowniczowie zachowali materialną więź ze starym kościołem. Na hełm wieży przenieśli miedziany hełm, kulę i krzyż, a podłogę ułożyli z dawnych desek. To nie symboliczna metafora, lecz konkretna ciągłość materiału między dwiema świątyniami.

• Kamień węgielny pod nowy kościół św. Prokopa położono 11 sierpnia 1934 roku.
• Poświęcenie świątyni nastąpiło 11 października 1936 roku.
• Jan Koszczyc-Witkiewicz zaprojektował kościół od bryły po detal.
• Nowy kościół otrzymał elementy stylu ludowego i zakopiańskiego.
• Miedziany hełm, kula, krzyż i deski podłogowe pochodziły ze starego kościoła.

Historię finansowania i budowy rozwija tekst budowa kościoła św. Prokopa i loterie fantowe.

Jak czytać spór z 1882 roku podczas spaceru po Błędowie?

Spór z 1882 roku najlepiej czytać jako historię dwóch miejsc oddalonych od siebie o krótki spacer: Starego Rynku z kościołem św. Prokopa oraz Nowego Rynku z kościołem Opieki św. Józefa. Jeden konflikt nie podzielił Błędowa na zawsze, lecz zostawił w przestrzeni dwie świątynie o odmiennym charakterze.

Od którego kościoła zacząć spacer?

Spacer warto zacząć przy Starym Rynku, przy kościele św. Prokopa i plebanii, a zakończyć przy kościele Opieki św. Józefa na Nowym Rynku. Taka kolejność pokazuje drogę od najstarszego miejsca kościoła do świątyni zbudowanej po sporze.

Na Starym Rynku można zwrócić uwagę na stromą bryłę małego kościoła oraz jego zakopiańskie skojarzenia. Przy Nowym Rynku inne wrażenie robi neobarokowa fasada kościoła św. Józefa i jego miejska skala.

1. Rozpocznij przy kościele św. Prokopa, stojącym na dawnym miejscu kościoła i cmentarza przykościelnego.
2. Przypomnij sobie tymczasowy kościół Karola Zagórskiego z 1822 roku.
3. Przejdź przez centrum Błędowa w stronę Nowego Rynku.
4. Przy kościele św. Józefa obejrzyj fasadę z wieżą i piaskowcowymi figurami.
5. Porównaj dwa budynki jako rezultat różnych etapów historii parafii Błędów.

Jaki kościół jest dziś parafialny?

Kościół Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku jest kościołem parafialnym, a kościół św. Prokopa przy Starym Rynku ma charakter filialny. Parafia zachowuje wezwanie św. Prokopa Opata i należy do Archidiecezji Warszawskiej.

Przed udziałem we Mszy, nabożeństwie albo przed zwiedzaniem należy sprawdzić bieżące informacje na oficjalnej stronie parafii. Godziny mogą się zmieniać wraz z planem intencji, świętami i organizacją duszpasterstwa. Niezależny opis dwóch kościołów znajduje się także pod linkiem dlaczego w Błędowie są dwa kościoły.

• Kościół Opieki św. Józefa przy Nowym Rynku jest świątynią parafialną.
• Kościół św. Prokopa przy Starym Rynku jest kościołem filialnym.
• Parafia nosi wezwanie św. Prokopa Opata.
• Parafia należy do Archidiecezji Warszawskiej i dekanatu mogielnickiego.
• Aktualne godziny nabożeństw należy sprawdzić na oficjalnej stronie parafii przed wizytą.

Najczęściej zadawane pytania

Gdzie są Stary i Nowy Rynek w Błędowie?

Przy Starym Rynku stoi kościół św. Prokopa oraz znajduje się plebania, której adres to Stary Rynek 13. Przy Nowym Rynku stoi kościół Opieki św. Józefa. Oba miejsca dzieli krótki spacer przez centrum Błędowa.

Czy spór z 1882 roku opisują dokumenty z epoki?

Znana opowieść o nocnym przewożeniu materiałów pochodzi z monografii historii parafii i dawnej strony parafialnej. Tekst nie przytacza konkretnych dokumentów z epoki ani pełnej dokumentacji budowy. Dlatego szczegóły należy traktować jako przekaz lokalnej monografii.

Czy przy kościele św. Prokopa był cmentarz?

Tak, kościół św. Prokopa stoi na miejscu związanym z dawnym cmentarzem przykościelnym. Ten fakt pomaga zrozumieć przywiązanie mieszkańców wsi do Starego Rynku podczas sporu. Parafialny cmentarz grzebalny znajduje się pod Oleśnikiem.

Kim był Karol Zagórski dla historii Błędowa?

Karol Zagórski był fundatorem tymczasowego kościoła św. Prokopa z 1822 roku. Prowadził także działalność fabryczną związaną z jedwabiem i piwem angielskim, a w latach 1827-1830 rozwijał osadę fabryczną. Sprowadził do niej około 25 rodzin rzemieślników-kolonistów.

Dlaczego mały kościół w Błędowie ma zakopiański charakter?

Kościół św. Prokopa zaprojektował Jan Koszczyc-Witkiewicz, a źródła opisują budynek jako utrzymany w stylu ludowym z elementami stylu zakopiańskiego. Charakterystyczne są jego stromy dach, wieżyczka oraz drewniane detale wnętrza. Powstał w latach 1934-1936.

Czy Jan Chryzostom Kijewski sfinansował cały kościół św. Józefa?

Nie. Według monografii Jan Chryzostom Kijewski pokrył około połowy kosztów budowy i ofiarował plac o powierzchni 2538 m2. Pozostałą część kosztów zebrano ze składek parafian.

Źródła i literatura

1. Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie, „Pełna wersja historii parafii i kościołów”, dostęp: październik 2026.
2. Archidiecezja Warszawska, Parafia św. Prokopa Opata w Błędowie, dostęp: październik 2026.
3. Codex Iuris Canonici, 1917, kan. 1448-1471, tytuł o prawie patronatu.
4. Kodeks Prawa Kanonicznego, 1983, kan. 6.
5. Narodowy Instytut Dziedzictwa, portal zabytek.pl, dostęp: październik 2026.
6. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.